Nakło Śląskie (nazwa historyczna: Nakło, do 2010 Nakło., ) – wieś sołecka w Polsce, położona w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim, w gminie Świerklaniec. Leży w zachodniej części gminy, pomiędzy Tarnowskimi Górami, Świerklańcem, Orzechem i Nowym Chechłem.
Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 78 oraz linia kolejowa nr 131, przy której znajduje się stacja kolejowa Nakło Śląskie. Według danych Narodowego Spisu Powszechnego 2021 wieś liczyła 4224 mieszkańców.
Nakło Śląskie jest jednym z historycznych ośrodków osadniczych obecnej gminy Świerklaniec. W XIX wieku miejscowość była związana z katolicką linią rodu Henckel von Donnersmarck, której materialnym dziedzictwem są m.in. pałac, park, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, mauzoleum rodowe oraz dawny zakład opiekuńczy prowadzony przez siostry boromeuszki.
Położenie Nakło Śląskie położone jest w zachodniej części gminy Świerklaniec, w sąsiedztwie Tarnowskich Gór, Orzecha, Świerklańca i Nowego Chechła. Miejscowość leży na obszarze Garbu Tarnogórskiego, będącego częścią Wyżyny Śląskiej.
Wieś ma charakter podmiejski, mieszkaniowy i usługowy, z zachowanymi elementami dawnego układu wiejskiego, zabudową pałacowo-parkową oraz pozostałościami dawnej działalności przemysłowej. Położenie przy drodze krajowej i linii kolejowej miało znaczenie dla rozwoju komunikacyjnego i gospodarczego miejscowości.
Nazwa Nazwa miejscowości pochodzi od wyrazu nakieł, oznaczającego wilgotne, podmokłe miejsce porośnięte wikliną, porównywanego także z czeskim nakli, oznaczającym brzeg porośnięty chrustem. Nazwa wiązana jest z dawnymi warunkami środowiskowymi, w tym z występowaniem cieków wodnych i terenów podmokłych.
Do 2010 roku urzędową nazwą miejscowości było Nakło. Nazwa Nakło Śląskie została nadana rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2010 roku i obowiązuje od 1 stycznia 2011 roku..
Historyczny podział administracyjny i części miejscowości W skład historycznego układu osadniczego Nakła Śląskiego wchodziły następujące części i przysiółkiMapa szczegółowa Polski 1:25 000, ark. P47-S28-A, Tarnowskie Góry, 1933; Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt), ark. 5579, Tarnowitz, 1940.:
Kolonia Nakło, niem. Kolonie Naklo – zabudowania pomiędzy zasadniczą częścią Nakła a linią kolejową, w kierunku Wapienników; Kowaliki, niem. Kowolliken – zabudowania przy drodze z Lasowic do Nowego Chechła, pierwotnie związane z leśniczówką; Nakło, niem. Naklo – właściwa wieś i dawny obszar dworski; Wapienniki, niem. Kalkwerk – zabudowania przy stacji kolejowej, związane historycznie z produkcją wapna i późniejszą działalnością przemysłową.
Według urzędowego wykazu nazw miejscowości integralną częścią wsi Nakło Śląskie są Wapienniki.
+ Integralne części wsi Nakło Śląskie SIMC Nazwa Rodzaj0222203 Wapienniki część wsi
Historia Początki osady
Początki Nakła Śląskiego są nie w pełni rozpoznane źródłowo. W części opracowań podawana jest wzmianka z 1369 roku, jednak według informacji parafii nakielskiej w świetle współczesnych badań nie można jej uznać za całkowicie pewną. Za bliższy początkom miejscowości uznaje się rok 1481, kiedy właściciel Nakła, Szczepan, występował jako świadek w dokumentach dotyczących mennicy w Bytomiu.
W źródłach regionalnych wskazuje się także wzmiankę z 1532 roku, zachowaną w aktach archiwalnych dotyczących miejscowości. W kolejnych stuleciach Nakło pozostawało niewielką osadą wiejską, której mieszkańcy utrzymywali się z rolnictwa, pasterstwa, chałupnictwa, a później również z pracy w górnictwie i zakładach przemysłowych.
Dobra rycerskie i Donnersmarckowie 6 kwietnia 1695 roku dobra rycerskie Nakło nabył Leon Ferdynand Henckel von Donnersmarck od przedstawicieli rodu Larischów z Naczęsławic. Od 1780 roku Nakło należało do hrabiego Łazarza III Henckla von Donnersmarcka i liczyło wówczas 96 mieszkańców.
W 1845 roku właścicielem miejscowości został hrabia Hugo I Henckel von Donnersmarck. Wieś liczyła wówczas 61 domów i 608 mieszkańców, w tym 15 protestantów i 26 Żydów. W połowie XIX wieku rozpoczęto budowę pałacu Donnersmarcków, który stał się najważniejszym obiektem rezydencjonalnym miejscowości.
Nakło Śląskie było związane z katolicką linią rodu Henckel von Donnersmarck, określaną jako linia siemianowicko-nakielska. Jej przedstawiciele posiadali rezydencje w Siemianowicach Śląskich i Nakle Śląskim.
XIX wiek i rozwój instytucji lokalnych W XIX wieku Nakło stopniowo rozbudowywało swoje instytucje lokalne. Przez długi czas mieszkańcy wsi należeli do parafii w Żyglinie i tam uczęszczali na nabożeństwa. Wraz ze wzrostem liczby ludności podjęto starania o budowę własnego kościoła.
18 sierpnia 1892 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Około 90% kosztów budowy pokrył hrabia Łazarz IV Henckel von Donnersmarck, a pozostałą część sfinansowali parafianie. Kościół został ukończony i konsekrowany 24 października 1894 roku przez kardynała Georga Koppa.
W sąsiedztwie kościoła powstało także mauzoleum Donnersmarcków, wybudowane w 1889 roku, oraz zakład opiekuńczy prowadzony przez siostry boromeuszki, określany jako Zakład św. Łazarza, związany z opieką nad sierotami po górnikach pracujących w kopalniach Donnersmarcków.
XX wiek Po podziale Górnego Śląska po I wojnie światowej Nakło znalazło się w granicach II Rzeczypospolitej. W okresie międzywojennym rozwijały się lokalne instytucje społeczne, oświatowe i sportowe, m.in. szkoła, Ochotnicza Straż Pożarna, chór „Jutrzenka” oraz klub sportowy Orzeł Nakło Śląskie.
Po II wojnie światowej miejscowość pozostała w Polsce. W dawnym pałacu Donnersmarcków działało Państwowe Gimnazjum Gospodarstwa Wiejskiego, przekształcone w 1949 roku w Liceum Rolnicze. W latach 1954–1957 Nakło było siedzibą gromady Nakło, następnie gromadę zniesiono, zmieniając jej status na osiedle. W latach 1973–1977 miejscowość była siedzibą gminy Nakło. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa katowickiego.
Od 1999 roku zespół pałacowo-parkowy jest własnością powiatu tarnogórskiego. Po pracach remontowych i adaptacyjnych prowadzonych w latach 2010–2013 pałac przeznaczono na cele kulturalne. Od 2013 roku obiektem zarządza Centrum Kultury Śląskiej, powołane w 2012 roku.
Demografia Według danych Narodowego Spisu Powszechnego 2021 Nakło Śląskie liczyło 4224 mieszkańców. Identyfikator miejscowości w systemie SIMC to 0222195.
Gospodarka i przemysł Wapienniki
W południowej części Nakła Śląskiego, w rejonie stacji kolejowej, znajduje się część miejscowości Wapienniki. Jej nazwa wiąże się z działalnością przemysłową polegającą na wypalaniu wapna. Wapienniki istniały na terenie Nakła już w okresie nowożytnym. W XX wieku obiekty te wykorzystywano także do przerobu dolomitu wydobywanego w Bobrownikach Śląskich oraz do produkcji nawozów dolomitowych. Do czasów współczesnych zachowały się trzy piece wapiennicze położone w południowej części miejscowości, za dworcem kolejowym.
Zabytki mały|Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa mały|Dawny Zakład św. Łazarza, obecnie dom pomocy społecznej mały|Wapienniki w Nakle Śląskim
Do najważniejszych zabytków i obiektów historycznych Nakła Śląskiego należą:
pałac Donnersmarcków – neogotycki pałac wzniesiony w XIX wieku, związany z katolicką linią rodu Henckel von Donnersmarck. Zespół pałacowo-parkowy do końca II wojny światowej pełnił funkcję rezydencji rodziny Donnersmarcków; po wojnie mieściły się w nim placówki oświatowe, a od 2013 roku działa Centrum Kultury Śląskiej; park pałacowy – park krajobrazowy towarzyszący pałacowi, stanowiący część zabytkowego zespołu pałacowo-parkowego; kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa – świątynia zbudowana w latach 1892–1894, zaprojektowana przez Hugona Heera, wzniesiona w stylu neoromańskim z akcentami bizantyńskimi; Mauzoleum Donnersmarcków w Nakle Śląskim – ceglana budowla z 1889 roku, położona przy kościele, miejsce pochówku przedstawicieli nakielskiej linii rodu Donnersmarcków; dawny Zakład św. Łazarza – budynek opiekuńczy z 1899 roku, prowadzony przez siostry boromeuszki, związany z działalnością dobroczynną Donnersmarcków; dworzec kolejowy Nakło Śląskie; dawne wapienniki w południowej części miejscowości.
Kultura Jedną z instytucji kultury w miejscowości jest Centrum Kultury Śląskiej w Nakle Śląskim, działające w dawnym pałacu Donnersmarcków. Instytucja została powołana przez powiat tarnogórski w 2012 roku, a od 2013 roku zarządza zespołem pałacowo-parkowym. W pałacu mieszczą się sale wystawiennicze, przestrzenie edukacyjne i pomieszczenia wykorzystywane do wydarzeń kulturalnych.
Wcześniej w pałacu działała Galeria „Barwy Śląska”, prezentująca malarstwo intuicyjne ze zbiorów Stanisława Gerarda Trefonia, w tym prace twórców związanych z Grupą Janowską i śląskim nurtem sztuki nieprofesjonalnej.
W miejscowości działa także Gminny Ośrodek Kultury w ramach którego występuje chór „Jutrzenka”, którego początki sięgają 1911 roku.
Oświata W Nakle Śląskim działają: Szkoła Podstawowa im. Kai Mireckiej; Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego im. 1000-lecia Państwa Polskiego.
Tradycje szkolnictwa w miejscowości sięgają XIX wieku. Po II wojnie światowej w pałacu Donnersmarcków uruchomiono Państwowe Gimnazjum Gospodarstwa Wiejskiego, później przekształcone w Liceum Rolnicze.
Religia W Nakle Śląskim działa parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa, należąca do diecezji gliwickiej. Kościół parafialny zbudowano w latach 1892–1894, a jego konsekracji dokonał kardynał Georg Kopp.
Przed utworzeniem własnej parafii mieszkańcy Nakła należeli do parafii w Żyglinie.
Transport Przez Nakło Śląskie przebiega droga krajowa nr 78, łącząca m.in. Chałupki, Rybnik, Gliwice, Tarnowskie Góry, Siewierz i Chmielnik. Miejscowość posiada także połączenie kolejowe dzięki stacji Nakło Śląskie, położonej przy linii kolejowej nr 131.
Komunikację autobusową zapewniają linie organizowane przez Zarząd Transportu Metropolitalnego.
Sport i rekreacja W miejscowości działa klub sportowy Orzeł Nakło Śląskie, którego początki sięgają 1920 roku. W przeszłości klub prowadził kilka sekcji sportowych, m.in. piłki nożnej, tenisa stołowego, szachów, kolarstwa i lekkiej atletyki. Współcześnie działalność klubu koncentruje się przede wszystkim na piłce nożnej.
Przez Nakło Śląskie przebiega szlak Nakielski. W sąsiedztwie miejscowości znajduje się Zalew Nakło-Chechło, wykorzystywany rekreacyjnie przez mieszkańców gminy i powiatu.
Ludzie związani z miejscowością Teresa Werner – piosenkarka i wokalistka; Kaya Mirecka-Ploss – działaczka społeczna i filantropka, patronka szkoły podstawowej w Nakle Śląskim.
Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ().
Bibliografia
Mapa szczegółowa Polski 1:25 000, ark. P47-S28-A, Tarnowskie Góry, 1933. Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt), ark. 5579, Tarnowitz, 1940.
Linki zewnętrzne Zespół pałacowo-parkowy w Nakle Śląskim w serwisie Zabytek.pl Pałac i park w Nakle Śląskim – Centrum Kultury Śląskiej Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nakle Śląskim – Śląskie. Informacja Turystyczna