thumb|230px|Zabudowa z okresu międzywojennego thumb|230px|Hotel Brzoza thumb|230px|Pomnik Powstańców Wielkopolskich thumb|230px|Przystanek kolejowy Brzoza Bydgoska thumb|230px|Stara Noteć w Brzozie Brzoza () – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Nowa Wieś Wielka.
Położenie Brzoza jest wsią usytuowaną na południowo-zachodnim skraju Puszczy Bydgoskiej, na północnym brzegu Noteci. Wieś graniczy od zachodu z wsią Przyłęki oraz Olimpin, zaś od północy i wschodu z Puszczą Bydgoską.
Pod względem fizyczno-geograficznym Brzoza leży w obrębie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w mezoregionie Kotlina Toruńska i mikroregionie Dolina Kanału NoteckiegoŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996.
Przez zachodnie obrzeża Brzozy (ul. Gołębia) oraz osiedle Wałownica przy starej Noteci przebiega 18. południk długości geograficznej wschodniejGąsiorowski Paweł Bogdan: Bydgoski południk [w:] Kalendarz Bydgoski 2006.
Przynależność administracyjna 1848–1920 – Prowincja Poznańska 1920–1938 – województwo poznańskie 1938–1939 – województwo pomorskie 1939–1945 – Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie 1945–1950 – województwo pomorskie 1950–1975 – Województwo bydgoskie (1950–1975) 1975–1998 – Województwo bydgoskie (1975–1998).
Charakterystyka Brzoza ma charakter wsi podmiejskiej, położonej w zasięgu oddziaływania aglomeracji Bydgoszczy. Północno-wschodnim skrajem wsi przebiega linia kolejowa nr 131 oraz droga krajowa nr 25 Bydgoszcz – Inowrocław. Miejscowość przecina także droga wojewódzka nr 256 Brzoza – Mogilno. Od południowego zachodu wieś przylega do Nowego Kanału Noteckiego, który jest wyprostowanym korytem Noteci. Na łąkach znajdują się tam odcięte starorzecza starej Noteci.
Łącznie w sołectwie Brzoza jest 147 ha gruntów ornych (w tym 11 ha IV klasy bonitacyjnej, pozostałe to V i VI klasa), 197 ha łąk, 49 ha pastwisk oraz 2706 ha lasówOpracowanie ekofizjograficzne dla terenu gminy Nowa Wieś Wielka.
Na terenie wsi znajduje się kościół parafialny p.w. Najświętszej Marii Panny Królowej Polski, przedszkole „Jarzębinka”, Szkoła Podstawowa im. Powstańców Wielkopolskich oraz Gimnazjum im. Karola Wojtyły (jest to największe gimnazjum powiatu bydgoskiego)Marek K. Jeleniewski Powiat bydgoski: inny niż wszystkie, Wydawnictwo Margrafsen 2004, . Wzdłuż drogi krajowej nr 25 rozlokowanych jest szereg drobnych przedsiębiorstw handlowych i usługowych, a także czterogwiazdkowy hotel Brzoza. W miejscowości zlokalizowana jest oczyszczalnia odprowadzająca ścieki do Kanału Noteckiego.
Komunikacja Przez miejscowość przebiegają szlaki komunikacyjne łączące Bydgoszcz z Inowrocławiem: droga krajowa nr 25 oraz linia kolejowa nr 131 (magistrala węglowa). W Brzozie rozpoczyna się droga wojewódzka nr 254 wiodąca przez Łabiszyn i Barcin do Dąbrowy k. Mogilna.
Obszary chronione Miejscowość otoczona jest obszarami cennymi przyrodniczo: Puszczą Bydgoską z Obszarem Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej oraz łąkami nadnoteckimi, chronionymi w OCK „Łąki Nadnoteckie”. W odległości ok. 1 km na południe od Brzozy znajduje się rezerwat leśny Dziki Ostrów, chroniący dąbrowę świetlistą, zaś nieco dalej Jezioro Jezuickiehttps://web.archive.org/web/20141012100244/http://www.nowawieswielka.pl/51-gmina_nowa_wies_wielka_krajobraz_i_przyroda_gminy.html dostęp 20-09-2014.
Szlaki turystyczne W Brzozie rozpoczyna się szlak turystyczny „Pałucki” wiodący poprzez Łabiszyn i Lubostroń do Gąsawy. Poprzez łącznik szlak im. Bł. Czesława Jóźwiaka, można z Brzozy dotrzeć do szlaku „Komputerków” wiodącego przez Puszczę Bydgoską z Solca Kujawskiego do Bydgoszczy.
W miejscowości ma swoją siedzibę Stowarzyszenie „Rowerowa Brzoza”, która organizuje szereg rajdów rowerowych i imprez masowych na terenie powiatu bydgoskiego oraz miasta Bydgoszczy. W Brzozie funkcjonuje również Klub Sportowy „Brzoza”. Od 2007 w ostatni dzień roku w miejscowości organizowany jest Bieg Sylwestrowy.
Na terenie wsi zlokalizowany jest nieczynny cmentarz ewangelicki, uporządkowany w 2013 roku.
Nazwą Brzoza określa się również leśnictwo, które wchodzi w skład Nadleśnictwa Bydgoszcz. Jego powierzchnia wynosi 945 ha z czego 876 ha to powierzchnia leśna, a 69 ha stanowi powierzchnię nieleśną.
Zabytki We sołectwie Brzoza znajduje się kilkanaście obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków oraz jeden w rejestrze zabytków województwa kujawsko-pomorskiego – pałacyk myśliwski Skórzewskich w Brzozie-Mochyłku (nr rej. A/1077 z 8 grudnia 1994). W rejestrze gminnym znajdują się m.in. kościół katolicki pw. NMP Królowej Polski z plebanią, kaplica przydrożna, dworzec kolejowy, dawna mleczarnia oraz domy mieszkalne (ul. Bydgoska 37b, 40, 42, Powstańców Wielkopolskich 10, 18, 48, Słoneczna 7, Przemysłowa 36)Gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowa Wieś Wielka na lata 2011-2015.
Pomnik Powstańców Wielkopolskich 15 stycznia 2012 odsłonięto we wsi Pomnik Powstańców Wielkopolskich, będący wierną repliką monumentu istniejącego tu do 1940 roku. Upamiętnia on 19 młodych żołnierzy 1. Pułku Grenadierów Kujawskich, którzy polegli w walkach o Brzozę z wojskami niemieckimi w 1919 roku. Pomnik składa się z dwóch ozdobionych kolumn. Na postumentach umieszczono figury Chrystusa oraz leżącego rannego powstańca. Całość uzupełniają dwie tablice z nazwiskami poległych powstańców oraz napis "Naszym Bohaterom Poległym w Brzozie w Styczniu 1919".
Pierwotny pomnik odsłonięto w maju 1923 roku na grobie kilkunastu bohaterów Powstania. Pomnik zaprojektował Władysław Gaca, a figury i płaskorzeźbę wykonała firma sztukatorska Maksymiliana Rutkowskiego z Bydgoszczy. Monument został zniszczony jesienią 1939 roku przez Niemców. Decyzję o odbudowie pomnika podjęto w 2005 r., w 2009 roku wmurowano kamień węgielny, a w 2010 roku ponownie pochowano ekshumowane zwłoki powstańców. 3 lutego 2019, w setną rocznicę walk, otwarto Skwer Niepodległości z posadzonymi 12 lipami i napisem „Nasi przodkowie ufundowali pomnik, by uczcić 19 powstańców wielkopolskich poległych w bitwie o Brzozę w dniach 20-21 stycznia 1919 r. Nasze pokolenie po zrekonstruowaniu pomnika na Skwerze Niepodległości posadziło 12 lip upamiętniających powstańców pochowanych na Wzgórzu Kozaka w Brzozie”Skwer Niepodległości z 12 lipami. Ku czci powstańców.
Wspólnoty wyznaniowe Parafia Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Brzozie Świadkowie Jehowy: zbór Brzoza
Historia Okres staropolski Pierwsza wzmianka o miejscowości Brzoza, będącej własnością książąt kujawskich (później królów polskich) znajduje się w rejestrze poradlnegoRejestr poradlnego z terenu Kujaw z 1489 r. wymienia trzy miejscowości znajdujące się obecnie w gminie Nowa Wieś Wielka: Tarkowo, Brzozę i Nową Wieś Wielką z Kujaw z 1489 roku. Wieś odnotowano także w 1539 rokuHładyłowicz Konstanty Jan: Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku. Lwów 1932. Wieś królewska starostwa bydgoskiego położona była w końcu XVI wieku w powiecie bydgoskim województwa inowrocławskiegoAtlas Historyczny Polski. Kujawy i ziemia dobrzyńska w drugiej połowie XVI wieku, część II komentarz, indeksy, Warszawa 2021, s. 149.. W okresie przedrozbiorowym Brzoza wraz z kompleksem Puszczy Bydgoskiej wchodziła w skład domeny monarszej należącej do starostwa bydgoskiegoŻmidziński Franciszek: Przemiany w gospodarce wiejskiej starostwa bydgoskiego w latach 1661-1772. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C. Nr 13. Prace Komisji Historii IX. Warszawa-Poznań 1973. Brak jej w lustracji starostwa z 1661 roku, co mogło być skutkiem jej wyludnienia jeszcze przed potopem szwedzkim lub też zniszczeń wojennych. Wieś odnotowano ponownie w 1681 roku. W Brzozie mieszkało wówczas pięciu chałupników oraz dwóch rybaków z rodzinami. Chłopi obowiązani byli odrabiać pańszczyznę 24 dni w roku we żniwa oraz dostarczać drewno oraz siano z łąk nadnoteckich na potrzeby zamku bydgoskiegoGuldon Zenon: Opisy starostwa bydgoskiego z lat 1661-1765. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Źródła do dziejów Bydgoszczy nr 2. Bydgoszcz 1966. Przed wojną północną mieszkało w Brzozie 10 rodzin chłopskich, w 1712 już tylko jeden rybak, a w latach 1713 i 1717 wieś była całkowicie opuszczona. Część ludności wiejskiej pod wpływem ciężarów spowodowanych wojną ratowała się ucieczką, bądź też pozostała na miejscu, ale była tak zrujnowana, że nie mogła płacić podatków.
W 1744 roku mieszkało w Brzozie pięć polskich rodzin gburów, dwóch chałupników i owczarzGuldon Romana, Guldon Zenon: Inwentarz wójtostwa bydgoskiego z 1744 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C. Nr 10. Prace Komisji Historii VII. Bydgoszcz 1970. Pola uprawne liczyły 4 włóki. Mieszkańcy oprócz czynszu, pogłównego i hiberny byli zobowiązani do odrabiania szarwarków na rzecz wójtostwa bydgoskiegoobowiązkowe prace na rzecz wójtostwa (pańszczyzna, szarwark) polegały m.in. na koszeniu łąk i zboża w czasie żniw, zwożeniu siana, zboża z pól oraz dostarczaniu drewna opałowego do dworu, w zamian chłopi otrzymywali beczkę piwa oraz po wiertlu żyta, który musieli mleć w młynach bydgoskich. 23 września 1744 roku wieś otrzymała kontrakt, który określał powinności podatkowe na rzecz wójta bydgoskiegoKabaciński Ryszard: Inwentarze starostwa i wójtostwa bydgoskiego z lat 1753-1766 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Źródła do dziejów Bydgoszczy. Nr 9. Warszawa-Poznań 1977. W 1753 roku mieszkający tu rybacy trudnili się także wyrobem smoły drzewnej. W 1766 r. wieś płaciła 574 złotych podatku rocznie. W 1767 roku na nowo wymierzono grunty wsi i wydano kontrakty dla 7 gospodarzy o polskich nazwiskachGołębiewski, Kaniecki, Sanecki, Szymański, Witkowski.
Okres zaboru Po przejściu Brzozy w 1772 roku pod władzę pruską rozwijało się osadnictwo, zarówno ludności polskiej jak i niemieckiej wyznania ewangelicko-unijnego. Nazwę wsi zmieniono na Hopfengarten. Spis miejscowości rejencji bydgoskiej z 1833 podaje, że we wsi Brzoza w powiecie bydgoskim mieszkało 125 osób (31 ewangelików, 94 katolików) w 13 domachVerzeichniss aller Ortschaften des Bromberger Regierungs-Bezirks mit einer geographisch-statistischen Uebersicht. Bromberg 1833. Według opisu Jana Nepomucena Bobrowicza z 1846 Brzoza był wsią rządową należącą do domeny bydgoskiej. Kolejny spis z 1860 podaje, że w Brzozie mieszkało 150 osób (44 ewangelików, 106 katolików) w 15 domach. Najbliższa szkoła elementarna znajdowała się w Wałownicy. Miejscowość należała do parafii katolickiej i ewangelickiej w BydgoszczyVerzeichniss sämmtlicher Ortschaften des Regierungs-Bezirks Bromberg. Bromberg 1860.
Dla roku 1884 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje, że w Brzozie mieszkało 266 osób w 27 domach, w tym 181 katolików, 83 ewangelików i 2 Żydówhttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/423 dostęp 17-09-2014. W 1872 roku zbudowano linię kolejową Bydgoszcz-Inowrocław. Przy rozwidleniu dróg do Inowrocławia i Łabiszyna zbudowano stację kolejową Brzoza Bydgoska. W tym samym roku wybudowano przy stacji jednopiętrowy budynek dworcowy z mieszkaniami dla kolejarzy.