220px|thumb|Pomnik Mściwoja II w Parku Oliwskim. Mściwoj II (Mszczuj, Mściwój, Mściwuj, Mestwin) (ur. ok. 1220, zm. 25 grudnia 1294) – książę świecki od ok. 1250 i gdański od 1270.
Życiorys Pod opieką ojca (ok. 1220–1250) Mściwoj II był najstarszym synem księcia pomorskiego Świętopełka II i Eufrozyny o dyskusyjnym pochodzeniuNorbert Mika, Imię Przemysł w wielkopolskiej linii Piastów. Niektóre aspekty stosunku książąt wielkopolskich z Czechami do połowy XIII wieku, w: Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 247–255, uprawdopodobnił pogląd, iż Eufrozyna pochodziła z bocznej linii czeskich Przemyślidów i była córką księcia morawskiego Świętopełka. Dawniejsza literatura uważała, iż pochodzenie Eufrozyny było nieznane względnie pochodziła ona z dynastii Piastów lub Raciborowiców sławieńskich, por. Kazimierz Jasiński, Jeszcze o Zwinisławie żonie Mszczuja I,Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 16 (1950), s. 85, przyp. 8 oraz Gerard Labuda, Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej, t. III, Poznań 1975, s. 314–316..
Po raz pierwszy w dokumentach (w bulli protekcyjnej papieża Grzegorza IX) występuje 17 czerwca 1231Błażej Śliwiński, Mściwoj II, Warszawa 2016, s. 41.. Od najmłodszych lat był przygotowywany przez ojca do objęcia rządów na Pomorzu, aktywnie uczestnicząc w jego wojnach z krzyżakami, książętami wielkopolskimi Przemysłem I i Bolesławem Pobożnym i kujawskim Kazimierzem.
W 1243 Świętopełk II został zmuszony oddać swojego syna Mściwoja jako zakładnika krzyżakom, co miało stanowić gwarancję zachowania pokoju. W niewoli krzyżackiej, na terenie ich posiadłości w Austrii Mściwoj przebywał do 1248Kazimierz Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego w: Historia Gdańska, t. I. s. 273–274, por. Aleksander Swieżawski, Przemysł II. Król Polski, Warszawa 2006, s. 87..
Mściwoj II samodzielnym księciem świeckim (ok. 1250–1266) W nieznanym bliżej momencie – prawdopodobnie tuż po powrocie z niewoli – Mściwoj otrzymał od ojca w zarząd dzielnicę świecką, fakt ten wiązał się zapewne z zawartym około 1250 małżeństwem z JudytąPewną wiadomością, że Mściwoj posiadał własną dzielnicą dysponujemy z 1264 r., choć już w momencie małżeństwa z Judytą czyli około 1250 należałoby się spodziewać, że Mściwoj został samodzielnym władcą, choć z pewnością nadal w pełni współpracował on z ojcem, por. tamże, s. 275, Aleksander Swieżawski, Przemysł II …, s. 87, przesuwa moment wydzielenia dzielnicy Mściwojowi na ok. 1260 r..
Mimo poprawnych stosunków łączących Mściwoja z ojcem, czego dowodem jest wspólne wystąpienie w 1255 przeciwko książętom wielkopolskim zakończonym (krótkotrwałym) zajęciem NakłaWywołało to krótkotrwałą wojnę wielkopolsko-pomorską zakończoną w połowie 1256 r. rezygnacją Świętopełka z Nakła, por. Gerard Labuda, Zwycięstwo ustroju wczesnofeudalnego na Pomorzu Wschodnim (1120–1310), w: Historia Pomorza, t. I, do roku 1466, Poznań 1972, s. 529, z nieznanych przyczyn stosunki ich łączące do najlepszych nie należały (wyróżniał on młodszego brata Mściwoja – Warcisława II), skoro w 1264 ten ostatni zawarł z księciem zachodniopomorskim Barnimem I układ w Kamieniu, na mocy którego przekazywał on dzielnicę świecką Barnimowi z prawem zachowania dożywocia, zastrzegając jednocześnie prawa do ewentualnego spadku po ojcu i bracie. W tym z pewnością tajnym układzie chodziło o zapewnienie poparcia Barnima w spodziewanej po śmierci ojca wojnie domowejByć może było właśnie odwrotnie i zawarty wcześniej układ w Kamieniu spowodował, że Świętopełk obawiając się, że Mściwoj po jego śmierci siłą usunie Warcisława, zaczął faworyzować młodszego syna, por. Aleksander Swieżawski, Przemysł II…, s. 87..
Śmierć Świętopełka. Wojna domowa na Pomorzu Gdańskim i walki z Brandenburgią (1266–1273) 10 stycznia 1266 zmarł Świętopełk IIWłodzimierz Dworzaczek, Genealogia, tabl. 17. Pozostawił on do podziału między swoich synów Mściwoja i Warcisława całość Pomorza Gdańskiego z wyjątkiem ziemi tczewskiej znajdującej się w 1266 w rękach stryja książąt Sambora i być może ziemi białogardzkiej rządzonej przez drugiego stryja Racibora. Luki w źródłach nie pozwalają jednak z całą pewnością stwierdzić, jak przebiegała linia podziału. Pewne jest tylko, że młodszy Warcisław otrzymał Gdańsk wraz z przynależną do grodu ziemią. Być może już wówczas Warcisław panował także w ziemi białogardzkiejNie ma pewności, kiedy panujący tam wcześniej Racibor został usunięty z ziemi białogardzkiej. Po raz ostatni z tytułem księcia występuje w 1262 r. na dokumencie Świętopełka. W 1268 r. w Białogardzie dowodnie panuje już Warcisław, por. K. Jasiński, Gdańsk w okresie…, s. 283.. Mściwoj oprócz otrzymanej już wcześniej ziemi świeckiej otrzymał prawdopodobnie ziemię słupską oraz ziemię sławieńską wraz z formalnym zwierzchnictwem nad Pomorzem GdańskimKazimierz Jasiński, tamże, s. 284, przypuszcza, że Warcisław mógł oprócz ziemi gdańskiej otrzymać również Słupsk i Sławno. Miało to zabezpieczyć młodszego z braci przed ewentualną akcją Mściwoja..
Śmierć Świętopełka usiłowali wykorzystać książę szczeciński Barnim i krzyżacy. Zwłaszcza atak tego pierwszego zagroził stanowi posiadania obu braci, gdyż Barnim zajął Sławno wraz z okręgiemJ. Spors, Dzieje polityczne ziem …, s. 120. Według Aleksandra Swieżawskiego, Przemysł II …, s. 87, Sławno Mściwoj stracił dopiero w 1269 r. a akcja Barnima I była odpowiedzią na układ księcia pomorskiego z Brandenburgią z tegoż roku. Patrz dalej.. Ostatecznie ze stratą Sławna przyszło się Świętopełkowicom tymczasowo pogodzić, gdyż toczyli oni aż do początku 1268 drobne utarczki z krzyżakami.
1 kwietnia 1269 na zjeździe w Choszcznie Mściwoj II złożył hołd lenny margrabiom brandenburskim Janowi II, Ottonowi IV oraz Konradowi pochodzącym z linii na Stendal dynastii askańskiejGerard Labuda, Zwycięstwo ustroju…, s. 530–531, Kazimierz Jasiński, Zapis Pomorza przez Mszczuja w roku 1282, Przegląd Zachodni, 1952, nr 5–6, s. 180.. Także w tym przypadku nie znamy powodów tak radykalnego posunięcia Mściwoja. Możemy tylko podejrzewać, że chodziło o znalezienie sojusznika, który umożliwiłby siłowe zjednoczenie Pomorza GdańskiegoPor. Kazimierz Jasiński, Gdańsk w okresie…, s. 284–285..
Porozumienie z Brandenburgią nie przyniosło Mściwojowi spodziewanych efektów, gdyż wywołało ono bunt rycerstwa świeckiego, oraz zbrojne wystąpienie brata Warcisława i stryja Sambora II. Mimo tak niekorzystnej sytuacji księciu udało się jednak zająć za pomocą nieznanych sił (być może właśnie dzięki pomocy Brandenburgii) z zaskoczenia stolicę księstwa Warcisława – Gdańsk. Zdrada części otoczenia i uwięzienie Mściwoja przez Warcisława i Sambora spowodowały jednak, że najstarszy syn Świętopełka znalazł się o krok od całkowitej klęskiPor. Kazimierz Jasiński, Gdańsk w okresie…, s. 285–287, por. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, s. 292.. W niewoli Mściwoj II nie przebywał długo, gdyż już w 1270 przebywał na wolności, którą odzyskał zapewne za zwrot Warcisławowi Gdańska. Wymuszonemu układowi Mściwoj nie zamierzał się jednak podporządkowywać i chcąc zabezpieczyć swój stan posiadania wydał stolicę Pomorza margrabiemu Konradowi, zawierając jednocześnie układ sojuszniczy z księciem wielkopolskim Bolesławem PobożnymAleksander Swieżawski, Przemysł II…, s. 87–88, por. Kronika wielkopolska…, s. 292–293..
Przystąpienie do Mściwoja Bolesława Pobożnego radykalnie zmieniło układ sił na Pomorzu. Warcisław zdecydował się wówczas udać po pomoc do krzyżaków i księcia inowrocławskiego Siemomysła. Na Kujawach znalazł się zresztą wkrótce także Sambor II pokonany (przejściowo uwięziony) i usunięty z księstwa tczewskiego przez Bolesława PobożnegoGerard Labuda, Zwycięstwo ustroju …, s. 531..
W 1271 podczas pobytu w należącym wówczas do Kujaw Wyszogrodzie niespodziewanie zmarł Warcisław IIKronika wielkopolska…, s. 293.. Jego śmierć uczyniła Mściwoja faktycznym panem Pomorza Gdańskiego (z wyjątkiem Gdańska znajdującego się w rękach margrabiego Konrada), co w połączeniu z opanowaniem Kujaw inowrocławskich przez oddziały Bolesława Pobożnego i Mściwoja, wspieranych przez opozycję niechętną Siemomysłowi (Mściwoj II otrzymał za udział w konflikcie kasztelanię wyszogrodzką) i neutralnością krzyżaków uczyniło sytuację księcia pomorskiego komfortowąAleksander Swieżawski, Przemysł II…, s. 88..
Uspokojenie sytuacji na granicy z Kujawami i zakonem skłoniło Mściwoja do zażądania od Brandenburgii zwrotu dzierżonego przez nich Gdańska. Margrabia Konrad wbrew wcześniejszym uzgodnieniom nie zamierzał jednak rezygnować z łatwego, jak mu się wydawało łupu i łamiąc układ w Choszcznie chciał przyłączyć jak największą część Pomorza do Brandenburgiipor. Kazimierz Jasiński, Gdańsk w okresie…, s. 293–295.. Początkowo Mściwoj chciał odzyskać Gdańsk własnymi siłami i dopiero kiedy to okazało się niemożliwe wezwał na pomoc Bolesława Pobożnego, który przybywszy pod gród niespodziewanie już po pierwszym szturmie go zająłKronika wielkopolska…, s. 293–295.. Wojna z Brandenburgią zakończyła się ostatecznie na początku 1273 r. rezygnacją margrabiów z GdańskaZ nieznanych przyczyn Mściwoj zawarł wówczas z Brandenburgią pokój bez uzgodnienia tego kroku z sojusznikiem wielkopolskim. Ciągłe zagrożenie ze strony sąsiadów skłoniły jednak zarówno Mściwoja, jak i Bolesława do kontynuowania pokojowej współpracy i sojuszu por. Kazimierz Jasiński, Gdańsk w dobie…, s. 300..
Rządy Mściwoja II w dobie ścisłej współpracy z księciem wielkopolskim Bolesławem Pobożnym (1273–1279) thumb|Mściwoj (Mszczuj) II, książę Pomorza Gdańskiego, na prośbę Piotra, opata i braci konwentu cysterskiego w Łeknie, zatwierdza przywileje temu klasztorowi. thumb|Pieczęć przywieszona przy dokumencie z zasobu Archiwum Państwowego w Poznaniu Po odzyskaniu Gdańska na miasto i popierających Brandenburgię mieszczan spadły represje książęce, na skutek których stracili oni na kilka dziesięcioleci możliwość wpływania na politykę panujących względem miasta. Represje polegały na konfiskacie majątków mieszczan zamieszanych w zdradę oraz rozebraniu murów miejskich. Nie chcąc jednak podcinać roli ekonomicznej miasta Gdańsk, pozwolono mu zachować wszystkie swoje przywileje oraz samorządKazimierz Jasiński, Gdańsk w dobie ścisłego sojuszu wielkopolsko-pomorskiego. Przyłączenie Pomorza Gdańskiego do Wielkopolski, w: Historii Gdańska, t. I do roku 1454 r. pod red. Edmunda Cieślaka, Gdańsk 1985, s. 298–299, por. Henryk Samsonowicz, Tło gospodarcze wydarzeń 1308 roku na Pomorzu Gdańskim, Przegląd Historyczny, R. 63, 1965, s. 208..
W 1273 Mściwoj zdecydował się na ponowne złożenie hołdu lennego brandenburczykom, tym razem z ziemi słupskiej i utraconej u progu panowania na rzecz Pomorza Zachodniego ziemi sławieńskiej. Układ lenny został poparty sojuszem z margrabiami skierowanym przeciwko wszystkim wrogom z wyjątkiem Bolesława PobożnegoKodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, nr 452. Być może był to układ skierowany przeciwko księciu rugijskiemu Wisławowi. Późniejsze dobre stosunki margrabiów z Wisławem od którego zresztą w 1277 r. kupili ziemię sławieńską przekreśliły jego postanowienia, por. Kazimierz Jasiński, Gdańsk w dobie…, s. 300..