Firletka poszarpana (Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet) – gatunek byliny z rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae). Występuje w Europie i Azji (Zakaukazie, zachodnia i wschodnia Syberia). W Polsce jest pospolita. Rośnie na łąkach, zwłaszcza tradycyjnie użytkowanych. Wykorzystywana jest jako roślina ozdobna, jadalna i lecznicza.
Rozmieszczenie geograficzne Występuje niemal w całej Europie z wyjątkiem południowych krańców i części wysp na Morzu Śródziemnym. Na północy sięga po Islandię i północną Rosję. W Azji rośnie w rejonie Kaukazu, w Kazachstanie, w zachodniej i wschodniej Syberii (po obwód irkucki na wschodzie). Jako gatunek introdukowany rośnie w Japonii i w Kraju Nadmorskim na Rosyjskim Dalekim Wschodzie, a także we wschodniej części Ameryki Północnej, rzadko w zachodniej części (Utah, Waszyngton).
W Polsce jest rośliną pospolitą w całym kraju.
Systematyka Gatunek tradycyjnie klasyfikowany był do rodzaju firletka Lychnis niezależnie od jego zmieniających się ujęć systematycznych w XIX i XX wieku. Od połowy lat 90. XX wieku rodzaj ten już jest jednak zwykle włączany do rodzaju lepnica Silene jako podrodzaj subg. Lychnis, aczkolwiek rozstrzygnięcie to nie jest jednoznaczne i pewne. W bazie taksonomicznej Plants of the World Online gatunek ujmowany jest jako Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet.
Morfologia thumb|left|Pokrój firletki w czasie kwitnienia thumb|Kwiat firletki Korzeń Wytwarza płytki system korzeniowy, składający się z krótkiego korzenia głównego (5–8 cm) oraz niepozornych korzeni bocznych.
Łodyga Pojedyncza, wyrastająca z przyziemnej rozety, o wysokości 30–60 cm. Sztywna, wyprostowana, kanciasta (bruzdowana), rozgałęziająca się w górnej części. Jest pokryta krótkimi, twardymi, skierowanymi w dół włoskami, przez co sprawia wrażenie szorstkiej w dotyku, ponadto jej powierzchnia jest nieco lepka (szczególnie w górnej części). Zabarwienie zielone, w górze z ciemnym, czerwonym odcieniem.
Liście Odziomkowe są długoogonkowe i mają kształt blaszki od lancetowatego do łopatkowatego. Mierzą 20–150 mm długości oraz 4–30 mm szerokości. Liście łodygowe są siedzące, mają równowąskolancetowaty lub lancetowaty kształt i dorastają do 30–80 mm długości oraz 4–15 mm szerokości. Wierzchołki są zaostrzone. Liście są nagie z wyjątkiem orzęsienia jakie może występować u nasad liści.
Kwiaty Zebrane w kwiatostan wierzchotkowaty – pierwszy wykształca się kwiat szczytowy, następnie w węźle pod nim powstają dwa odgałęzienia, również zakończone pojedynczym kwiatem oraz mające jeden węzeł liściowy, z niego wyrastają dwa kolejne pędy, prowadząc do rozgałęzień dalszych rzędów. Pęd główny rozgałęzia się szeroko, dzięki czemu jednocześnie rozwinąć może się nawet 6–8 kwiatów na jednej łodydze. Pojedyncza roślina może ich wytworzyć od 3 do nawet 30. Kwiaty są obupłciowe, promieniste, wolnopłatkowe, osiągają do około 3,8 cm średnicy. Korona złożona jest z 5 intensywnie różowych płatków zwężających się w paznokieć i wyposażonych w przykoronek, z których każdy jest głęboko powcinany tworząc 4 wyraźne łatki, odpowiadające za ich frędzlowaty, postrzępiony wygląd. Kwiaty zawierają po 10 pręcików, ułożonych rurkowato w dwóch okółkach po 5 pręcików w każdym. Pręciki z pierwszego okółka są dłuższe niż te z drugiego o prawie połowę i wystają z kwiatu, przy czym krótsze pręciki wydłużają się w okresie przekwitania. Słupek jest pięciokrotny, jednokomorowy, o pięciu wolnych szyjkach. Zalążki skręcone, ułożone w zalążni osiowoJanuary Kołodziejczyk: Botanika dla seminarjów nauczycielskich Część I – Rośliny kwiatowe Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1931, s. 181–183.. Kielich dzwonkowaty, zrośnięty z pięciu działek tworzących sztywną rurkę, o czerwonawym kolorze, z dziesięcioma ciemnymi żebrami. Podsadki krótkie, wąskie i zakrzywione. Wzór kwiatu firletki: K(5) C5 A 5 + 5 G(5). Owoce Suche, zielonkawe, jajowate torebki o długości 6–13 mm, otwierające się na szczycie pięcioma ząbkami, zawierające po kilka niewielkich nasion. Nasiona są nerkowate, lekko spłaszczone i niemal gładkie.
Biologia Rozwój thumb|Siewka firletki poszarpanej thumb|Zapylaczami firletki są głównie owady o długiej trąbce, jak latolistek cytrynek Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od maja do lipca, ma przedprątne kwiaty zapylane przez błonkówki i motyle o trąbce na tyle długiej, że mogą dotrzeć do nektaru znajdującego się na dnie rurki kwiatowej. Łodyga wygina się pod ciężarem owada, przez co otwarcie kwiatu kieruje się w dół, zaś ruchy owada powodują strzepywanie pyłku z pylników i przyczepianie się go do jego ciała. Dzięki specyficznemu owłosieniu i fakturze łodygi nielotne owady, które nie przysługują się zapylaniu lub mogą zaszkodzić roślinie, nie są w stanie skutecznie się po niej wspinać. Oprócz kwiatów obupłciowych zdarzają się kwiaty męskie lub kwiaty żeńskie.
Genetyka Liczba chromosomów 2n = 24.
Cechy fitochemiczne Z rośliny wyizolowano fitoekdysteroidy, saponiny triterpenowe, kwasy fenolowe, pinit oraz szereg związków lotnych.
Zmienność W obrębie tego gatunku oprócz podgatunku nominatywnego (subsp. flos-cuculi) wyróżniono jeden podgatunek: Silene flos-cuculi subsp. subintegra (Hayek) Greuter & Burdet – występuje w południowych Bałkanach (Grecja, Albania i Bułgaria). Różni się płatkami podzielonymi na dwie, a nie cztery łatki i jaśniejszą, jasnoróżową ich barwą.
Ekologia Siedlisko thumb|Łąka z firletką poszarpaną thumb|Łąka z firletką poszarpaną Typowa roślina łąkowa, porasta łąki wilgotne lub mokre wiosną, obsychające latem, często spotykana na torfowiskach niskich i moczarach. Rzadko rośnie poza zbiorowiskami łąkowymi w innych zbiorowiskach nadrzecznych i na żwirowiskach. Często tworzy duże łany. Jest rośliną wskaźnikową zasięgu wylewów nad dużymi rzekami. Preferuje gleby o dużej zawartości próchnicy i składników mineralnych, unika gleb mocniej zakwaszonych. Gatunkowi bardzo sprzyja tradycyjna gospodarka łąkowa – pojawia się często na użytkowanych i pielęgnowanych przez człowieka łąkach i pastwiskach. W związku ze zmianami tradycyjnego sposobu użytkowania łąk oraz ich osuszaniem odnotowuje się zanikanie populacji tej rośliny.
W polskich górach sięga po regiel dolny na ogół do ok. 1000–1200 m n.p.m., tylko na Babiej Górze do 1415 m n.p.m. W Alpach sięga do 2500 m, a w Skandynawii nie przekracza 900 m n.p.m.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Molinietalia. Występuje jednak także często w zbiorowiskach z rzędu Caricetalia fuscae i na świeżych łąkach z rzędu Arrhenatheretalia.
Oddziaływania międzygatunkowe Na okazach tego gatunku często można zobaczyć pienistą ciecz przypominającą ślinę. Jest to wydzielina larwy owada z grupy pieników, która wysysa z rośliny soki. Na firletce żerują także różne gatunki ślimaków, owadów minujących oraz gąsienice motyliRoosa Leimu, Markus Fischer: Between-Population Outbreeding Affects Plant Defence PLoS ONE 5(9):e12614 Wrzesień 2010., żerują na tej roślinie larwy ziołomirka goździkowego Hypera arator (ryjkowcowate), Ophiomyia melandricaulis, Delia coronariae, Dasineura praticola, Jaapiella praticola, Hydrellia griseola (muchówki), przeplatka atalia Melitaea athalia, paź królowej Papilio machaon, zorzynek rzeżuchowiec Anthocharis cardamines, Perizoma affinitatum, Heliophobus reticulata, Hemaris fuciformis, Adscita statices, Coleophora albella, szereg gatunków z rodzaju Hadena (motyle). Pręciki porażane bywają przez Microbotryum violaceum (Microbotryomycetes), a rozwój Thecaphora saponariae (głowniaki) powoduje pęcznienie kwiatów.
Nazewnictwo Nazwa gatunkowa flos-cuculi pochodzi od łacińskich słów flos (kwiat) oraz cuculus (kukułka). Nazewnictwo to ma korzenie w germańskiej literaturze, gdzie roślina określona została jako cuculi flos germanis (Tragus, 1552)James Hardy – Notes on Cuckoo-flowers and the Cuckoo spit The Edinburgh new philosophical journal, 1862, vol. XVI NEW SERIES, s. 71, 75.. Skojarzenia rośliny z kukułką interpretowane są na dwa sposoby – pierwszy z nich odnosi się do powiązanego z terminem zakwitania firletki okresu aktywności kukułek, zaś drugi do występowania na łodygach rośliny wydzieliny pieników, która na podstawie ludowych wierzeń określana była jako kukułcza ślinaDavid Booth – An analytical dictionary of the English language Londyn 1830, Tom I, s. 103..
Niektóre nazwy zwyczajowe firletki to: ceglarka, filocha, goździki polne, kukułka, młynki, sasolniczka, smoleńka, strzapoczek, świeczek, wstążkiJan Karłowicz – SŁOWNIK GWAR POLSKICH 1907, Kraków, Nakładem Akademii Umiejętności, Tom piąty (R, S, Ś, T), s. 106, 179.Józef Rostafiński – Prowincyonalne, polskie nazwy roślin XVIII w., z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helwinga, 1904, Kraków, Wydawnictwo Akademii Umiejętności, s. 12.Halina Pelcowa – Słownik gwar Lubelszczyzny, 2017, Lublin, Tom V – Świat roślin, s. 10..
Znaczenie użytkowe Roślina ozdobna thumb|Odmiana pełnokwiatowa 'Jenny' thumb|Odmiana biało- i pełnokwiatowa 'Petite Henri' Nadaje się na rabaty, do ogrodów wiejskich i naturalistycznych, łąk kwietnych, na obrzeża oczek wodnych, odmiany karłowe sadzone są w alpinariach. Uprawiana w kilku odmianach, m.in.: ‘Jenny’ (kwiaty lawendoworóżowe, pełne), ‘Petit Jenny’ (kwiaty lawendoworóżowe, pełne, rośliny niskie), ‘White Robin’ (kwiaty białe), ‘Nana’ (rośliny karłowe – do 20 cm wysokości), ‘Hort’s Variety’, ‘Peggy’.
Roślina lecznicza Firletka była lokalnie używana w medycynie ludowej, jednak jej popularność w tym względzie nie była wysoka. W tradycyjnym lecznictwie brytyjskim olejek z firletki stosowany był jako remedium na ukąszenia węży. W Rumunii części nadziemne rośliny wykorzystywano w leczeniu ran. W krajach śródziemnomorskich stosowana była również przy malarii, jednak jej działanie nie zostało udowodnione. We Włoszech firletkę stosuje się przy migrenach i bólach jelit. Badania wykazały działanie antybakteryjne i przeciwgrzybicze ekstraktów z rośliny. Z łodyg i liści sporządzano preparat Floskulin stosowany w lecznictwie.
Roślina jadalna Kwiaty po wysuszeniu można zaparzać jak herbatę; świeże mogą stanowić ozdobę potraw. Liście można dodawać do sałatek, kanapek, potraw z warzyw liściastych czy warzywnych purée.
Roślina miododajna Firletka wydziela dużo nektaru, który staje się dostępny dla pszczoły miodnej, gdy wypełni dolną, wąską część kwiatu w obrębie kielicha. Dzieje się tak na obszarach masowego występowania firletki, gdzie populacje długojęzyczkowych motyli nie są w stanie skorzystać z wydzielanych przez rośliny ilości. Wydajność miodową firletki szacuje się na 60 kg/ha.
Łąkarstwo Z gospodarczego punktu widzenia na łąkach jest uznawana za szkodliwą, gdyż obniża wartość użytkową siana, a w większych ilościach jest dla bydła trująca. W czasie zbioru siana odpadają jej liście, w efekcie pozostają tylko jej wyschnięte łodygi. W klasyfikacji Rüdigera Knappa roślin łąkowych o rosnącej pożyteczności (1 – najbardziej szkodliwe, 10 – najwyższej wartości pastewnej) gatunek zaliczony do grupy 4.
Wykorzystywana jest jako roślina wskaźnikowa nadmiernej wilgotności gleby (z punktu widzenia łąkarstwa).
Uprawa Roślina toleruje zarówno gleby gliniaste, jak i piaszczyste, o dowolnym odczynie, przy czym podłoże powinno być wilgotne i przepuszczalne. Stanowisko powinno być nasłonecznione lub tylko częściowo zacienione. Firletkę rozmnaża się głównie poprzez wysiew nasion, możliwe jest również rozmnażanie przez podział i sadzonkowanie. Gatunek jest odporny na choroby i mało podatny na niszczenie przez szkodniki. Wśród zabiegów pielęgnacyjnych wymienić można przycinanie przekwitłych kwiatostanów, które wydłuża kwitnienie.
Przypisy
Linki zewnętrzne Atlas pyłku: Mapa zasięgu: Nasiona: System korzeniowy:
Kategoria:Goździkowate Kategoria:Ozdobne byliny ogrodowe