Glinianka – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie otwockim, w gminie Wiązowna, nad rzeką Świder. Dawniej miasto.

+ Integralne części wsi Glinianka SIMC Nazwa Rodzaj1057901 Podsmólnik część wsi1058013 Wrzosy część wsi

Na terenie wsi są utworzone dwa sołectwa Glinianka I (872 mieszkańców) i Glinianka II (240 mieszkańców).

Glinianka uzyskała lokację miejską w 1557 roku, zdegradowana w 1820 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30–31.. Położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie garwolińskim ziemi czerskiej województwa mazowieckiegoMazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.. Do 1954 roku siedziba wiejskiej gminy Glinianka. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa warszawskiego.

Toponimia Nazwa wsi wywodzi się od gliny, której duże pokłady zalegają licznie na okolicznych terenachOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic... s. 5.. Po uzyskaniu praw miejskich przez Gliniankę, osadę zaczęto nazywać Wawrzyńczewem od imienia Wawrzyńca Dobrzynieckiego, który znacznie przyczynił się do rozwoju miejscowości. Nazwy tej zaprzestano używać w pierwszych dekadach XIX wieku, choć w opisach kartograficznych mogło nastąpić to już wcześniej, być może nawet po potopie szwedzkim, jak sądzi Mirosław GrzędaOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic... s. 16..

Położenie Glinianka położona jest na prawym brzegu Wisły, na Równinie Garwolińskiej, zdominowanej przez łąki i sosnowe lasy. Licznie występują tam polodowcowe piaszczyste wydmy i gliniaste wzgórza morenowe. Wieś leży nad mającą swe źródła w pobliżu Stoczka Łukowskiego rzeką Świder. Dawniej wokół wioski rozlokowane były kolonie i przysiółki, dziś już samodzielnie nieistniejące: Poduchowno, Podsmólnik, Uleś, Wrzos. Historycznie Glinianka leży w obrębie ziemi czerskiej. Rozległe lasy rozciągające się wokół niej wchodziły w skład Puszczy Dębskiej, Starogrodzkiej i Osieckiej, których skromne pozostałości wchodzą dziś w skład Mazowieckiego Parku Krajobrazowego.

Historia Średniowiecze Początki osadnictwa na terenie Glinianki, zwanej dawniej też Glinianami lub Drugą Wolą, przypadają na przełom XII i XIII wieku. W okresie średniowiecza wieś leżała w obrębie ziemi czerskiej, w powiecie czerskim, na terenie parafii Kołbiel. Była ważną osadą, położoną na trakcie wiodącym z przeprawy na Bugu pod Włodawą do Solca pod Jazdowem. Okoliczne ziemie należały do rycerskiego rodu Dobrzynieckich herbu Ciołek, którego kolebką była rycerska osada Dobrzyniec, położona nad Świdrem, której rozwój nastąpił w dużej mierze dzięki przywilejom, nadanym w 1476 roku przez księcia czerskiego Konrada III Rudego.

Z czasem Dobrzynieccy stali się jednym z ważniejszych rodów w ziemi czerskiej. Piastowali liczne urzędy na dworach książąt mazowieckich. Przykładem tego jest Mikołaj Dobrzyniecki, syn Ziemaka, w 1502 roku podstoli czerski, a od 1507 zakroczymski. Ów Mikołaj miał pięciu synów: Wawrzyńca, Jana, Andrzeja, Pawła i Franciszka. Pierwszy z nich, Wawrzyniec odziedziczył po ojcu ziemie nad Świdrem, wśród nich Dobrzyniec, Wolę Dobrzyniecką i Gliniankę z przynależnościami.

Lokalna ludność utrzymywała się głównie z eksploatacji zasobów leśnych, rolnictwa, rybołówstwa, bartnictwa. Lasy bogate były w dziką zwierzynę: łosie, jelenie, sarny, dziki, żubry, tury, dzikie konie. Jednak łowiectwo było wyłącznie domeną panującego, a polowanie przez członków niższych warstw społecznych było zabronione. Las obfitował także w grzyby, żołędzie, owoce, które chętnie zbierano. Z drewna wyrabiano smołę i potaż. Wielu chłopów pracowało w rycerskich folwarkach, zajmując się hodowlą koni, bydła, trzody chlewnej lub drobiu lub na należących do pana ziemiach, gdzie uprawiano zboża, takie jak żyto, proso, owies.

Miasto Wawrzyńczew Okres Rzeczypospolitej Obojga Narodów Wawrzyniec Dobrzyniecki, który jak wyżej wspomniano odziedziczył Gliniankę i pozostałe włości nad Świdrem po ojcu, Ziemaku, wniósł bardzo duży wkład w rozwój Glinianki. Z jego inicjatywy wzniesiono dwór, kościół farny, erygowano wydzieloną z obszaru Kołbieli parafię, sama wieś została znacznie rozbudowana. 3 lipca 1557 roku król Zygmunt II August nadał osadzie prawa miejskieOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic... s. 9.. W tym czasie utrwaliła się pochodząca od imienia właściciela nazwa Wawrzyńczew. Wawrzyńczew był miastem prywatnym, należącym do Dobrzynieckich, wyjętym spod władzy urzędników królewskich, oddanym pod jurysdykcję wójta, podlegającego właścicielowi. Wójt posiadał szerokie uprawnienia prawno-administracyjne, poza tym pełnił funkcję sędziego w sprawach przestępstw pospolitych, takich jak kradzież, włamanie czy zabójstwo. Wójt mógł sądzić także ludzi spoza miasta, przybywających na targi, jarmarki lub na dłużej zatrzymujących się w gospodzie podczas podróży. Kary śmierci wykonywał sprowadzany z Czerska lub Warszawy kat. O sprawach ekonomiczno-gospodarczych decydowali wybierani spośród mieszkańców miasta rajcy miejscy.

Wraz z lokacją miasta nadano Gliniance liczne przywileje, m.in. udzielano jej prawa handlu i organizowania pięciu jarmarków rocznieOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic...s. 10. (w święto Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie, w dniu Świętej Heleny, w święto Nawiedzenia Najświętszej Maryi Dziewicy, w dniu Narodzenia Błogosławionej Maryi Dziewicy i w dniu Świętego Mikołaja). Ludność mogła ponadto każdego wtorku organizować targi. Ustalono także warunki wykonywania rzemiosła, obowiązki mieszczan zwolnionych z płacenia podatków na rzecz Skarbu Koronnego przez najbliższe piętnaście lat.

W 1566 roku dzięki działaniom Wawrzyńca Dobrzynieckiego król nadał Wawrzyńczewowi kolejny przywilej. Objął on rzemieślników i kupców. Na jego mocy wszyscy posiadający świadectwa kunsztu rzemieślniczego mieli prawo przenieść się do innego, dowolnego miasta i tam zamieszkać.

Miasto rozwijało się bardzo wolno, było biedne, mieszkańcy zajmowali się najczęściej uprawą roli i pozyskiwaniem zasobów leśnych, rzemieślników było niewielu. Wśród nich byli bartnicy, rybacy, woźnice, karczmarze, piwowar, młynarz, kołodziej, kowal i stelmach.

XVI-wieczny historyk Marcin Kromer pisał o sytuacji ludności w takich miastach, jak ówczesny Wawrzyńczew:

Około 1558 roku z fundacji Wawrzyńca Dobrzynieckiego powstał w Gliniance kościół pod wezwaniem Św. Ducha, znacznie mniejszy od parafialnego, zbudowany z drewna i leżący poza miastem. Dobrzyniecki uposażył go w wioskę Kruszówiec o powierzchni 1 włoki ziemi ornej.

Po 1566 roku zmarł Wawrzyniec DobrzynieckiOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic... s. 12., pozostawiając po sobie dwoje dzieci: Bartłomieja i Annę, którzy jednak szybko zmarli bezpotomnie. Miasto i pozostałe włości przejęli ich kuzyni, potomkowie Jana, brata WawrzyńcaOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic... s. 8.. Jednak i oni nie władali długo Wawrzyńczewem, już w 1571 roku bowiem dostał się on w ręce rodu Karczewskich herbu JasieńczykOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic... s. 13.. W 1601 roku Jan Karczewski odsprzedał miasto wraz z okolicznymi wioskami Janowi Boglewskiemu. Kilka lat później Wawrzyńczew odziedziczył jego brat, Wojciech Boglewski, który w 1630 roku sprzedał go z przyległościami SapiehomOktabińscy S i K. Z dziejów Glinianki i okolic... s. 10.Boniecki Adam Herbarz Polski t. II Warszawa 1903 s. 338.. W 1643 roku ziemie te należały już do Jana Sędziwoja Leżańskiego, syna Abrahama, który zakupił je od siostry DorotyOktabińscy S i K. Z dziejów Glinianki i okolic... s. 13..

Rozwój miasta na pewien czas zahamował w 1577 roku pożar, który prawie doszczętnie strawił Wawrzyńczew. Ocalały tylko nieliczne zabudowania, wśród nich kościół farny, leżący poza miastem kościół Św. Ducha, szpital parafialny i szkoła parafialna. Mieszkańcy, w celu odbudowy, zostali zwolnieni z opłat na rzecz króla i właściciela miastaOktabińscy S i K. Z dziejów Glinianki i okolic... s. 11..

Kolejna katastrofa spadła na miasto, gdy w 1655 roku rozpoczął się trwający do 1660 roku potop szwedzki, połączony z najazdem wojsk siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego. Wróg prawie natychmiast opanował cały obszar Rzeczypospolitej. Wawrzyńczew został zajęty, obrabowany i spustoszony. Doprowadziło to do upadku pozycji miasta w wymianie handlowej. Na dodatek ludność dziesiątkowały epidemie i głódGajowniczek Zygmunt Tomasz, Historia miast prawobrzeżnej części ziemi czerskiej, s. 25, Latowicz 1999..

Według rejestru pogłównego właścicielem Wawrzyńczewa i okolicznych włości był w 1663 roku Szczęsny Leżański, zamieszkujący wraz z nieliczną rodziną, 12 dworzanami, 18 czeladnikami i 97 chłopami w dworze Glinianka. Prócz tego do poddanych Leżańskiego należało także 27 ludzi z Woli Karczewskiej, 43 z Woli Duckiej, 26 z Czarnówki, 9 z Kopek, razem 232 osobyOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic.. s. 13..

W 1666 roku miasto wraz z częścią okolicznych wsi Szczęsny Leżański, syn Jana Sędziwoja Leżańskiego wydzierżawił staroście Krasińskiemu, a jakiś czas później ziemie te weszły w posiadanie Bielińskich herbu Junosza i KomierowskichOktabińscy S. i K., Z dziejów Glinianki i okolic.. s. 14..

Wymienieni wyżej Bielińscy byli ważnym polskim rodem magnackim, władającym olbrzymimi dobrami, m.in. ziemią karczewską i otwocką. Po przejęciu Wawrzyńczewa przyczynili się do rozwoju miasta, wspierając je finansowo. Dzięki ich pomocy, wykorzystując drewno z lasów Dziechcińca, wybudowano nowy ratusz, wyremontowano kościół parafialny, starą karczmę, której dach pokryto nowymi gontami, ponadto wzniesiono drugą karczmę i nowy młyn na Świdrze. Przez długi czas w imieniu Bielińskich dobrami w Gliniance zarządzali administratorowie – ŻarynowieAGAD, Archiwum Komierowskich sygn. 8/8, k.90..

Wawrzyńczew był w XVIII wieku miasteczkiem rolniczym, mieszkańcy utrzymywali się przede wszystkim z uprawy roślin takich jak żyto, pszenica, jęczmień, owies, tatarka, rzepak, proso, czy groch oraz z przetwarzania ich w miejscowym młynie na kaszę jęczmienną, ospę, otręby żytnie i pszenneOktabińscy S i K. Z dziejów Glinianki i okolic... s. 15.. Miasto rozwijało się bardzo wolno, było biedne, mimo położenia w pobliżu ważnych szlaków handlowych. Mieszkańców z czasem zaczęło ubywać: u schyłku XVII wieku było ich 430AGAD, Archiwum Skarbu Koronnego. Dział I, sygn. 72., w II połowie XVIII wieku natomiast – zaledwie nieco ponad 200Garczyński Tadeusz, Mazowsze, s. 18, Warszawa 1954..

W 1789 roku Wawrzyńczew oraz wsie: Czarnówka, Wola Ducka, Wola Karczewska, Wólka Mlądzka i Świerk weszły w posiadanie cześnika inowrocławskiego Józefa Antoniego Komierowskiego, który wydzierżawił je podczaszemu czernichowskiemu Chajęckiemu.

Czas rozbiorów i wojen napoleońskich. Utrata praw miejskich Po III rozbiorze Rzeczypospolitej Wawrzyńczew znalazł się w granicach Monarchii Habsburgów w składzie tzw. Nowej Galicji.

Kiedy na przełomie 1806 i 1807 wojska napoleońskie wkroczyły na ziemie dawnej Rzeczypospolitej, a wkrótce potem na mocy pokoju w Tylży utworzono zależne od Francji Księstwo Warszawskie Wawrzyńczew znalazł się na granicach Księstwa i Cesarstwa Austriackiego. W 1809 roku Austriacy wykorzystując zaangażowanie Francji na innych frontach zaatakowali Księstwo Warszawskie. Wojskami polskimi dowodził książę Józef Poniatowski, który postanowił stawić opór nieprzyjaciołom na przedpolach Warszawy. Jednak plan nie powiódł się i po nierozstrzygniętej bitwie pod Raszynem Austriacy podeszli pod Warszawę. Książę Poniatowski zgodnie ze swoim planem oddał stolicę wrogowi, tym samym wiążąc część jego sił, które nieprzyjaciel musiał pozostawić w pozbawionym fortyfikacji mieście, sam zaś zamierzał ruszyć na południe, by zająć Galicję.