Historia Egiptu – historia Egiptu od starożytności po czasy współczesne.

Egipt starożytny

Okres predynastyczny i protodynastyczny (5500Chronologia Starożytnego Egiptu nieco różni się u współczesnych autorów, przyjmując właściwie jednolitą postać dopiero w I tysiącleciu p.n.e. W niniejszym artykule generalnie przyjęto chronologię podaną przez Schlögl (2009) (oryginalne wydanie niemieckie 2006). Dla porównania podaję tutaj daty panowania wybranych dynastii w Shaw (2003) i Grimal (2004) (oryginalne wydanie francuskie 1988). I dynastia: Shaw ok. 3000 – 2890, Grimal 3150 – 2925 IV dynastia: Shaw 2613 – 2494 Grimal 2625 – 2510 XII dynastia: Shaw 1985 – 1773 Grimal 1991 – 1785 XVIII dynastia: Shaw 1550 – 1295 Grimal 1552 – 1314 albo 1295 XXI dynastia: 1069 – 945 Grimal 1069 – 945–3000 p.n.e.) thumb|Mapa Egiptu w okresie predynastycznym (w języku niemieckim)

Tradycyjnie za egipskim kapłanem Manetonem (IV/III w. p.n.e.) chronologia dziejów starożytnego Egiptu opiera się na podziale na trzydzieści kolejno panujących po sobie dynastii. Jednak dzięki badaniom archeologicznym dzisiaj posiadamy także pewne informacje o przeszłości Egiptu sprzed okresu opisywanego przez Manetona, stąd, przy generalnym zachowaniu jego schematu, mówi się także o okresach predynastycznym i protodynastycznym. Cywilizacja egipska powstała na drodze ewolucji z rolniczych kultur, takich jak kultury fajumskie (5450 – 4400 p.n.e.), kultura Merimde (5000 – 4100 p.n.e.), kultura badaryjska (4400 – 4000 p.n.e.) i kolejne kultury Nagada (Nagada I (4000 – 3500 p.n.e.), Nagada II (3500 – 3200 p.n.e.), Nagada III (3200 – 3150 p.n.e.). Kultury te stopniowo wykazują cechy znane z późniejszego Starego Państwa, tak że już w przypadku kultury Nagada II „jedynie brak źródeł pisanych sprzed 3100 lat p.n.e. sprawia, że nie nazywamy jej np. kulturą staroegipską”.

Przejście od okresu predynastycznego do protodynastycznego wiąże się z pojawieniem się pisma. W wykopaliskach z okresu Nagada III odnaleziono pierwsze zabytki egipskiego piśmiennictwa, które pozwoliły na zidentyfikowanie linii władców rządzących w ówczesnym Górnym Egipcie. Nosili oni imiona o charakterze animalistycznym, takie jak: Skorpion (założyciel dynastii), Krokodyl, Sokół, Ślimak, Słoń, Ryba. Ci władcy są nazywani przez współczesnych historyków dynastią 0 (3150 – 3000 p.n.e.) Ze względu na szczątkowe źródła nie jest możliwe ani ustalenie pełnej kolejności ich panowania, ani odtworzenie jakiejś historii politycznej tego okresu. Zachowana historyczna tradycja i archeologia nie pozostawiają jednak wątpliwości, że to właśnie dynastia 0 przekształciła Egipt w jednolite państwo. Ostatnim królem dynastii 0 był Narmer, i to właśnie on miał zjednoczyć Egipt i tym samym doprowadzić do założenia I dynastii (3000 – 2803 p.n.e.).

Okres wczesnodynastyczny (3000–2657 p.n.e.)

Według Manetona pierwszym królem Egiptu był Menes, którego utożsamia się z Menem Herodota i Menim z zachowanych egipskich list królów. Egiptolodzy nie są zgodni, czy Meniego należy utożsamić z Narmerem, czy też jego synem, Ahą (2982 – 2950 p.n.e.) Meni miał założyć stolicę w Memfis, na styku Górnego i Dolnego Egiptu, zaś w pobliskiej Sakkarze wkrótce powstała królewska nekropolia. Maneton jednak podaje, że zarówno władcy I, jak II dynastii pochodzili z Tinis, gdzie rezydowali, i w położonym w pobliżu Tinis Abydos odnaleziono drugą nekropolię tych królów. Wydaje się, że „podwójne grobowce, budowane przez wszystkich władców I dynastii, dawały wyraz przekonaniu, że władca Obu Krajów powinien posiadać grób zarówno w Dolnym, jak i w Górnym Egipcie”.

Od czasów Aha datuje się zwyczaj spisywania na kamieniu królewskich roczników i najważniejszym źródłem dla poznania okresu wczesnodynastycznego są ich fragmenty zachowane na tzw. Kamieniu z Palermo, pochodzącym z czasów V dynastii. Szczyt pomyślności I dynastia miała osiągnąć za panowania Dena (2889 – 2842 p.n.e.), który jako pierwszy miał przyjąć tradycyjny później tytuł „króla Górnego i Dolnego Egiptu”. Za rządów II dynastii (2803 – 2657 p.n.e.) punkt ciężkości państwa przesunął się w stronę Dolnego Egiptu i zanikła tradycja chowania władców w Abydos. Ostatecznie za panowania Nebti Wenega (2717 – 2710 p.n.e.) i Seneda (2710 – 2699 p.n.e.) dochodzi do ponownego rozpadu kraju na część południową i północną. Egipt jednoczy dopiero ostatni władca II dynastii Chasechemui (2684 – 2657 p.n.e.).

Jak widzieliśmy, już w okresie protodynastycznym królowie przyjmowali imiona zwierząt związane z kultami animalistycznymi. Za I dynastii ostatecznie utożsamiono króla z bogiem Horusem (zazwyczaj przedstawianym jako sokół), imię którego mieli nosić wszyscy egipscy faraonowie oprócz jednego, i odtąd cała struktura wewnętrzna Egiptu „opierała się na powszechnie przyjętej zasadzie, że władca rządzący krajem jest bóstwem. Jego deifikacja następowała w momencie koronacji, która sama w sobie stanowiła akt religijny. Tak więc władca będąc bogiem rządził jako monarcha absolutny”. Centrum systemu administracyjnego był dom królewski. Już wtedy u boku króla pojawia się wezyr, choć jeszcze bez uprawnień jakie miał posiadać później. W rządzeniu bierze udział cały sztab asystentów i pisarzy, którzy zajmują się zbieraniem podatków w naturze, ich zapisywaniem i regulacją, oraz wydawaniem prowizji na potrzeby władcy, jego urzędników, dworu i świątyń. To wtedy także musiał pojawić się podział Egiptu na nomy, chociaż znamy je dopiero z panowania Dżosera (2640 – 2620 p.n.e.). Następcy Meniego rozszerzają granice państwa na południu aż do I katarakty, walczą z plemionami libijskimi i koczownikami na Synaju. Utrzymywane są także kontakty z Syrią i Palestyną. „Tak więc wydaje się, że właśnie w tym wczesnym okresie dynastycznym prawie wszystkie formy życia społecznego i politycznego otrzymują swój ostateczny kształt, który przetrwa z niewielkimi zmianami aż do podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego”.

Stare Państwo (2657–2166 p.n.e.)

thumb|Stare i Średnie Państwo thumb|130px|left|Cheops, wielki budowniczy piramid za czasów IV dynastii Wraz z nadejściem III dynastii (2657 – 2590 p.n.e.) w Egipcie rozpoczyna się pierwszy okres jego świetności, przez współczesnych historyków nazywany Starym Państwem. Najbardziej znanym przedstawicielem III dynastii jest jej drugi władca, Dżoser (2640 – 2620 p.n.e.), którego imię kojarzone jest z pierwszą wielką piramidą, zbudowaną pod nadzorem jego słynnego wezyra Imhotepa. W tym okresie wezyr z czasem przejmuje wszystkie funkcje administracyjne władcy, chociaż pozostaje jego podwładnym. Szczyt potęgi Stare Państwo osiągnęło za panowania IV dynastii (2590 – 2456 p.n.e.), której założycielem był Snofru (2590 – 2554 p.n.e.), znany ze swych wypraw wojennych do Nubii i Libii. W pamięci potomnych faraonowie IV dynastii zachowali się jednak przede wszystkim jako twórcy piramid. Sam Snofru zbudował aż trzy piramidy, jednak zostały one przyćmione przez zespoły grobowe trzech jego następców – Cheopsa (2554 – 2531 p.n.e.), Chefrena (2515 – 2489 p.n.e.) i Mykerinosa (2489 – 2461 p.n.e.), razem składające się na kompleks tzw. Piramid w Gizie. Budowa piramid była dla Egipcjan działaniem o charakterze religijnym - miały one stanowić pomost do zaświatów, władcy umożliwiając wstąpienie do nieba, zaś jego poddanym biorącym udział w ich wznoszeniu ofiarowując nieśmiertelność.

Za czasów IV dynastii w życiu religijnym Egiptu na czoło wysuwa się bóg słońca Re i król Dżedefre (2531 – 2522 p.n.e.) wprowadza do tytulatury władców określenie „syn Re”. Za rządów V (2456 – 2297 p.n.e.) i VI dynastii (2297 – 2166 p.n.e.) obok coraz mniejszych piramid władcy budują świątynie poświęcone bogu słońca. Ogromne wpływy w państwie uzyskują kapłani Re z Heliopolis. Za panowania ostatnich królów V dynastii dochodzi do osłabienia władzy królewskiej na rzecz lokalnych urzędników, a proces ten postępuje za VI dynastii. Do ostatecznego rozkładu władzy centralnej dochodzi podczas długiego panowania Pepiego II (2229 – 2169 p.n.e.), kiedy to nomarchowie stają się właściwie dziedzicznymi książętami. W rezultacie administracja zostaje całkowicie sparaliżowana i nie potrafi zapewnić ludności kraju zaopatrzenia w żywność i podstawowe dobra. Ta sytuacja doprowadza do społecznego wybuchu i kraj pogrąża się w całkowitej anarchii. Stare Państwo przestaje istnieć.

Pierwszy Okres Przejściowy (2166–2020 p.n.e.)

Okres anarchii po upadku Starego Państwa współcześni historycy nazwali Pierwszym Okresem Przejściowym. Według Manetona ma wówczas panować pięć dynastii (VII - XI), w rzeczywistości żadna z nich nie rządzi jednak w całym kraju. Panujący wówczas chaos sprawia, że ludzie zwracają się ku kultowi boga umarłych, Ozyrysa. To także wtedy doszło do niespotykanego dotąd rozkwitu literatury, rozważającej los człowieka w tych czasach nędzy i zagrożenia. Nazywamy ją dzisiaj literaturą pesymistyczną. Pod koniec Pierwszego Okresu Przejściowego powstały dwa ośrodki władzy, jeden w Herakleopolis w Dolnym Egipcie, gdzie panowała kolejno IX i X dynastia (2120 – 2020 p.n.e.), zaś drugi w Tebach w Górnym Egipcie, gdzie rządzili władcy XI dynastii (2120 – 1976 p.n.e.). Ok. 2020 p.n.e. król XI dynastii Mentuhotep I (2046 – 1995 p.n.e.) pokonuje władców Herakleopolis i ponownie jednoczy Egipt.

Średnie Państwo (2020–1793 p.n.e.)

thumb|240px|Egipt na tle starożytnego Bliskiego Wschodu w I poł. II tysiąclecia p.n.e. thumb|left|Inskrypcje grobowe Mentuhotepa I Długie panowanie Mentuhotepa przywróciło stabilność w Egipcie. Nowi władcy rządzili w oparciu o rodzinne Teby, propagując lokalny kult Amona, który wyrósł na naczelne bóstwo Egiptu. Jednocześnie Amon zaczął być kojarzony z Re, występując jako Amon-Re, co pozwoliło zachować ciągłość z dawniejszymi bogami. Założycielem XII dynastii (1976 – 1793 p.n.e.) był wezyr swoich poprzedników, Amenemhat I (1976 – 1941 p.n.e.) Przeniósł on stolicę kraju do nowo zbudowanego Iczitaui, ok. 60 km na południe od Memfis. Jego następcy podbili Nubię, gdzie dotarli aż do III katarakty. Urządzali także wyprawy do Libii i Palestyny. Ogromnym przedsięwzięciem była irygacja oazy Fajum, zapoczątkowana przez Senusereta I (1956 – 1910 p.n.e.), a ukończona za Amenemhata III (1853 – 1805 p.n.e.). Był to jeden z elementów niezwykłego rozwoju ekonomicznego kraju. Monarchia uległa wzmocnieniu także dzięki reformom Senusereta III (1872 – 1852 pn.e.), który położył kres niezależności nomarchów, zastępując ich urzędnikami podporządkowanymi wezyrowi. Po krótkim panowaniu dwóch następców Amenemhata III władzę w Egipcie przejął uzurpator Wegaf, założyciel XIII dynastii (1793 – 1648/1645 p.n.e.).

Rządy XII dynastii uważane są za „epokę klasyczną” starożytnego Egiptu. Używany wówczas tzw. język średnioegipski pozostał językiem religii przez następne dwa tysiące lat. Jego znaczenie wiązało się z powstaniem w tym okresie bogatej literatury, która pozostała żywa w świadomości Egipcjan następnych stuleci. To także w tym języku spisano literaturę pesymistyczną poprzedniej epoki. W tym okresie ustaliło się również nowe określenie pozycji króla: nie był on już bogiem, ale synem bożym, rządzącym z ramienia Maat i ze swoich osobistych zasług. Takie „uczłowieczenie” faraonów było dziedzictwem upadku władzy w Pierwszym Okresie Przejściowym. Do tej zmiany mogły się także przyczynić ożywione kontakty z krajami azjatyckimi, które doprowadziły do osiedlania się Azjatów w Egipcie. Utrzymywano również regularne kontakty z regionem Morza Egejskiego, w szczególności z minojską Kretą.

Drugi Okres Przejściowy (1793–1540 p.n.e.)

thumb|Mapa Egiptu podczas Drugiego Okresu Przejściowego (w języku niemieckim)