Rioplatense, (lub ) – wariant języka hiszpańskiego (kastylijskiego), używany w Argentynie i Urugwaju. Jego użycie rozciąga się na obszar dorzecza Río de la Plata i obejmuje Buenos Aires, południowe części prowincji Santa Fe i Entre Ríos, Patagonię oraz większą część terytorium Urugwaju.

Ta odmiana językowa wywiera wpływ kulturowy również na geograficznie odległe obszary, głównie za pośrednictwem mediów audiowizualnych, w których stanowi standardowy język dla Argentyny i Urugwaju. W regionach utrzymujących dobre stosunki z innymi krajami, takich jak granica z południowo zachodnią Boliwią, Paragwajem czy Brazylią, gdzie wpływy innych języków, takich jak keczua, guarani, portugalski (na przykład w północnym Urugwaju) są wyraźne, hiszpański rioplatense miejscami się z nimi miesza, tworząc różne warianty. Niemniej jednak, w miejscach o stosunkowo stałej populacji sprzed fal migracyjnych XIX i XX wieku, jest to najpowszechniejsza forma języka kastylijskiego w regionie.

Cechy fonologiczne Cechy fonologiczne dialektu rioplatense należą do najbardziej rozpoznawalnych elementów tej odmiany języka hiszpańskiego. Do najczęściej wymienianych zjawisk należą: seseo, yeísmo rehilado, realizacje typu zheísmo i sheísmo, a także aspiracja lub osłabienie spółgłoski /s/ w pozycji końcowej sylaby. Cechy te dotyczą przede wszystkim wymowy spółgłosek i należą do elementów najczęściej wskazywanych przy opisie odrębności tej odmiany.

Seseo

Jedną z podstawowych cech fonologicznych dialektu rioplatense jest seseo, czyli brak rozróżnienia między fonemami /s/ i /θ/. Oznacza to, że grafemy ⟨s⟩ oraz ⟨z⟩, a także ⟨c⟩ przed samogłoskami e i i, są realizowane jako /s/. W rezultacie pary wyrazów, które w odmianach rozróżniających /s/ i /θ/ mają odmienną wymowę, w dialekcie rioplatense mogą brzmieć tak samo, czyli stawać się homofonami, np. casa i caza, cima i sima albo coser i cocer. Zjawisko to jest charakterystyczne dla większości odmian hiszpańskiego używanych poza północną i środkową częścią Półwyspu Iberyjskiego.

Yeísmo rehilado

W dialekcie rioplatense szczególnie charakterystyczna jest wymowa głosek zapisywanych jako ⟨ll⟩ i ⟨y⟩. W wielu częściach Argentyny i Urugwaju są one realizowane jako [ʒ] lub [ʃ]. Zjawisko to, określane jako yeísmo rehilado, kojarzone jest przede wszystkim z obszarem La Platy, zwłaszcza z Buenos Aires i Montevideo.

W obrębie tego zjawiska wyróżnia się dwa główne warianty. Wariant dźwięczny [ʒ], określa się jako zheísmo. Wariant bezdźwięczny [ʃ], nazywany jest sheísmo. Przykładowo wyrazy takie jak yo, lluvia, calle, playa czy ayer mogą być wymawiane z jedną z tych realizacji, zależnie od regionu, wieku użytkowników języka i sytuacji komunikacyjnej.

Wymowa ⟨ll⟩ i ⟨y⟩ nie jest jednolita na całym obszarze rioplatense. W starszych opisach częściej wskazywano na wariant dźwięczny [ʒ], natomiast od ostatniej ćwierci XX wieku często zwraca się uwagę na rozpowszechnienie wariantu bezdźwięcznego [ʃ], zwłaszcza w mowie miejskiej i wśród młodszych użytkowników języka. W regionach, w których odmiana rioplatense współistnieje z innymi odmianami hiszpańskiego, rozróżnienie między ⟨ll⟩ i ⟨y⟩ może się jednak utrzymywać. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://webfrl.rae.es/BRAE_DB_PDF/TOMO_LXXXVII/CCXCVI/Ramirez_325_333.pdf

Aspiracja lub elizja /s/

W wymowie rioplatense spółgłoska /s/ może ulegać osłabieniu, gdy znajduje się na końcu sylaby, zwłaszcza przed inną spółgłoską. W takim położeniu często przyjmuje realizację [h], np. w wyrazach mismo [míhmo], disgusto [diˈxuh.to] czy rasgar [raˈxar]. Rzadziej dochodzi do całkowitego zaniku /s/. Przed samogłoską oraz w pauzie częściej zachowywana jest natomiast wymowa [s]. Częstotliwość i nasilenie aspiracji mogą różnić się regionalnie; zjawisko bywa silniejsze w mniejszych miejscowościach i na obszarach wiejskich niż w największych miastach regionu, takich jak Buenos Aires i Montevideo.

Realizacja /x/

W dialekcie rioplatense fonem /x/, zapisywany zwykle jako ⟨j⟩ oraz jako ⟨g⟩ przed e i i, zachowuje wymowę [x]. Nie przechodzi on regularnie w [h], jak w części innych odmian hiszpańskiego.

Jest to istotne zwłaszcza dlatego, że głoska [h] może pojawiać się w rioplatense jako wynik osłabienia /s/, ale nie stanowi typowej realizacji /x/. Przykładowo w wyrazie jarra zachowana jest realizacja [x]: [ˈxara]. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/272327/1/1814193189.pdf

System samogłoskowy

System samogłoskowy dialektu rioplatense nie różni się zasadniczo od ogólnego systemu języka hiszpańskiego. Obejmuje pięć fonemów samogłoskowych: /a/, /e/, /i/, /o/ i /u/. Najbardziej charakterystyczne cechy wymowy rioplatense dotyczą przede wszystkim spółgłosek, m.in. yeísmo rehilado, seseo oraz aspiracji /s/. https://ucema.edu.ar/sites/default/files/2022-11/835.pdf

Intonacja Jedną z najbardziej charakterystycznych cech hiszpańskiego rioplatense jest jego specyficzna intonacja, która wyraźnie odróżnia go od innych odmian języka hiszpańskiego. Wiąże się ona z intensywnymi procesami migracyjnymi, które miały miejsce na przełomie XIX i XX wieku. Według badań Colantoni i Gurlekiana (2004) odmiana używana w Buenos Aires rozwinęła w tym okresie cechy intonacyjne odmienne od pozostałych wariantów hiszpańskiego, między innymi wcześniejsze pojawianie się szczytu tonalnego w wypowiedzi. Autorzy wiążą te zmiany z wpływem języka włoskiego. W rezultacie intonacja hiszpańskiego rioplateńskiego jest często opisywana jako bardziej melodyjna i przypominająca włoski niż inne odmiany języka hiszpańskiego.

Cechy leksykalne Słownictwo odmiany rioplatense języka hiszpańskiego kształtowało się pod wpływem licznych kontaktów językowych. Widoczne są w nim zapożyczenia z języka włoskiego, języków rdzennych Ameryki Południowej oraz portugalskiego brazylijskiego.

Wpływ języka włoskiego wiąże się z masową imigracją Włochów do regionu Río de la Plata na przełomie XIX i XX wieku. W rezultacie odmiana rioplateńska zawiera liczne italianizmy, takie jak batifondo („hałas, zamieszanie”), laburo („praca”), achidente! („kurczę!”), altoparlante („głośnik”), manyar („jeść”), capelo („kapelusz”) czy chau („papa”).

Wpływy języków rdzennych pochodzą przede wszystkim z guaraní, keczua i mapudungun. Z języków tych przejęto wiele nazw związanych z lokalną przyrodą i życiem codziennym, m.in. araticú („drzewo”), biguá („ptak wodny”) oraz nana („ból”).

Wpływ portugalskiego brazylijskiego jest związany z bliskością geograficzną Brazylii oraz długotrwałymi kontaktami mieszkańców terenów przygranicznych.

Charakterystycznym elementem hiszpańskiego rioplatense jest również wyrażenie che, używane w nieformalnych rozmowach w znaczeniu zbliżonym do „hej” lub „słuchaj”. Jego etymologia nie jest całkowicie jasna, choć część badaczy wiąże je z językiem guaraní. Współcześnie che pełni różne funkcje pragmatyczne, między innymi wołacza oraz wykrzyknika wyrażającego zaskoczenie lub irytację.

Cechy morfosyntaktyczne Voseo

To zjawisko językowe polegające na używaniu zaimka vos zamiast tú jako formy drugiej osoby liczby pojedynczej – nie jest wyłącznie cechą typową dla dialektu rioplatense, choć to właśnie w jego obrębie osiąga największy stopień rozpowszechnienia i standaryzacji, szczególnie w Argentynie i Urugwaju.

Wyróżnia się trzy podstawowe systemy form adresatywnych:

tuteo, czyli użycie tú jako drugiej osoby liczby pojedynczej w sytuacjach nieformalnych oraz usted w formalnych;

voseo właściwe (pronominalne i werbalne), użycie vos zamiast tú w rejestrze nieformalnym, przy zachowaniu usted w sytuacjach formalnych;

system tuteante–voseante – współwystępowanie vos, tú i usted, gdzie vos używane jest w relacjach bardzo bliskich, tú w sytuacjach nieformalnych o mniejszym stopniu zażyłości, a usted w rejestrze formalnym.

W systemie voseo w dialekcie rioplatense wyróżnia się użycie zaimka vos oraz charakterystyczne formy czasownikowe. Najczęściej występuje tzw. voseo pronominalno-werbalne, czyli takie, w którym zarówno zaimek, jak i forma czasownika odnoszą się do vos. Czasowniki w tej odmianie mają zazwyczaj końcówki -ás, -és, -ís, np. amás, tenés, vivís. Jest to jedna z podstawowych cech morfosyntaktycznych dialektu rioplatense i występuje powszechnie w języku potocznym.

W zależności od regionu mogą pojawiać się także formy mieszane, w których zaimek i końcówka czasownika nie są spójne (np. vos z odmianą typu tú lub odwrotnie). Takie warianty spotykane są m.in. w Montevideo.

Modos verbales

W hiszpańskim dialekcie rioplatense obserwuje się charakterystyczne preferencje w zakresie użycia form czasownikowych. W porównaniu z innymi odmianami hiszpańskiego częściej stosuje się czas przyszły peryfrastyczny (voy a ir) zamiast formy syntetycznej (iré), a także czas przeszły prosty (dije, comí) w miejsce czasów złożonych (he dicho, he comido).

Duplicación del objeto directo

Duplicación del objeto directo (podwojenie dopełnienia bliższego) to zjawisko składniowe w dialekcie rioplatense polegające na jednoczesnym użyciu zaimka klitycznego (lo, la, los, las) oraz pełnej frazy rzeczownikowej pełniącej funkcję dopełnienia bliższego.

W konstrukcjach tego typu dopełnienie rzeczownikowe występuje wraz z odpowiadającym mu zaimkiem, nawet w kontekstach, w których inne odmiany hiszpańskiego nie wymagają takiej reduplikacji, np. Lo vimos a Carlos („Widzieliśmy Carlosa”) lub ¿Te la encontraste a Marcela? („Spotkałaś Marcelę?”).

Zjawisko to jest w hiszpańskim rioplatense znacznie bardziej rozpowszechnione niż w odmianie standardowej. Szczególnie często dotyczy dopełnień odnoszących się do osób, nazw własnych oraz obiektów określonych i znanych rozmówcom.

Queísmo

Jedną z cech składniowych hiszpańskiego rioplatense jest tendencja do występowania zjawiska określanego jako queísmo. Polega ono na pomijaniu przyimka de przed spójnikiem que w konstrukcjach, które w normie ogólnohiszpańskiej wymagają jego użycia. Zjawisko to jest szeroko rozpowszechnione w języku potocznym i nie ogranicza się wyłącznie do obszaru Río de la Plata, lecz występuje również w innych odmianach języka hiszpańskiego.

Przykłady:

norma: Me acuerdo de que vino. vs. rioplatense: Me acuerdo que vino.

norma: Tengo miedo de que llueva. vs. rioplatense: Tengo miedo que llueva.

Przypisy Bibliografia

Alvar, M. (1996). Manual de dialectología hispánica: El español de América. Ariel.

Canale, G., & Coll, M. (2016). Historia y presente del yeísmo (rehilado) en el Uruguay. Lexis, 40(1), 5–40.

Colantoni, L., & Gurlekian, J. (2004). Convergence and intonation: Historical evidence from Buenos Aires Spanish. Bilingualism: Language and Cognition, 7(2), 107–119.

Coloma, G. (2022). La fonología del español argentino. Serie Documentos de Trabajo, 835. Universidad del CEMA.

https://www.econstor.eu/bitstream/10419/272327/1/1814193189.pdf

Coloma, G., & Colantoni, L. (2012). Variación fonética y el efecto de la audiencia: el debilitamiento de /s/ en dos géneros musicales. RLA. Revista de Lingüística Teórica y Aplicada, 50(2), 121–143.

https://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-48832012000200006

De Granda, G. (1968). Acerca de los portuguesismos en el español de América. Thesaurus, 23(2), 344–358.

Di Tullio, Á., & Kailuweit, R. (Eds.). (2011). El español rioplatense: lengua, literatura, expresiones culturales. Vervuert.

Di Tullio, Á., & Zdrojewski, P. (2006). Notas sobre el doblado de clíticos en el español rioplatense: Asimetrías entre objetos humanos y no humanos.

Lauria, D. (2010). Tratamiento de indigenismos en el Vocabulario rioplatense razonado de Daniel Granada (1889). Ianua. Revista Philologica Romanica, 10, 175–202.

Ramírez Luengo, J. L. (2007). Un aporte para la datación del yeísmo rehilado en el español del Uruguay. Boletín de la Real Academia Española, 87(296), 325–333.

https://webfrl.rae.es/BRAE_DB_PDF/TOMO_LXXXVII/CCXCVI/Ramirez_325_333.pdf

Resnik, G. (2024). Acerca de che en español rioplatense: Una aproximación gramatical. Quintú Quimün. Revista de Lingüística, 8.