Unisław () – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim. Miejscowość jest siedzibą gminy Unisław.
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2021 r.) Unisław liczył 3 396 mieszkańców.
Położenie Pod względem historycznym Unisław położony jest w ziemi chełmińskiej. W latach 1939–1945 miejscowość położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 93., w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 102.. W latach 1975–1998 należała administracyjnie do województwa toruńskiego.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Unisław znajduje się na wysoczyźnie morenowej należącej do Pojezierza Chełmińskiego, a także częściowo w Dolinie Fordońskiej, na skraju basenu unisławskiego. Zbocze doliny pocięte jest parowami denudacyjnymi o długości dochodzącej do 2 km.
Nazwa Miejscowość występowała w dokumentach pod nazwamiTomasz Torbus, Zamki konwentualne Państwa Krzyżackiego w Prusach. Część II: Katalog, Słowo/Obraz Terytoria, 2023, ISBN: 978-83-7453-216-7: 1222 – Unyslau 1285 – Wenczlaw 1326 – Wenczla 1384 – Wenczlow XIV w. – Wenzlabe, Więcław 1436 – Wenczlaw 1466 – Venceslaw alias Unisław 1495 – Unisław, Wnyslaw, Wenczlaw, Wendaw, Wenzlau 1570 – Unisław XVI w. – Dunislaw, Venzlaw W latach 1939-1942 dotychczasową nazwą wsi było Unislaw, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942-1945 nazywała się Kulmischwenzlau.
Charakterystyka Miejscowość jest stolicą gminy Unisław w powiecie chełmińskim. Jest dużą wsią, a ze względu na rozkład przestrzenny z krzyżującą się siecią ulic, ma cechy małego miasteczka. Dysponuje m.in. przedszkolem, zespołem szkół, halą widowiskowo-sportową, boiskiem Orlik 2012, ośrodkiem kultury, biblioteką publiczną, ośrodkiem zdrowia, ośrodkiem pomocy społecznej. We wsi znajduje się park, dawna wieża ciśnień, działają też kluby sportowe: KS Unisławia i UKS Kmicic Unisław. Głównym przedsiębiorstwem jest Zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego „Unamel”. Na krawędzi doliny Wisły znajdują się liczne punkty widokowe, a wśród nich relikty grodziska i dawnego zamku krzyżackiego. Na zachód od Unisławia, na zboczu Doliny Dolnej Wisły urządzono stok narciarski o długości ok. 500 m.
Historia Starożytność i wczesne średniowiecze W okolicy Unisławia odkryto ślady osadnictwa z epoki kamiennej, neolitu, brązu i żelaza oraz okresu halsztackiego, lateńsko-rzymskiego, a także groby kloszowe i jamowe. We wczesnym średniowieczu istniał gród w Unisławiu, który funkcjonował od połowy X wieku do pierwszej połowy następnego wieku. Stanowił on element systemu grodowego kasztelanii chełmińskiej, którego centrum stanowił gród w Kałdusie – Góra Św. Wawrzyńca. Unisławski gród należał w tej okolicy do najważniejszych warowni (obok Pnia, Płutowa i Starogrodu), ogniskującej ówczesne życie administracyjno-gospodarcze.
Od XII do XIV wieku W II połowie XII wieku, wieś Unisław była prawdopodobnie własnością wojewody mazowieckiego – Żyry z rodu Powałów. Po raz pierwszy nazwę miejscowości (Umyslau) wymieniono 5 sierpnia 1222 roku w dokumencie księcia Konrada Mazowieckiego, nadającym biskupowi Chrystianowi wszystkie wsie w okolicy Chełmna, jakie posiadał komes Żyra.
W 1228 roku wraz z całą ziemią chełmińską Unisław został darowany zakonowi krzyżackiemu. W 1243 utworzono biskupstwo chełmińskie, któremu Krzyżacy w 1246 roku przekazali dobra ziemskie, m.in. okolice Unisławia i Chełmży. W XIII wieku zbudowano tutaj zamek krzyżacki, w którym urzędowali komturowie i wójtowie. Około roku 1285 założono komturstwo w Unisławiu, które swym zasięgiem objęło dość rozległe tereny, aż po dzisiejsze Czarnowo. W tym samym roku krzyżacki mistrz ziemski Konrad von Thierberg Młodszy wystawił dokument przekazujący wdowie Kunegundzie Bösel przywilej na dobra w Czarżu.
Komturstwo unisławskie, w początkach XIV wieku przekształcono w prokuratorstwo. Prokurator podlegał bezpośrednio Wielkiemu Mistrzowi Zakonu Krzyżackiego. Ziemie komturstwa podzielono między komturstwo bierzgłowskie i starogrodzkie. Prokuratorowi pozostawiono zamek i część ziem. Ostatecznie prokuratorstwo z początkiem XV wieku włączono w skład komturstwa starogrodzkiego. Znajdował się tu wiatrak, karczma, browar i barcie. W 1384 roku właścicielem zamku został Jan von Wedel.
Od XV wieku do 1772 roku Po bitwie pod Grunwaldem król Władysław Jagiełło przekazał unisławski zamek rycerzowi wielkopolskiemu Mościcowi ze Stęszewa. Zamek jednak szybko wrócił w ręce krzyżackie dzięki znajomości Mościca z Zygmuntem Luksemburskim, który sprzyjał Krzyżakom.
W 1454 roku rozpoczęła się wojna trzynastoletnia między państwem zakonu krzyżackiego, a Koroną Królestwa Polskiego, będącą następstwem poparcia przez króla Kazimierza Jagielończyka powstania Związku Pruskiego przeciw zakonowi krzyżackiemu. W tym samym roku zamek unisławski został zburzony przez związkowców. Trwale w ręce polskie miejscowość przeszła w 1466 roku na mocy pokoju toruńskiego.
W latach 1480-1488 w Unisławiu dobra królewskie dzierżawili Barnard Schöfeld i syn Adama z Ostromecka. Zamek unisławski ok. 1500 był już w ruinie. Folwark zamkowy w 1495 roku król Jan I Olbracht nadał biskupowi chełmińskiemu Stefanowi z Niborka i kapitule chełmińskiej. W 1505 Aleksander Jagiellończyk cały okręg starogrodzki z Unisławiem nadał biskupowi chełmińskiemu. Na przełomie XVI i XVII wieku należał do dóbr stołowych biskupów chełmińskichInwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1614 : z uwzględniem późniejszych do r. 1759 inwentarzy, Toruń 1927, s. IV.. Podczas wojen szwedzkich w latach 1626-1629 oraz 1655-1660 znacznemu zniszczeniu uległ kościół w Unisławiu. W XVI–XVIII wieku funkcjonował tu folwark ziemski oraz oczynszowane gospodarstwa chłopskie, należące do kapituły katedralnej w Chełmży.
Od 1772 do 1920 roku W 1772 roku miejscowość przeszła we władanie Królestwa Prus w ramach I rozbioru Polski. Skonfiskowane dobra królewskie i szlacheckie przekazano w darze pruskim wojskowym i junkrom, a kościelne rozparcelowano między osadników niemieckich. W latach 1807-1815 miejscowość znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1882 roku wieś kościelna Unisław obejmowała obszar 257 ha (190 ha gruntów ornych, 44 ha łąk), 62 domów oraz 367 mieszkańców, w tym 214 katolików i 153 ewangelików. Część miejscowości należąca do domeny rządowej obejmowała obszar 417 ha (295 ha gruntów ornych, 66 ha łąk), 34 domów oraz 169 mieszkańców, w tym 119 katolików i 50 ewangelików. Na miejscu znajdowała się poczta i szkoła katolicka. We wsi wzniesiono przetwórnię rolno-spożywczą „Unamel” (produkcja sztucznego miodu i syropu) oraz cukrownię (1884). W 1902 roku Unisław uzyskał połączenie kolejowe z Chełmnem, a kilka lat później z Toruniem, Chełmżą i Bydgoszczą, co przyczyniło się do rozwoju gospodarczego. Do roku 1920, kiedy to władze pruskie w styczniu opuściły te tereny, Unisław był sołectwem.
Okres II RP W styczniu 1920 roku władze polskie przejęły administrowanie na tutejszym terenie. W roku 1922 uruchomiono fabrykę cukierków Unamel, natomiast Cukrownia Unisław uległa dalszej rozbudowie. Wzrosła liczba mieszkańców do 1800 osób. W 1923 cukrownia zatrudniała 270 osób i część produkcji przeznaczała na eksport. Po reorganizacji administracyjnej, jakiej dokonano w latach trzydziestych XX wieku, Unisław stał się siedzibą gminy.
Tuż przed II wojną światową w Unisławiu działała niemiecka organizacja rewizjonistyczna „Landbund Weichselgau” kierowana przez Hermana – właściciela fabryki „Unamel”. Jesienią 1939 roku miejscowa grupa Selbstschutzu dokonała mordów na Polakach. Masowe egzekucje miały miejsce m.in. w Płutowie, skąd wywodził się zbrodniarz hitlerowski SS-Oberführer Ludolf von Alvensleben („Bubi”), dowódca Selbstschutzu, w latach 1938-1941 adiutant Heinricha Himmlera.
27 stycznia 1945 Unisław zajęły oddziały Armii Radzieckiej 2 Frontu Białoruskiego. W dniach 31 stycznia-7 lutego 1945 w lasach koło Dąbrowy Chełmińskiej i Unisławia okrążono i rozbito resztki wojsk niemieckich. Zginęło ok. 9 tys. żołnierzy Wehrmachtu, a 4 tys. wzięto do niewoli.
Okres PRL-u W 1948 roku powstały dwa przedszkola gromadzkie przy ul. Kasztanowej oraz przyzakładowe Cukrowni Unisław. Łącznie uczęszczało do nich 105 dzieci. W latach 1954–1972 miejscowość należała do gromady Unisław. W roku 1962 rozpoczęto prace przy budowie nowej szkoły, którą do użytku oddano w roku 1964, będącym rocznicą XX-lecia Wyzwolenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W 1963 roku uruchomiono hydrofornię. W 1974 roku oddano do użytku nowy budynek władzy terenowej tzw. prezydium rady narodowej.
Po reformie administracyjnej z 1975 roku miejscowość została ustanowiona stolicą gminy Unisław w województwie toruńskim.
Od 1990 roku Od 1999 roku Unisław znajduje się w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim. Na przełomie XX i XXI wieku cukrownia została nabyta przez Grupę BSO Polska (British Sugar Overseas). W 1993 roku Rada Gminy w Unisławiu wystąpiła o nadanie Unisławowi praw miejskich. W przeprowadzonych konsultacjach ponad 93,8% mieszkańców opowiedziało się za tą inicjatywą. Niestety wniosek nie spełnił kryteriów ze względu na brak miejsca centralnego oraz duży odsetek mieszkańców utrzymujących się z rolnictwa. W styczniu 2006 roku zakończono produkcję Cukrowni Unisław i zlikwidowano zakład wraz z cukrownią w Dobrem. 28 października 2025 roku Rada Gminy Unisław ponownie podjęła uchwałę rozpoczynającą procedurę ubiegania się o nadanie miejscowości praw miejskich, jednak ponownie zakończoną niepowodzeniem, gdyż w 2026 roku podczas referendum większość mieszkańców wyraziła sprzeciw wobec tego planu.
Zabytki Do zabytków Unisławia należą:
Zabytki nieruchome Kościół gotycki pw. św. Bartłomieja z XIII wieku, przebudowany w 1728 i 1904 roku (według rejestru zabytków NID wpisany pod nr rej.: A/246 z 12.05.1982), Kaplica cmentarna, Cmentarz rzymskokatolicki przykościelny z XV wieku, Cmentarz rzymskokatolicki z 1945 roku, Cmentarz ewangelicki (nieczynny) z połowy XIX wieku, Pałac z 1900 roku, Dawna karczma z początku XIX wieku, Dworzec kolejowy, Wodociągowa kolejowa wieża ciśnień z 1910 roku, Park dworski z połowy XIX wieku.
Zabytki archeologiczne Wczesnośredniowieczne grodzisko