Łowicz

thumb|Plan Sytuacyjny Miasta Łowicz 1846 Łowicz – miasto w Polsce w województwie łódzkim, siedziba powiatu łowickiego oraz gminy wiejskiej Łowicz.

Demografia Według danych Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w 1827 roku Łowicz miał 411 domów (z czego 95 było murowanych) zamieszkiwanych przez 6693 mieszkańców, w tym 676 Żydów. W 1862 były już 522 domy (w tym 123 murowane) zamieszkiwane przez 5885 mieszkańców, w tym 2061 Żydów. W 1881 roku w Łowiczu mieszkało w sumie 7567 mieszkańców.

Dane z 31.12.2022 roku Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 26 099 100 14 004 53,4 12 243 46,6Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1225 647 578

Wykres liczby ludności miasta

thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Łowicza w 2014 roku

Położenie Łowicz położony jest na Równinie Łowicko-Błońskiej (makroregion Nizina Środkowomazowiecka) i w północno-wschodniej części województwa łódzkiego. Przez miasto przepływa Bzura, lewy dopływ Wisły. Łowicz zajmuje równinę o niewielkich deniwelacjach terenu, a wysokości bezwzględne w mieście wahają się od ok. 82 m n.p.m. (koryto Bzury) do ok. 90 m n.p.m. w centrum.

Pod względem historycznym Łowicz leży na Mazowszu, w dawnej ziemi sochaczewskiejMichał Baliński, Tymoteusz Lipiński: Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Tom I. Nakładem S. Orgelbranda Księgarza, Warszawa 1843, s. 728.. Początkowo Łowicz należał do ziemi łęczyckiej, po czym pod koniec XIII wieku obszar całej kasztelanii łowickiej został włączony do MazowszaBenon Dymek: Historia i kultura Mazowsza do 1526 r. Wyższa Szkoła Rozwoju Lokalnego, Żyrardów 2005, s. 109. ..

Nazwa Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Loviche pochodzi z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku, która potwierdzała prawa arcybiskupów gnieźnieńskich do okolicznych ziem. Nazwa była później notowana także w formach louich (1211–1215), Lowicz (1232), Louich (1242), Łowicz (1286), in opido … Lovicensi (1298), Lowicz (1345), Lowicz (1347), Lovicz (1359), Louicz (1369), archiepiscopi Loviciensis (1379), Lovicz (1359), Louicz (1400), post Novam Civitatem Lovicz … Novam Civitatem … Antiquae Civitatis (1404), Antiqua Lowicz (1433), Lovicii (1464), Lovicia (1468), opido Lowiczensia, nova et antiqua civitates at que podgrodzye (1499), novam videlicet et antiquam Lovycz atque Podgrodzye (1502), oppidum Lowicz, Staremyastho, Nowemyastho et Podgrodzye, antiqua civitate Lovicz, Antiqua civitas Lovicz, Nova civitas Lowicz, in Anthiqua et Pothgrodzye (1511-12), Nowe Myastho … Antiqua Civitatis … Nova Civitas Lovicz, Lovycz (1511-23), Lovicii (1553), Lowicz (1579), do Łowica (1661), Lowicz (1792), Łowicz (1827), Łowicz (1884).

Nazwa miasta pochodzi od nazwy osobowej Łowik, u podstawy której leży czasownik łowić w znaczeniu ‘polować’ (psł. *loviti). Nazwa miejscowa została utworzona przez dodanie do nazwy osobowej przyrostka -jь. Istnieje także hipoteza, że nazwa miasta wywodzi się bezpośrednio od słowa łowić, a jej znaczenie to ‘las, miejsce nadające się do polowania’.

W dokumencie z 1298 roku przy nazwie pojawiło się po raz pierwszy określenie „miasto”, co sugeruje, że lokacja miasta nastąpiła jeszcze przed tą datą. Na początku XVI wieku Łowicz składał się z trzech dzielnic, które wzmiankowane były w dokumentach pod nazwami: Antiqua Civitas Łowicz (łac. antiquus ‘stary’, civitas ‘miasto’), Nova Civitas Łowicz (łac. novus ‘nowy’) oraz Podgrodzie (‘miejsce pod grodem, przedmieście, część miasta za jego wałami, murami’).

Historia thumb|Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja w Łowiczu thumb|Zamek arcybiskupów gnieźnieńskich w Łowiczu na rycinie z r. 1655. thumb|Ruiny zamku arcybiskupów gnieźnieńskich w 2010 Z badań archeologicznych wiadomo, że we wczesnym średniowieczu (XII–XIII w.) na miejscu dzisiejszych ruin zamku znajdował się drewniano-ziemny, przeprawowy gród obronny przez bagnistą dolinę Bzury, posiadający duże znaczenie strategiczne. Był to najprawdopodobniej jeden z pierwszych grodów piastowskich. Najstarsza wzmianka o Łowiczu (Loviche) pochodzi z bulli papieża Innocentego II z 7 lipca 1136 r., zatwierdzającej prawo arcybiskupów gnieźnieńskich do dóbr łowickich. Dobra te nadał kościołowi prawdopodobnie któryś z Piastów mazowieckich.

Wiek XIII Około 1214–1215 roku w Wolborzu w wyniku starań arcybiskupa Henryka Kietlicza, książęta z czterech prowincji: krakowskiej (Leszek Biały), mazowieckiej (Konrad I mazowiecki), kaliskiej (Władysław Odonic) i opolskiej (Kazimierz I opolski), wydali „przywilej immunitetowy” – dokument m.in. zatwierdzający dotychczasowe prawa kościoła gnieźnieńskiego do dóbr łowickich i grodu. W roku 1242 książę Konrad mazowiecki wydał arcybiskupom tzw. „wielki przywilej”, w którym dobra łowickie nazwano castellania (kasztelanią), ale sam Łowicz był określony jeszcze mianem villa (wieś), mimo iż znajdowała się już tu mansio (dwór arcybiskupi).

W 1263 roku miał miejsce najazd litewski na ŁowiczGrzegorz Błaszczyk, Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych po współczesność, tom I, Poznań 1998, s. 77..

Nie jest znana dokładna data otrzymania przez Łowicz praw miejskich, ale pierwszym dokumentem, w którym określany jest mianem oppidum (miasto) jest przywilej menniczy z roku 1298 dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego wystawiony w Łowiczu, przez księcia płockiego Bolesława II. Przy czym przez miasto należy rozumieć tu najprawdopodobniej Podgrodzie, zlokalizowane w okolicach dzisiejszego Przyrynku. Za tezą tą przemawia jego kształt – wyraźna po dziś dzień – owalnica usytuowana równolegle do Bzury.

Z innych zachowanych dokumentów piśmienniczych wiadomo jeszcze, iż wcześniej w roku 1263 miał miejsce najazd Litwinów, w wyniku którego „Łowicz wraz z kościołem i dworem został złupiony i podpalony”.

Wiek XIV Według relacji Janka z Czarnkowa około roku 1355, w miejscu starego grodu, arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki wzniósł na sztucznym nasypie nad brzegiem Bzury gotycki murowany zamek, który wkrótce stał się rezydencją arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski.

Jeszcze zaś, przed rokiem 1358 lokował na prawie niemieckim Nowe Miasto (obecnie Stare Miasto). Liczne przywileje oraz swobody nadał miastu książę mazowiecki Siemowit I. W dokumentach z 1358 i 1359 r. Łowicz określa się już mianem civis lovicensis i civitas. Usytuowane ono zostało względem dotychczasowego oppidum na wschód wzdłuż Bzury, wokół drewnianego kościoła, stojącego w miejscu dzisiejszej Bazyliki Katedralnej i jeśli wierzyć zachowanej w niej późniejszej inskrypcji, ufundowanego najprawdopodobniej jeszcze w roku 1100 przez księcia Władysława Hermana.

W 1368 roku miał miejsce najazd litewski na Łowicz.

Konflikt z Mazowszem Dzięki unikalnej randze kasztelanii oraz licznym immunitetom, a także (co nie pozostawało bez wpływu) wyjątkowemu położeniu na pograniczu Mazowsza i Polski arcybiskup Jarosław Bogoria Skotnicki coraz śmielej zaczął dążyć do uniezależnienia jej od zwierzchnictwa książąt mazowieckich. 1 marca 1357 udało mu się uzyskać przywilej od króla polskiego Kazimierza Wielkiego, potwierdzający posiadłości arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, który wraz z innymi naciskami ze strony Polski, zmusił księcia mazowieckiego Siemowita III do wystawienia 17 maja 1359 roku w Skierniewicach dokumentu uznającego pełnię immunitetu arcybiskupiego do Łowicza i kasztelanii. Księciu udało się jedynie zachować prawo do polowania na tury. Z dokumentu tego wiadomo też, iż Łowicz wraz z przyległymi dobrami, liczącymi aż 111 wsi, stanowił największy kompleks majątkowy należący do Kościoła w ówczesnych czasach na terenie obecnej Polski. Siemowit jednak, nie chcąc się łatwo poddać, jeszcze tego samego roku wyznaczył arcybiskupom także czynsz w postaci jednej grzywny złota, który stanowić miał symbol zależności prymasowskiego Łowicza od książąt mazowieckich. Arcybiskupi zaś zyskali protektora w osobie Kazimierza Wielkiego, który w latach 1359–1360 kilkakrotnie nazwał arcybiskupa Jarosława księciem, tym samym dając do zrozumienia Siemowitowi, iż godzi się na niezależność dóbr łowickich. By nie psuć dobrych stosunków z Polską, książę odstąpił od roszczeń, by powrócić do nich zaraz po śmierci króla. W roku 1374 przy okazji złożenia urzędu przez Jarosława Bogorię i objęcia go przez Janusza Suchegowilka Strzeleckiego jeszcze raz pojawia się wzmianka o kasztelanie łowickim jako funkcjonariuszu arcybiskupim oraz trwającym zatargu. W roku 1379 król Ludwik Węgierski zobowiązał księcia Siemowita III do zachowania wszelkich przywilejów kościoła gnieźnieńskiego „w jego dobrach na Mazowszu”. Tym samym arcybiskup Janusz Suchywilk musiał złożyć publiczne oświadczenie, że Łowicz leży na Mazowszu. Mimo to ambicje obu stron powodowały dalsze zaognienie konfliktu. Ostatecznie w roku 1381 Siemowit III, po sprzeciwie arcybiskupa wobec objęcia przez syna Siemowita, Henryka mazowieckiego, prepozytury łęczyckiej, najechał kasztelanię łowicką. Pomimo jego śmierci w tym samym roku, kasztelania była okupowana przez Mazowsze jeszcze przez kilka lat (korzystając z zamieszania panującego w Polsce po śmierci Ludwika Węgierskiego). Następca księcia, Siemowit IV, rozpoczął 8 kwietnia 1382 oblężenie zamku łowickiego. Spory o kasztelanię łowicką trwały aż do czasu wcielenia Mazowsza do Korony.

6 czerwca 1398 roku król Władysław II Jagiełło nadał Łowiczowi przywilej solny, dzięki któremu mieszkańcy miasta mogli nabywać sól z żup Wieliczki i Bochni po niższej cenie, takiej, jaką płaciły miasta kujawskie. Dowodzi to, iż w Łowiczu działało, zapewne już wcześniej, bractwo prasołów – handlarzy soli.

Wiek XV Po burzliwej drugiej połowie wieku XIV następuje dalszy rozwój miasta. Na początku XV wieku w roku 1405 arcybiskup Mikołaj Kurowski lokował Nowe Miasto uprzednio 9 października 1404 erygując dla niego parafię i kościół pod wezwaniem św. Ducha. Sam kościół mógł mieć jednak wcześniejszy rodowód. Niektórzy historycy uważają, że najprawdopodobniej stał w tym miejscu wcześniej drewniany kościół, będący filią parafii Najświętszej Marii Panny, pełniący funkcje szpitalne już w XIV wieku. Dopiero przebudowany z fundacji arcybiskupa Mikołaja Kurowskiego został podniesiony przez niego do rangi kościoła parafialnego. Mogłyby na to wskazywać wezwanie sugerujące jego pierwotny szpitalny charakter, a także, zakładając iż tak było w istocie, położenie kościoła poza granicami Starego Miasta, tuż przy nieistniejącej już bramie miejskiej zwanej krakowską. Najprawdopodobniej był to pierwszy murowany kościół w Łowiczu. Został on pobudowany jako orientowany, jednonawowy w stylu gotyckim przez Janka z Uniejowa.

Tymczasem w miejscu starego drewnianego kościoła na terenie Starego Miasta zbudowana została nowa świątynia w stylu gotyckim, która 25 kwietnia 1433 podniesiona została do rangi kolegiaty przez arcybiskupa Wojciecha Jastrzębca. Wówczas też powstały Prymasowska Kapituła Łowicka, a przy Kolegiacie najstarsza w kraju kolonia Akademii Krakowskiej. Kapituła łowicka składała się z prepozyta, dziekana, kustosza i 10 kanoników.

10 sierpnia 1424 roku, król Władysław Jagiełło nadał przywilej zwalniający wszystkich obywateli łowickich z płacenia cła i podatku targowego.

24 października roku 1419 arcybiskup Mikołaj Trąba potwierdził przywilej lokacyjny Łowicza i przeprowadził unifikację prawa miejskiego dla całej konurbacji, w skład której wchodziły Podgrodzie, Stare Miasto i Nowe Miasto, według prawa średzkiego. Nie ma wcześniejszych wzmianek odnośnie do ratusza miejskiego. Wiadomo jednak, że już po nadaniu nowego prawa wybudowano takowy pośrodku rynku na Starym Mieście. Pełnił on swą funkcję do roku 1443 kiedy to wybudowano ratusz nowomiejski. Później stary ratusz służył jako siedziba i magazyn bractwa prasołów i w związku z nową funkcją zwany był – od kupczenia – kupusem.

29 sierpnia 1447 roku król Kazimierz Jagiellończyk wydał przywilej potwierdzający zwolnienie mieszczan łowickich z płacenia cła i podatku targowego.