Bystrzyca (Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262)) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.

Informacje ogólne Bystrzyca jest największą wsią w gminie Oława, zamieszkałą w 2025 r. przez 2372 osoby. Miejscowość znajduje się nad rzeką Smortawą i położona jest 7,5 km od Oławy. Obszar sołectwa Bystrzyca razem z sąsiednim Janikowem wynosi 5390,93 ha.

W miejscowości są trzy sklepy spożywczo-przemysłowe, należące do sieci „Livio”, „Euro-Sklep” i „Lewiatan” oraz sklep typu convenience store sieci „Żabka”, a także bankomat Banku Spółdzielczego w Oławie będącego częścią Spółdzielczej Grupy Bankowej. We wsi nad Smortawą znajdują się kąpielisko, a także ośrodek wypoczynkowy.

Sołtysem wsi jest Michał Rado, w 2024 r. powołany na stanowisko wicemarszałka województwa dolnośląskiego z ramienia Trzeciej Drogi-PSL. Podział administracyjny W okresie pruskim Bystrzyca (Peisterwitz) była siedzibą gminy, a we wsi znajdował się urząd stanu cywilnego. Od 1816 r. wieś wchodziła w skład powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. znajdowała się na terenie prowincji Dolny Śląsk. Do czasu reformy administracyjnej w 1928 r. likwidującej obszary dworskie na terenie Prus Bystrzyca dzieliła się na wieś-gminę jednostkową (Landgemeinde) oraz na obszar dworski (Gutsbezirk), będący nadleśnictwem (Oberförsterei).

Po ustanowieniu administracji polskiej w latach 1945–1954 wieś była siedzibą gminy Bystrzyca, która obejmowała oprócz samej Bystrzycy też wsie (będące jednocześnie gromadami) Janików, Wójcice, Minkowice Oławskie i Biskupice OławskieWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady BystrzycaUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71). Od 1973 r. wieś jest częścią gminy wiejskiej OławaUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. wieś należała do powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 podlegała urzędowi rejonowemu w Oławie.

Nazwa Nazwa miejscowości wywodzi się od bystrego, szybkiego nurtu rzeki. Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym w 1888 roku we Wrocławiu, jako najstarszą nazwę miejscowości wymieniał zlatynizowaną nazwę Bistritz, a także podawał znaczenie tej nazwy w języku niemieckim jako Wildwasser czyli Dzika, szalona woda. Pierwotna nazwa wsi została następnie zgermanizowana na Peisterwitz.

W ciągu swojego istnienia Bystrzyca nosiła następujące nazwy:

1245 r.: Bistrzecz ok. 1310 r.: Bistritz 1365 r.: Bystricz 1393 r.: Beystericz 1420 r.: Peychirwicz 1689 r.: Peisterwitz do 1830 r. także Byrez w XIX w. Byrcz (alternatywna nazwa polska wsi) do 1945 r. Byrc (nazwa polska wsi, wymieniona w tomie I „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” wydanego w 1880 r.) do 1945 r. Peisterwitz (niemiecka nazwa wsi) 1945–1946: Bystrowice (nazwa nadana po ustanowieniu administracji polskiejObwieszczenie Pełnomocnika Rządu R.P. na okręg administracyjny Dolnego Śląska z 16.6.1945. Biuletyn nr 1 - przywracający brzmienie historycznych nazw polskich miejscowości Dolnego Śląska) od 1946 r. Bystrzyca (obecna nazwa wsi)

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego w tomie pierwszym wydanym w Warszawie w 1880 r. podawał oprócz niemieckiej nazwy wsi Peisterwitz także polską nazwę Byrc.

Historia

Do 1945 roku Wieś starosłowiańska będąca pierwotnie osadą rybacką, mająca układ wielodrożnicy. W 1103 r. wchodziła w skład wałów obronnych grodu w Ryczynie. W XII i XIII w. wieś należała do kasztelanów ryczyńskich. Około 1309-1313 r. wieś należała do książąt brzeskich. W 1366 r. wieś otrzymała lokację na prawie niemieckim, a w tym samym roku jako właściciel wsi jest wspomniany ród Czamborów (Tschammer). Następnie wieś należała do 1393 r. do Konrada von Solcz (Sulz), a w 1393 r. jako właściciel wsi był wspomniany Hermann von Solcz. W 1420 r. wieś miała powierzchnię 52 łanów. W latach 1470-1477 wieś należała do rodu Prittwitzów. W XVI-XVII w. wieś należała do książąt oławskich, którzy są wspominani jako właściciele wsi w 1604 i 1678 r. W 1604 r. wieś miała powierzchnię 13 łanów. W 1604 r. po raz pierwszy jest wspomniany kościół ewangelicki, w latach 1703– 1707 katolicki.

W okresie pruskim, czyli od czasu zdobycia Śląska w czasie wojen śląskich przez Prusy w połowie XVIII w. wieś należała do pruskiego urzędu królewskiego w Oławie. W 1772 r. we wsi wybudowany został nowy kościół ewangelicki. W 1783 r. we wsi jest wspomniana szkoła ewangelicka, a ludność wsi posługiwała się zarówno językiem niemieckim, jak i językiem polskim. 7 sierpnia 1803 r. we wsi od uderzenia pioruna spłonęło wiele domów. W nocy 9 listopada 1845 r. w Bystrzycy wybuchł pożar, który zniszczył 23 domy.

W połowie XIX w. Bystrzyca należała wraz z Laskowicami Oławskimi oraz Minkowicami Oławskimi do ostatnich miejscowości w powiecie oławskim, gdzie odprawiano nabożeństwa ewangelickie w języku polskim. W 1877 r. w lasach niedaleko Bystrzycy odbyło się polowanie z udziałem cesarza niemieckiego Wilhelma I, książąt Fryderyka Karola i Albrechta z rządzącej Niemcami i Prusami dynastii Hohenzollernów oraz księcia Augusta Wirtemberskiego. W 1886 r. na cmentarzu w Bystrzycy odkryty został skarb, składający się z 542 zachowanych w całości monet z drugiej połowy X wieku oraz fragmentów monet w glinianych naczyniach. Wśród monet przeważały monety niemieckie bite w okresie panowania cesarza Ottona III, czeskie i duńskie, a wśród monet znajdowały się też dirhemy arabskie i pojedyncze monety angielskie, włoskie, francuskie i bizantyńskie. Wśród fragmentów monet znajdował się również fragment denara rzymskiego z okresu panowania cesarza Antoninusa Piusa w połowie II wieku n.e..

W 1924 r. wieś otrzymała kościół katolicki, należący do parafii w Minkowicach Oławskich. W 1926 r. lasy niedaleko Bystrzycy nawiedził huragan, który spowodował znaczne zniszczenia lasu oraz podtopienia. W 1936 r. na boisku znajdującym się w lesie niedaleko Bystrzycy trenowali niemieccy sportowcy w ramach przygotowań przed igrzyskami olimpijskimi w Berlinie. Boisko to znajdowało się niedaleko nieistniejącej obecnie szklanej altany ze salą taneczną, kuchnią, szatniami i ubikacją. Altana ta została rozebrana po II wojnie światowej, a na jej miejscu powstały ule. W 1938 r. we wsi znajdowały się dwa kościoły – katolicki i ewangelicki, dwa cmentarze, placówka pocztowa, szkoła ludowa (Volksschule), zakład lekarski i dwa zakłady dentystyczne. We wsi znajdowały się również remiza strażacka, dom gminny oraz boisko. Wieś posiadała również łaźnię.

W okresie II wojny światowej we wsi, będącej jeszcze częścią Niemiec, funkcjonowały dwa obozy pracy przymusowej (Zwangsarbeitslager): kobiecy od jesieni 1941 r. i męski od 1943 r. Osadzeni w obozach jako więźniowie byli Żydzi, którzy pracowali w fabryce konserw. Obydwa obozy zostały zamknięte w lipcu 1944 roku. W czasie II wojny światowej w 1943 r. w lasach na północ od Bystrzycy powstał również poligon artyleryjski "Schissplatz Berthawerk" należący do zakładów "Bertha-Werke" w Laskowicach Oławskich (Markstädt), w których testowane były pociski artyleryjskie i pancerne wyprodukowane przez więźniów obozu pracy w Miłoszycach. Na terenie poligonu istniały m.in. strzelnice, kulochwyty, wartownie i linia bunkrów obserwacyjnych ostrzałów ciągnąca się do Lubszy w obecnym województwie opolskim. Na terenie poligonu testowano również bomby lotnicze o wadze 250 kg, zrzucane z bombowców nurkujących Junkers Ju 87 startujących z lotniska poligonowego i szkoleniowego w Nowym Dworze.

Historia najnowsza Po II wojnie światowej we wsi osiedlili się polscy osadnicy z terenów przedwojennych województw tarnopolskiego (okolice Kamionki Strumiłowej, Zaleszczyk i Buczacza) i stanisławowskiego (okolice Śniatynia, Kołomyi i Załucza). Pierwsi indywidualni osadnicy pojawili się w maju 1945 r., a w czerwcu 1945 r. zorganizowano administrację polską we wsi. 28 sierpnia 1945 r. otwarto we wsi szkołę. Wśród polskich osadników przeważali rolnicy, robotnicy i drobni urzędnicy, natomiast w mniejszości byli rzemieślnicy, robotnicy wykwalifikowani i inteligencja. W 1947 r. we wsi powstał klub piłki nożnej Burza Bystrzyca, która wykorzystywała istniejące przed II wojną światową boisko we wsi. Po II wojnie światowej poligon artyleryjski w lasach na północ od Bystrzycy był wykorzystywany w latach 40. i 50. XX w. przez pułk Wojskowych Sił Powietrznych ZSRR stacjonujący w Stanowicach i używający samolotów szturmowych Ił-10. Na terenie leśnego poligonu radzieccy piloci strzelali do celów naziemnych i bombardowali je bombami ćwiczebnymi. Około 1949 lub 1950 r. w lasach na północ od Bystrzycy rozbił się samolot szturmowy Ił-10, w wyniku czego zginęło dwóch pilotów wojskowych.

W okresie PRL-u we wsi znajdowały się dwa kościoły, przedszkole oraz punkt Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (istniejący do 1964 r., później połączona z punktem GS „SCh” w Laskowicach Oławskich), kółko rolnicze, nadleśnictwo, ośrodek zdrowia, świetlica, biblioteka gromadzka, kino, placówka pocztowa i szkoła. Wieś miała połączenie autobusowe z Oławą, a większość robotników z Bystrzycy zatrudniona była w Jelczańskich Zakładach Samochodowych. We wsi mieszkał najwyższy człowiek w historii Polski, Eugeniusz Taraciński (ur. w 1928 r. w Herawcu koło Kamionki Strumiłowej, zm. w 1978 r., pochowany na cmentarzu w Bystrzycy) mierzący 228 cm wzrostu.

W 1964 r. wieś otrzymała oświetlenie elektryczne ulic oraz przystanek PKS. 31 stycznia 1964 r. do Bystrzycy przybył wędrujący po Polsce obraz Matki Bożej Częstochowskiej. W 1967 r. we wsi utworzono ogród jordanowski. W 1975 r. Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” wybudowała we wsi świetlicę, a do wsi przeniesiono z Bierutowa siedzibę nadleśnictwa. W 1976 r. w trakcie badań archeologicznych na cmentarzu w Bystrzycy odkryto 21 grobów szkieletowych – 5 kobiecych, 5 męskich, 5 w wieku młodzieńczym i 2 dziecięce oraz 4 bliżej nieokreślone z powodu silnego zniszczenia kości.

W latach 1976–1981 kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Aniołów we wsi został w całości przebudowany, zastępując mur pruski murem ceglanym i dobudowując nowe prezbiterium i zakrystię. Wyremontowaną świątynię poświęcił w 1981 r. arcybiskup metropolitarny wrocławski kardynał Henryk Gulbinowicz. W latach 1985-1995 ołtarz główny w kościele przeszedł remont kapitalny i wyzłocenie. W 1986 roku w Bystrzycy kręcono część scen do filmu Pociąg do Hollywood z Katarzyną Figurą w roli głównej. W kręceniu filmu uczestniczyli mieszkańcy Bystrzycy i Janikowa oraz członkowie Ochotniczego Hufca Pracy. Sceny do filmu we wsi kręcone były w pobliżu remizy strażackiej, sklepu i piaskowni.mały|Główna ulica w Bystrzycy