Żubr europejski, żubr (Bos bonasus) – gatunek łożyskowca z rodziny wołowatych, rzędu parzystokopytnych. Żubr jest największym ssakiem lądowym w Europie.
Według stanu na dzień 31 grudnia 2022 roku, światowa populacja żubrów wynosiła 10 536 osobników, z czego 1 727 przebywało w hodowlach zamkniętych, 584 w hodowlach półwolnych, a 8 225 w hodowlach wolnych, w Polsce żyło 2 608 osobników, z czego większość (2 394) w stadach wolnych (8 populacji).
Taksonomia mały|Żubr jest prawdopodobnie potomkiem krzyżówek powstałych w wyniku hybrydyzacji pomiędzy żubrem pierwotnym i turem. Żubr został opisany naukowo przez Karola Linneusza jako Bos bonasus, lecz od XIX wieku jest zwykle klasyfikowany w rodzaju Bison razem z północnoamerykańskim bizonem (Bos bison). Wyróżnia się dwa podgatunki:
żubr nizinny (Bos bonasus bonasus) – przed I wojną światową zamieszkiwał w stanie dzikim jedynie Puszczę Białowieską. W wyniku działań wojennych i kłusownictwa do 1920 nie dotrwał żaden osobnik tej populacji. Odtworzono ją dzięki osobnikom trzymanym w niewoli. żubr karpacki (węgierski) (Bos bonasus hungarorum) – żył na terenie południowych Karpat i Siedmiogrodu. Wymarł około 1790 lub w 1762 roku. Istnienie tego podgatunku nie jest jednak pewne, ponieważ został on opisany na podstawie fragmentu mózgoczaszki jednego dorosłego samca.
Wyróżniany podgatunek żubr kaukaski (B. b. caucasicus) jest przez część autorów na podstawie danych genetycznych uznawany za odrębny gatunek.
Żubr Bos bonasus jest jedynym gatunkiem ze swojego rodzaju zasiedlającym Europę w okresie holocenu. We wcześniejszych okresach, począwszy od wczesnego plejstocenu, na tym terenie pojawiały się wymarłe obecnie formy, uznawane za odrębne gatunki, m.in. B. priscus, B. schoetensacki B. voigtstedtensis i B. tamanensis. Przynajmniej część z nich należała do linii rozwojowej, z której wyłonił się dzisiejszy B. bonasus. Początkowo uważano, że jego bezpośrednim poprzednikiem był niewielki leśny gatunek B. schoetensacki, możliwe jednak, że gatunek powstał na skutek karłowacenia zasiedlającego zimne stepy żubra pierwotnego B. priscus.
18 października 2016 r. ukazały się w „Nature Communications” wyniki badań kopalnego DNA żubrów, prowadzone przez zespół pod kierunkiem Juliena Soubriera i Alana Coopera, z których wynika, że żubr jest produktem krzyżówki żubra pierwotnego i tura, do której doszło 120 tys. lat temu.
Analiza z 2021 roku kladu Bovidae w oparciu o DNA, DNA antyczne i szczątki subfosylne wykazała że B. bonasus jest zagnieżdżony w obrębie rodzaju Bos i tworzy klad obejmujący (B. bonasus + (B. indicus + (B. primigenius + (B. taurus + B. javanicus)))). Uproszczony fragment kladogramu pokazujący pokrewieństwo filogenetyczne w obrębie Bos:
Wygląd mały|Samica w Puszczy Białowieskiej Głowa żubra jest stosunkowo duża i ciężka o szerokim i wypukłym czole, oczy małe, krótkie rogi skierowane do góry i zagięte do środka. Szyja żubra jest gruba, krótka z wyraźnym podgardlem. Przód tułowia wygląda na bardzo potężny na skutek silnie rozwiniętego kłębu i porastającej go kasztanowo-brunatnej sierści, która w zimie jest ciemniejsza niż latem. Sierść w dolnej części głowy, przodu i szyi jest długa, na głowie, karku i kłębie występuje grzywa złożona z włosów ościstych.
Obserwuje się dymorfizm płciowy wyrażony rozmiarami ciała: Samce ich masa ciała wynosi średnio 700 kg, minimalnie 440 kg, a maksymalnie 920 kg, wysokość w kłębie ma średnio 172 cm, a maksymalnie 188 cm; Samice masa ciała wynosi średnio 420–460 kg, minimalnie 320 kg, a maksymalnie 640 kg, wysokość w kłębie ma średnio 152 cm.
Ponadto cechą charakterystyczną byków jest znaczna dysproporcja między przednią a tylną częścią ciała. Przód mają szeroki, masywny, z wyraźnym garbem, porośnięty długą, kudłatą grzywą, tył zaś stosunkowo mały i pokryty krótką sierścią.
Interakcje międzygatunkowe Pożywienie mały|Stado wypasające się w rezerwacie w Brandenburgii Żubry konsumują wiele gatunków roślin. Podstawę diety stanowią rośliny zielne i trawy (70–90% całości pokarmu), znajdowane na dnie lasu i na zrębach oraz na łąkach i polach uprawnych w jego pobliżu. Niechętnie zjadają turzyce o ostrych liściach. Uzupełnienie diety, zwłaszcza w okresie późnej zimy i wczesną wiosną, stanowią kora oraz pędy niektórych drzew i krzewów. Szczególnie chętnie sięgają po dąb, jesion i grab. Zimą odżywiają się żołędźmi. W Bieszczadach poza okresem wegetacyjnym ważnym pokarmem są zimozielone liście jeżyn.
W diecie żubrów dominują generalnie rośliny typowe dla łąk podmokłych oraz polan, zaś pędy drzew i krzewów są raczej rzadsze. Przystosowaniem do diety złożonej z flory łąkowej są szeroki pysk oraz zęby o wysokich koronach, które są przystosowane do ciągłego ścierania przez krzemionkę zawartą w trawach.
Na stanowiskach niektórych wolnych populacji żubrów praktykuje się dokarmianie zimowe. W Puszczy Białowieskiej zwyczaj ten sięga co najmniej XVIII wieku. Wszędzie podstawą karmy zimowej jest siano łąkowe, a w Puszczy Białowieskiej dodatkowo ścina się całe drzewa topoli osiki, ułatwiając zwierzętom dostęp do kory oraz pędów. Udostępnianie żubrom dodatkowego pokarmu pozwala ograniczyć śmiertelność, ale stanowi też pewne zagrożenie. Wokół miejsc dokarmiania formują się duże stada, co może sprzyjać przenoszeniu się chorób. Ponadto zaburzone zostają naturalne zachowania, w tym tendencja do migracji i zasiedlania nowych terenów.
Pasożyty Żubry posiadają obfitą i różnorodną parazytofaunę, ale nieliczne są wśród niej gatunki monokseniczne. Wiele spotykanych jest na bydle i jeleniowatych. Monokseniczne są m.in. roztocze Demodex bisonianus i D. bialoviensis. Na żubrze żerują także nużeniec bydlęcy z rodziny nużeńcowatych, Chorioptes bovis, Psoroptes equi i Psoroptes ovis z rodziny Psoroptidae, Sarcoptes scabiei z rodziny Sarcoptidae oraz Ixodes ricinus, I. persulcatus, I. hexagonus i Dermacentor reticulatus z rodziny kleszczowatych. Z owadów stwierdzano nim wszoła Bisonicola sedecimdecembrii, wesz bydlęcą oraz muchówki Lipoptena cervi i Melophagus ovinus z rodziny narzępikowatych.
Do nicieni pasożytujących na żubrze zalicza się: Bunostomum trigonocephalum, B. phlebotomum, Chabertia ovina, Oesophagostomum radiatum, O. venulosum, Dictyocaulus filaria, D.viviparus, Nematodirella alcidis, Nematodirus europaeus, N. helvetianus, N. roscidus, N. filicollis, N. spathiger, Cooperia oncophora, C. pectinata, C. punctata, C. surnabada, Haemonchus contortus, Mazamastrongylus dagestanicus, Ostertagia lyrata, O. ostertagi, O. antipini, O. leptospicularis, O. kolchida, O. circumcincta, O. trifurcata, Spiculopteragia boehmi, S. mathevossiani, S. asymmetrica, Trichostrongylus axei, T. askivali, T. capricola, T. vitrinus, Ashworthius sidemi, Onchocerca lienalis, O. gutturosa, Setaria labiatopapillosa, Gongylonema pulchrum, Thelazia gulosa, T. skrjabini, T. rhodesi, Aonchotheca bilobata i Trichuris ovis.
Wśród płazińców do parazytofauny żubra należą tasiemce Moniezia benedeni, M. expansa i Taenia hydatigena oraz przywry motyliczka wątrobowa, motylica wątrobowa, Parafasciolopsis fasciolaemorpha i Paramphistomum cervi.
Pasożytami żubra są również pierwotniaki Trypanosoma theileri, Giardia, Sarcocystis cruzi, S. hirsuta, S. hominis, S. fusiformis, Neospora caninum, Toxoplasma gondii, Cryptosporidium, Babesia divergens oraz liczne gatunki z rodzaju Eimeria.
Rozród mały|lewo|Byki walczące w Puszczy Białowieskiej Samice dojrzewają płciowo w drugim lub trzecim roku życia, zazwyczaj rok później rodzą pierwsze młode. Samce osiągają dojrzałość w trzecim roku, ale uczestniczą w rozrodzie przeważnie pomiędzy siódmym a dwunastym rokiem życia. mały|Krowa ze ssącym mleko cielakiem
Ruja u samic występuje najczęściej od sierpnia do października. W czasie jej trwania przez dwa do trzech dni samicy towarzyszy jeden samiec, odpędzający rywali. Słabsze osobniki zazwyczaj ustępują, ale w wypadku konfrontacji samców o podobnej kondycji może dochodzić do walk, czasem poprzedzonych pokazem siły (łamanie młodych drzewek, tarzanie się, rozgrzebywanie ziemi kończynami). Urazy ponoszone przez samce w walkach mogą być śmiertelne. Ciąża trwa około dziewięciu miesięcy, średnio 264 dni. Przed porodem samica opuszcza stado i wraca do niego dopiero z kilkudniowym cielakiem. Rodzi zazwyczaj jedno cielę raz na dwa lata, a okres karmienia trwa co najmniej rok. Młode po przyjściu na świat ważą od 16 do 35 kg.
Tryb życia jest typowy dla zwierząt żyjących na terenach otwartych, tzn. żubry tworzą stada, a samice włączają potomstwo do stada zaraz po porodzie. Na podstawie badań składu chemicznego kości z materiału kopalnego ustalono, że zwierzęta te zamieszkiwały na terenach otwartych, przejście do życia leśnego nastąpiło wskutek ocieplenia klimatu w holocenie i ekspansji lasów, a następnie ekspansji człowieka
Zarówno samice z nowo narodzonymi młodymi, jak i samce w okresie rozrodczym mogą być agresywne w stosunku do człowieka.
Występowanie i liczebność mały|lewo|Żubry w Rezerwacie Pokazowym w Puszczy Białowieskiej Żubry zasiedlają lasy mieszane z podmokłymi polanami. W stanie dzikim pod koniec XX wieku i na początku XXI wieku występowały w Polsce, Litwie, Ukrainie, Rosji, Białorusi, Słowacji (Park Narodowy „Połoniny”) i Niemczech. W 1997 roku na świecie żyło 2925 żubrów (z czego w Polsce ok. 600–700 szt.). W sierpniu roku 2022 przeprowadzona została reintrodukcja żubrów w Wielkiej Brytanii. W 2021 roku, populacja żubrów sięgała 9554 osobnikówŻubr w Polsce i na Świecie, czyli populacja utrzymuje charakter wzrostowy.
Populacja w Polsce W 2013 liczba zwierząt w Polsce wynosiła około 1400 sztuk, a w 2023 roku, aż 2820 żubrów (czyli wzrost o ponad 101%). Ponad 800 żubrówCoraz więcej żubrów żyje w Bieszczadach - TVN24 mieszkających w Bieszczadach to żubry białowiesko-kaukaskie (nieudana ich introdukcja miała też miejsce w Gorcach), reszta to żubry białowiesko-nizinne. Żubry białowiesko-kaukaskie to osobniki, które mają geny ostatniego żubra kaukaskiego czystej krwi. Był to byk imieniem Kaukasus, wywieziony w roku 1908 do prywatnego zwierzyńca w Boitzenburgu w Niemczech: przeżył tam 18 lat i podczas odtwarzania gatunku z braku krów rasy kaukaskiej był używany do krycia krów rasy nizinnej. Żubry nie posiadające jego genów nazywane są białowiesko-nizinnymi: różnica między rasami dziś jest niedostrzegalna, chociaż jest notowana w dokumentach.
Prawie połowa polskiej wolnej populacji skupiona jest w Puszczy Białowieskiej (892 żubry na koniec 2023 roku)Bialowieski Park Narodowy - ŻUBRY POLICZONE, ponadto dzikie żubry w Polsce spotkać można w Bieszczadach (811 zwierząt w końcu 2023), Puszczy Knyszyńskiej (322 żubry na stan z 2023 rok)Żubry w Polsce są już policzone. Jest ich coraz więcej., Puszczy Boreckiej (136 żubrów w końcu 2023), a w rejonach województwa zachodniopomorskiego odnotowano 428 żubrów, żubry występują też także w okolicy Trzcianki i Obrzycka w województwie wielkopolskim. 30 maja 2019 r., Prorektor ds. Nauki prof. dr hab. Marian Binek w imieniu Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie oraz Dyrektor Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych Tomasz Zawiła-Niedźwiecki podpisali umowę na dofinansowanie projektu „Kompleksowa ochrona żubra w Polsce”, przewidzianego na lata 2019–2023, na kwotę 34 mln zł. Jedną z nowszych populacji żubrów jest ta, która została wypuszczona dnia 4 marca 2021 roku w liczebności 4 osobników, do Puszczy RominckiejŻubry ruszyły na podbój kolejnej puszczy. Do wiosny 2021 roku, stado zostało poszerzone do 8 osobnikówŻubry w puszczach Boreckiej i Rominckiej.
W zamkniętych hodowlach w Polsce w końcu 2023 żyło 194 żubrów (ośrodki hodowli, ogrody zoologiczne itd.): w ośrodkach hodowli żubrów, zagrodach pokazowych i w ogrodach zoologicznych.