Kujawy (, ) – region historyczno-etnograficzny położony w północno-środkowej Polsce, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.
Duże połacie centralnych Kujaw zajmują czarne ziemie – jedne z najurodzajniejszych gleb w Polsce. Do bogactw naturalnych należy także sól kamienna, wydobywana w okolicach Inowrocławia i sól warzona z solanki z odwiertów w Ciechocinku.
Historyczną stolicą Kujaw jest Włocławek. Zwyczajowo pod względem etnograficznym rozdziela się region na Kujawy Wschodnie ze stolicą we Włocławku i Kujawy Zachodnie ze stolicą w Inowrocławiu. Niekiedy wyróżniane są także Kujawy Północne na terenach dawnego księstwa bydgosko-wyszogrodzkiego ze stolicą w Bydgoszczy, która od XVII wieku pozostaje największym ośrodkiem gospodarczym i demograficznym całych Kujaw.
Niektórzy ludoznawcy – m.in. Oskar Kolberg i Zygmunt Gloger – ze względu na wspólną historię i etnografię ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej, skłonni byli uznać oba te regiony za część regionu kujawskiego. Podobne godło i wspólna historia w XIII w. łączy także Kujawy z ziemią sieradzką i łęczycką.
Toponimia Etymologia nazwy Kujawy była w historii różnie wywodzona. Najbardziej prawdopodobny zdaje się być wykład Stanisława Rosponda, który wywodzi nazwę Kujawy od słów kui, kuiati oznaczających wicher i zarówno odmianę terenu równinnego, wydmowego, narażonego na silne jego podmuchy. Etymologia nazwy Kujaw związana jest zatem z fizjografią tej krainy.
Nazwa Kujawy pojawiła się po raz pierwszy w źródłach pisanych w 1136 r. Wymienia ją Bulla gnieźnieńska wydana przez papieża Innocentego II, biorąca pod opiekę papieską archidiecezję gnieźnieńską. Później nazwa krainy występuje w wielu średniowiecznych dokumentach. Odnotowuje ją również w swoich kronikach mistrz Wincenty zwany KadłubkiemU Gerwazego z Tilbury 1211, następnie w dokumencie z 1224, u Wincentego Kadłubka i u Bogufała nazwa Kujawy oznacza „kraj bezleśny, obszary po wytrzebionych lasach”..
Granice Historyczne lewo|mały|Kujawy i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Kujawy jako region historyczny sąsiadują na północy z Pomorzem Gdańskim i ziemią chełmińską, na zachodzie z Wielkopolską, na południu z ziemią łęczycką, a na wschodzie z Mazowszem.
Granice Kujaw biegną lewym brzegiem Wisły od ujścia Skrwy na południu po ujście Wdy na północy, ciągną się ku zachodowi do Koronowa i Nakła po Pakość do Noteci, dalej skręcają na zachód od rzeki, przechodzą przez jezioro Trląg, łukiem przecinają lasy strzeleńskie, dochodząc do jeziora Skulskiego i górnej Noteci, obejmują dalej Jezioro Brdowskie, Chodecz i Lubień Kujawski, aby dojść poprzez Skrwę do Wisły.
Współcześnie większa część Kujaw leży na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, zaś ich południowe fragmenty na terenie województwa wielkopolskiego (fragmenty powiatów kolskiego i konińskiego) i mazowieckiego (fragmenty powiatów płockiego i gostynińskiego).
W skład Kujaw wchodzą dwa powiaty grodzkie: Bydgoszcz i Włocławek (bez dzielnicy Zawiśle leżącej w ziemi dobrzyńskiej) oraz powiaty ziemskie: aleksandrowski, bydgoski (bez gminy Dąbrowa Chełmińska i fragmentu gminy Koronowo), inowrocławski (bez terenu położonego na zachód od jezior Pakoskich), radziejowski i włocławski. Fragmenty Kujaw znajdują się także w powiatach: mogileńskim (gmina Strzelno i Jeziora Wielkie), toruńskim (gmina Wielka Nieszawka), żnińskim (okolice Barcina i Łabiszyna), kolskim (okolice Przedcza i Brdowa), konińskim (gmina Wierzbinek, Sompolno, Skulsk), płockim (okolice Nowego Duninowa) i gostynińskim (północno-zachodnie fragmenty gminy Gostynin). Również lewobrzeżna część Torunia (Podgórz) leży na terenie Kujaw.
Etnograficzne W przeszłości historyczna i etnograficzna granica Kujaw pokrywała się w przybliżeniu do końca XVIII wieku. Jednakże już w XVI – XVII w. na tzw. Kujawach Północnych (okolica Bydgoszczy, Fordonu, Solca i Koronowa) intensywne kontakty handlowe i rodzinne z kupiectwem Gdańska, miastami i folwarczną szlachtą Wielkopolski i Pomorza (spławny handel zbożowy i solny) zaważyły o tym, że mieszczaństwo i szlachta tych okolic zaczynały myśleć w kategoriach, które przekraczały wąski krąg zagadnień jednego regionu, czy krainy. Po rozbiorach Polski wskutek zmian granic politycznych, osadnictwa niemieckiego i germanizacji oraz wpływów kulturowych sąsiednich regionów następował stopniowy zanik poczucia kujawskiej przynależności regionalnej wśród mieszkańców okolic Koronowa, Bydgoszczy, Łabiszyna i Barcina, a także na południowym i wschodnim pograniczu dzielnicy z Wielkopolską i Mazowszem (Gostynin, Kutno, Koło, Sompolno).
Wskutek wpływów kulturowych i gospodarczych sąsiednich regionów (Wielkopolska, Mazowsze, Pomorze Gdańskie), wielokrotnej zmiany granic politycznych, germanizacji w XIX w. oraz wymiany ludności, zasięg etnograficzny Kujaw skurczył się od północnego zachodu, południa i wschodu i obejmuje współcześnie głównie tereny znajdujące się na Równinie Inowrocławskiej i Pojezierzu Kujawskim.
Regionalizacja Kujaw Kujawy nie są i nie były regionem jednolitym etnograficznie. Ze względu na różnice kulturowe oraz fizjograficzne wyróżnia się dwa rodzaje podziałów Kujaw: Historyczno-etnograficzny – powstały wskutek rozbiorów I RP, kiedy przez Kujawy przechodziła granica pomiędzy Prusami i Rosją. Podział ten spowodował różnice kulturowe i dialektalne wśród ludności kujawskiej: Kujawy Zachodnie lub Kujawy Czarne – obejmujące obszar zaboru pruskiego, niekiedy utożsamiany z terenami dawnego księstwa gniewkowskiego i inowrocławskiego. Stolicą Kujaw Zachodnich jest Inowrocław. Kujawy Wschodnie, Południowe lub Białe – obejmujące obszar zaboru rosyjskiego, niekiedy utożsamiany z terenem dawnego księstwa brzesko-kujawskiego. Stolicą Kujaw Wschodnich jest Włocławek. Kujawy Północne – utożsamiane z obszarem dawnego księstwa bydgosko-wyszogrodzkiego. Mianem Kujaw Północnych określany jest teren powiatu bydgoskiego (lecz bez gminy Dąbrowa Chełmińska i zachodniego obszaru gminy Koronowo). Niekiedy region ten bywa łączony z Kujawami Zachodnimi.
Etnograficzno-geograficzny:mały|Podział etnograficzno-geograficzny Kujaw Kujawy czarne – bezleśne tereny o urodzajnych czarnoziemach, strefa intensywnej produkcji rolnej; z uwagi na położenie wyróżnia się Kujawy czarne inowrocławskie, radziejowskie i brzeskie; Kujawy białe (polne) – centralna część Kujaw położona między Gniewkowem, Aleksandrowem Kujawskim i Brześciem; w odróżnieniu od Kujaw czarnych posiada gleby piaszczysto-gliniaste (szare) i niewielkie zagajniki leśne; Kujawy nadwiślańskie – pas terenu otaczający od południa Wisłę, obejmuje wsie dawniej olęderskie i miasta leżące nad rzeką, związane niegdyś z handlem zbożowym: Solec Kujawski, Podgórz, Nieszawę, Włocławek; Oskar Kolberg zalicza także do tego regionu powiat bydgoski z Bydgoszczą, Fordonem i Koronowem, zaś nizinę nadrzeczną od Solca do Bydgoszczy nazywa Żuławami Kujawskimi; Kujawy zagoplańskie – tereny ograniczone jeziorem Gopło od wschodu, a od zachodu jeziorami Pakoskimi i nurtem Małej Noteci (zwanej również Kwieciszewicą lub Notecią Zachodnią) mieszczą m.in. Kruszwicę i Strzelno; Kujawy garbate – pogranicze kujawsko-pałuckie od Pakości na południu do Nowej Wsi Wielkiej na północy; Bachorza – rejon zabagnionej (od XIX w., zmeliorowanej) doliny Bachorze na wschód od Kruszwicy; łączy poprzez dział wodny jezioro Gopło ze Zgłowiączką; Kujawy leśne – południowy skraj regionu na Pojezierzu Kujawskim w okolicy Lubienia, Chodcza i Przedcza; Kujawy borowe – tereny zalesione borami sosnowymi na wschodnim i południowym obrzeżu regionu, zamieszkiwane przez Borowiaków Kujawskich (okolice Izbicy Kujawskiej i Brdowa, Lasy Gostynińsko-Włocławskie).
Historia thumb|Drzewo genealogiczne Piastów kujawskich thumb|Podział Kujaw na księstwa dzielnicowe na początku XIV wieku thumb|Miasta Kujaw w okresie staropolskim (XV – XVIII w.) thumb|Przemysł II, pośrednicząc między Leszkiem a Ziemomysłem, przyznaje Ziemomysłowi zwrot Kujaw, 24 sierpnia 1278 thumb|Rotunda św. Prokopa w Strzelnie (przed 1939) thumb|Bazylika kolegiacka św. Piotra i Pawła w Kruszwicy, 1120–1140 (2009) thumb|Kościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu (ok. 1200) thumb|Kościół Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie (1216, zbarokizowany) thumb|Katedra we Włocławku (1340, regotyzowana w XIX w.) mały|Katedra św. Marcina i Mikołaja w Bydgoszczy (1466) mały|Mysia Wieża w Kruszwicy thumb|Kalwaria Pakoska
Starożytność i wczesne średniowiecze Kujawy należą do obszarów, na których stwierdzono najstarsze w Polsce ślady osadnictwa, sięgających neolitu i okresu kultury łużyckiej.
Z Kujawami wiąże się plemię Goplan, których niektórzy badacze utożsamiają z Mazowszanami-Kłobianami lub po prostu z Kujawianami. Stworzyli oni strukturę plemienną z głównymi ośrodkami w Gnieźnie i Kruszwicy. Przed rokiem 950 roku Kujawy zostały włączone w skład państwa Polan, będąc dla nich pomostem dla ekspansji w kierunku Pomorza Wschodniego. W wyniku zajęcia terytorium Goplan ziemie kujawskie znalazły się pod silnym wpływem kultury polańskiej i zatraciły mazowszański charakter.
Żyzne gleby i obfite źródła solne Kujaw sprzyjały wczesnemu rozwoju osadnictwa i powstawaniu licznych grodów – ośrodków wojskowo-administracyjnych i gospodarczych, miejsc wymiany handlowej. Na ziemiach tych powstały także pierwsze kościoły i klasztory (Mogilno, Kruszwica, Strzelno), będące wówczas ogniskami życia kulturalnego, a zachowane do dziś są jednymi z najstarszych zabytków architektury romańskiej w Polsce.
Średniowiecze Nazwa Kujawy pojawia się po raz pierwszy w 1136 r. w Bulli gnieźnieńskiej. Dotyczy ona tylko obszaru nadwiślańskiego późniejszych Kujaw. Dopiero od XIII wieku nazwa ta zaczyna być używana w celu określenia ziemi kruszwicko-włocławskiej.
O roli Kujaw dla państwowości polskiej okresu średniowiecznego decydowało ich znaczenie gospodarcze i strategiczne. Żyzność kujawskiego czarnoziemu bagiennego, w znacznej już mierze eksploatowanego rolniczo, gęste osadnictwo, eksploatowanie licznych źródeł słonych (Słońsk, Kruszwica), hutnictwo żelaza, wykorzystujące złoża rudy darniowej (Otłoczyn, Sędzin, Adolfin), decydowały o zamożności tamtejszej ludności. Kujawy były też miejscem, gdzie krzyżowały się ważne szlaki handlowe. Do najważniejszych należał szlak bursztynowy (pochodzący jeszcze z czasów rzymskich), biegnący od południa przez Kalisz i okolice nadgoplańskie ku północy na teren Pomorza i Prus, oraz wczesnośredniowieczny trakt ruski, biegnący z Kijowa przez Płock, Włocławek, Kruszwicę i dalej do północnej Wielkopolski i Pomorza Zachodniego. Jednocześnie samo położenie Kujaw miało strategiczne znaczenie dla północnej ekspansji piastowskiej (Pomorze, Prusy, Mazowsze). Obszar Kujaw został włączony w skład państwa piastowskiego przed 950 rokiem i stanowił dla Piastów bazę w celu opanowania Pomorza Wschodniego, co potwierdzają badania archeologiczne przeprowadzone na grodziskach w Strzelcach Dolnych, Tucholi i Opaleniu.
Kujawy były początkowo połączone z Mazowszem i podlegały mazowieckim książętom dzielnicowym. Wraz z ziemią chełmińską i późniejszą ziemią dobrzyńską stanowiły trzon ich posiadłości aż do końca XII w. Najpierw rządził tym terytorium Bolesław Kędzierzawy, a w latach 1173–1186 jego syn Leszek Bolesławowic. Najprawdopodobniej w 1191 r. Kujawy zagarnął Bolesław, syn Mieszka III Starego, i władał nimi jako pierwszy książę kujawski aż do swej śmierci w 1195 r. W latach 1195–1202 rządy sprawował ojciec zmarłego, Mieszko III Stary. Następnie Kujawy powróciły do dawnego związku z Mazowszem i znalazły się pod władzą Konrada Mazowieckiego, który jednak respektował pewną odrębność dzielnicy kujawskiej, gdyż tytułował się księciem mazowieckim i kujawskim.