Kęty

Kęty – miasto w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kęty.

Kęty to miasto o charakterze handlowo-przemysłowym, położone na Podgórzu Wilamowickim (na północ od Beskidu Małego), w dolinie rzeki Soły.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 17 669 mieszkańców. Układ urbanistyczny Kęt został wpisany do rejestru zabytków województwa małopolskiegoNr. rej. A-464 z 26.11.1986 (B) .

Kęty uzyskały lokację miejską przed 1267 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38–39.. Miasto królewskie starostwa oświęcimskiego w województwie krakowskim w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, s. 94..

Położenie geograficzne Kęty położone są w Kotlinie Oświęcimskiej, w dolinie rzeki Soły, na jej stożku napływowym. Od zachodu dolinę rzeki zamyka Wysoczyzna Wilamowicka, od wschodu Wysoczyzna Osiecka, które są częścią Wysoczyzn Przykarpackich, będących południowym krańcem Kotliny Oświęcimskiej.

Kęty leżą w historycznej Małopolsce, w ziemi krakowskiej.

Kęty należą do podkarpackiej strefy klimatycznej. Miasto położone jest na skrzyżowaniu dróg biegnących z Krakowa do Bielska-Białej i ze Śląska przez Oświęcim do Żywca. W latach 1975–1998 Kęty administracyjnie należały do woj. bielskiego.

Kęty na wschodzie graniczą z Bulowicami, na północnym wschodzie z Witkowicami, na północy z Nową Wsią, na zachodzie z Hecznarowicami i Pisarzowicami, na południowym zachodzie z Kozami a na południu z Bujakowem, Kobiernicami i Czańcem

Nazwa Polska nazwa Kęty, po raz pierwszy wzmiankowana jako Canthi (1242), wywodzi się zapewne od słowa kąt i ma związek z położeniem miasta, oddalonym we wczesnym średniowieczu od innych skupisk ludnościHistoria Kęt.. Żywiecki wójt Andrzej Komoniecki w swoim „Dziejopisie Żywieckim” na początku XVIII w. zapisał: To miasteczko Kęty stąd nazwane jest, że książęta oświęcimskie, gdy na łów jeżdżały, to miejsce Kątami nazywali, mówiąc: jedźmy do Kąt. W 1368 pojawiła się niemiecka nazwa Libinwerde, później Libenwerde (1391) i Kanthi alias Libenwerd (1428), która była zbitkiem dwóch średnio-wysoko-niemieckich słów o znaczeniu zbliżonym do etymologii miasta Bad Liebenwerda, gdzie końcówka -werd(e) odnosi się do wyspy rzecznej (ostrowu)Grundwörter in Ortsnamen.. W języku wilamowskim Łiwert. Współczesna nazwa miasta w języku niemieckim to KentyOrtschaftsverzeichnis der Provinz Oberschlesien. Stand März 1943. Oppeln: Reichspostdirektion, 1943, s. 31., a tradycyjna nazwa w języku czeskim brzmi KútySoudní knihy osvětimské a zátorské z r. 1440–1562, vydal, úvodem, poznámkami a rejstříkem opatřil Rudolf Rauscher. V Bratislavě: Učená společnost Šafaříkova, 1931, s. 314 i in. (Prameny Učené společnosti Šafaříkovy v Bratislavě, sv. 3)..

Herb „Dziejopis Żywiecki” Komonieckiego przytacza legendę dotyczącą pochodzenia herbu Kęt: Gdzie w tym miejscu w lasach naleziono orlicę, która w gniaździe na trzech jajach siedziała i na tym miejscu miasteczko założono nazwawszy Kąty. Dawszy książę temu miastu za herb pół orła i trzy jaja. Obraz herbu z czasem ewoluował, ale jego podstawowe elementy pozostały zgodne z legendą. Najstarszy wizerunek herbu zachował się do dziś na pieczęci miejskiej z 1421 roku.

Historia Średniowiecze thumb|Akt sprzedaży wójtostwa w Kętach z 1277 r., jeden z najstarszych dokumentów wzmiankujących miasto thumb|Kęty w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Kenti na mapie Wacława Grodzieckiego wydrukowanej w 1592 roku thumb|Kęty jako „Kenti” na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 Pierwszym dokumentem, w którym wzmiankowano Kęty, było potwierdzenie nadania klasztorowi benedyktyńskiemu w Staniątkach przez Klemensa z Ruszczy zespołu własności, w tym wsi Kanthi, pochodzące z 1238 r. Dokument ten wydany był przez Wisława z Kościelca, biskupa krakowskiego. Dokument ten był jednak sfałszowany na początku XIV wieku, a pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1242 w postaci Canthi Można przypuszczać, że istniały one już nieco wcześniej jako osada wiejska, przy lokalnej drodze w kasztelanii oświęcimskiej z Oświęcimia do Kotliny Żywieckiej.

W 1260 r. klasztor w Staniątkach przekazał wieś Kęty wraz z Czeladzią księciu Władysławowi opolskiemu w zamian za wieś Brokot, co odnotował średniowieczny dokument z 28 maja tego roku wydany w Raciborzu. Siedemnaście lat później, w 1277 r., Władysław opolski nadał braciom Arnoldowi, Rudgierowi i Piotrowi wójtostwo in Cant, potwierdzając jednocześnie nabycie przez tych braci prawa wójtostwa od niejakiego Szymona. Książę nadał jednocześnie Kętom pola uprawne, pastwiska i prawo do połowu ryb w Sole. Wydanie tego dokumentu łączy się z lokacją miejską i otrzymaniem praw miejskich na wzór tych ze Lwówka Śląskiego (łac. in iure lembergensi)https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Wadoviana_przeglad_historyczno_kulturalny/Wadoviana_przeglad_historyczno_kulturalny-r1999-t3/Wadoviana_przeglad_historyczno_kulturalny-r1999-t3-s34-50/Wadoviana_przeglad_historyczno_kulturalny-r1999-t3-s34-50.pdf. W dokumencie książęcym wzmiankowany jest kościół parafialny, w 1326 wzmiankowano parafię Kant i proboszcza Albertus, w administracji kościelnej do dekanatu oświęcimskiego. Nowe miasto zostało w dużej mierze zasiedlone przez przybyszów z Niemiec, obok nazwy polskiej używano też nową nazwę niemiecką: Libinwerde (1368), Libenwerde (1391), Libenwerd (1429). Również wśród mieszkańców przewijały się nazwiska pochodzenia niemieckiego (Peter Gleczer, Peter Honnig, Martin Schneider), stąd można założyć, że przez pewien czas miejscowość stanowiła część bielskiej wyspy językowej.

Miejscowa parafia katolicka została również wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 pod nazwą Kant.

W 1391 r. książę Jan III oświęcimski nadał Kętom (Libenwerde), prawa miejskie magdeburskie, identyczne z tymi, jakie posiadał Oświęcim. W dokumencie tym książę nadaje miastu las zwany Burgerwalt, prawo do karczowania lasów pod pola uprawne, urządzania chmielników i sadzawek rybnych, prawo zakładania w rynku kramów solnych, a również zwalnia miasto z ceł.

Około 1397 r. urodził się w Kętach Jan Wacięga, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i święty Kościoła katolickiego, znany jako Jan Kanty. W 1439 r. wzmiankowany był już jako Jan z Kęt, bakałarz teologii, kantor kolegiaty św. Floriana w Kleparzu pod Krakowem i pleban kościoła w Olkuszu.

W 1457 r. Janusz książę oświęcimski sprzedał Kęty wraz z Oświęcimiem, okolicznymi wsiami oraz warowniami Oświęcim i Wołek królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi za 50 000 grzywien. Tym samym Kęty stały się miastem królewskim. Władzę miejską stanowiło czterech rajców, z których dwaj byli wybierani przez mieszczan, dwaj wyznaczani przez starostę oświęcimskiego.

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Kanthy wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom VII, Kraków 1864, s. 84..

Około 1480 r. miasto posiadało murowany kościół pw. św. Małgorzaty, 40 łanów upraw miejskich, 3 łany i młyn należące do wójta, łąki, lasy bukowe i 4 stawy rybne należące do plebana. Miasto pobierało cło od soli, sukna, koni i bydła. Trzy razy w roku odbywały się jarmarki: 13 lipca w dniu św. Małgorzaty, 14 września w święto Podwyższenia Krzyża i 25 listopada, w dniu św. Katarzyny. Cotygodniowy targ odbywał się w sobotę.

Czasy nowożytne W pierwszej dekadzie XVI w. doszło do zaostrzenia konfliktu z odwiecznym konkurentem Kęt, Oświęcimiem, na tle handlu solą. Skłócone miasta odwołały się do króla Zygmunta Starego, który wydał wyrok na korzyść Kęt. W 1519 r. ten sam monarcha ustanowił w mieście trzeci jarmark. Miał on przypadać na św. Katarzynę, 25 listopada. Poprzednie starsze, przy okazji potwierdzone, przypadały 13 lipca – w św. Małgorzaty oraz 14 września, w święto Podwyższenia Krzyża. Zatwierdził prawo do cotygodniowego targu i zwolnił przyjeżdżających do miasta z cła mostowego oraz innych opłat. Ustanowił także urząd burmistrza, powoływanego na sześć lathttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci.

W 1529 r. w Kętach znajdowało się około 135 domów. Wśród mieszkańców znajdowali się rzeźnicy, stolarze, sukiennicy, krawcy (132 rzemieślników zrzeszonych w cechach), liczni hodowcy bydła (w liczbie 140) i 40 ubogich mieszczan – komorników. W latach 1558–1559 król Zygmunt August potwierdził statuty kęckich cechów krawców i sukienników. Ci ostatni mieli prawo pierwokupu w handlu wełną i suknem na kęckim rynku. Król zakazał jednocześnie sukiennikom ze Śląska handlowania w Kętach pod karą konfiskaty towaru – mogli handlować w Kętach tylko suknem drugiej kategorii. Zakazał również przewożenia soli wielickiej przez Kęty – transport tego towaru miał odbywać się przez Oświęcim.

W 1564 r. księstwo oświęcimskie i zatorskie (w tym należące do niego Kęty) wcielono do Korony Królestwa Polskiego, było częścią prowincji małopolskiej, a równocześnie przyłączono je do województwa krakowskiego, jako powiat śląski, którego Kęty były największym miastem, liczącym ponad 1000 mieszkańców. XVI wiek był dla Kęt okresem rozwoju – powstawały kolejne cechy rzemieślnicze – kuśnierzy, piekarzy, kowali i wiele innych, założono łaźnie, szpital, młyny, folusz i tartak. Pod koniec wieku jednak miasto nawiedziła seria nieszczęść.

W 1581 r. doszło do kolejnego konfliktu na tym tle z Oświęcimiem. Tym razem werdykt, znów na korzyść Kęt, wydał Stefan Batory. W mieście, oprócz handlu, doskonale rozwijało się rzemiosło. Funkcjonowało tu więcej warsztatów niż w okolicznych miastach, było ich bowiem 130, podczas gdy w Oświęcimiu – 74, w Wadowicach – 47, a w Zatorze – 60. Najliczniej reprezentowani byli: szewcy, garncarze, rzeźnicy, sukiennicy, piekarze, kowale, krawcy, bednarze, kuśnierze i piwowarzyhttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci.

W 1585 r. miała miejsce epidemia nieznanej choroby, od której zmarło 947 osób (liczba ta obejmuje przypuszczalnie również okoliczne wsie i miejscowości). 7 września 1652 r. przy ul. Czanieckiej (obecna Kościuszki) wybuchł pożar, który zniszczył kilkanaście domów.

W 1609 r. doszło do tzw. wojny kęckiej, toczonej przez starostów: Komorowskiego z Oświęcimia i Podlaskiego z Zatora. Przedmiotem sporu było kilka wsi na granicy Żywiecczyzny, które Komorowski, nie szanujący prawa hulaka i awanturnik, chciał zabrać dla siebie. 10 listopada 1609 r. doszło pod Kętami do bitwy, wygranej przez starostę zatorskiego. Pokonany Komorowski stracił 80 ludzihttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci.

W 1655 r. miasto padło łupem Szwedów najeżdżających Rzeczpospolitą – wojska szwedzkie złupiły je i poważnie zniszczyły. 25 listopada 1657 r. wybuchł kolejny pożar, tym razem większy, w wyniku którego zniszczone zostały domy przy Rynku i kościół parafialny. W wyniku tych klęsk szlachecki sejmik zatorski prosił króla o zwolnienie mieszczan kęckich z podatków w celu umożliwienia odbudowy, którą rozpoczęto zaraz po ostatnim pożarze.

thumb|Miejsce obozu wojsk króla Jana III Sobieskiego na pocztówce z 1883 r. (sam Sobieski przez Kęty nie jechał) thumb|Klasztor Franciszkanów