thumb thumb thumb 12 Dywizja Piechoty (12 DP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego II RP.

12 Dywizja Piechoty rodowód swój wywodzi z 6 Dywizji Strzelców Polskich Armii Polskiej we Francji. Na podstawie rozkazu Ministerstwa Spraw Wojskowych z 1 września 1919 roku 6 DSP została przemianowana na 12 Dywizję Piechoty. W okresie międzywojennym dowództwo 12 DP stacjonowało w Tarnopolu. W jej skład w 1923 wchodziły: 51 pp, 52 pp i 54 pułk piechoty. W czasie kampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzie Armii „Prusy”. Skoncentrowana w lasach starachowickich, wzięła udział w boju pod Iłżą, Kotlarką i Rzechowem. Po rozbiciu dywizji jej części weszły w skład Grupy „Sandomierz”.

Formowanie i zmiany organizacyjne Rodowód 12 Dywizji Piechoty sięga Armii Polskiej utworzonej podczas I wojny światowej we Francji. W lutym 1919 w obozie Arches na bazie francuskiej 74 Dywizji Piechoty przystąpiono do organizacji 6 Dywizji Strzelców Polskich.

Rozkazem ministra spraw wojskowych nr 169 z 1 września 1919 o zjednoczeniu Armii Hallera z Armią Krajową, 6 Dywizja Strzelców Polskich została przemianowana na 12 Dywizję Piechoty. W jej skład weszły 51., 52., 53. i 54 pułk piechoty. Jednocześnie przeszła głęboką reorganizację. Wraz z reorganizacją szeregi dywizji opuszczali oficerowie francuscy, niepełnoletni i najstarsze roczniki żołnierzy, w tym wielu ochotników z Francji i Ameryki. Ich miejsce zajęli oficerowie polscy i żołnierze z poboru.

Po przeprowadzonych zmianach struktura dywizji przedstawiała się następująco:

Struktura 12 DP dowództwo sekcja taborowa (w etacie dowództwa taborów 12 DP) kompania sztabowa (w etacie 52 pp) pluton jazdy sztabowej (w etacie 4 pdrag.) poczta polowa nr 32 pluton żandarmerii (w etacie szwadronu zapasowego 6 dywizjonu żandarmerii wojskowej) XXIII Brygada Piechoty XXIV Brygada Piechoty XII Brygada Artylerii IV dywizjon 4 pułku dragonów kresowych (od 1 X 1919 – 4 pułku kresowego strzelców konnych) 12 kompania telegraficzna dywizyjna 12 batalion saperów z kolumną mostową nr 65 i kolumną narzędzi sap. nr 12 szpital nr 607 szpital nr 608 (planowany do utworzenia) szpital nr 609 (planowany do utworzenia) 64 kolumna samochodów sanitarnych 12 urząd amunicyjny (planowany do utworzenia) 12 urząd gospodarczy (planowany do utworzenia) 12 szpital koni (planowany do utworzenia) 12 warsztaty artylerii piekarnia polowa nr 6 kooperatywa nr 12 dowództwo taborów 12 DP 4 i 5 sekcja kolumny polowej osobowej nr 61 (samochodów) kolumna polowa nr 611 (samochodów) kolumna polowa nr 612 (samochodów) kolumna taborowa nr 625 kolumna taborowa nr 626 kolumna taborowa nr 627 kolumna taborowa nr 628 kolumna taborowa nr 629 kolumna taborowa nr 630 kolumna taborowa nr 631 kolumna taborowa nr 632 kolumna taborowa nr 633 kolumna taborowa nr 634 kolumna taborowa nr 635 kolumna taborowa nr 636 kolumna taborowa nr 643 kolumna taborowa nr 644 (planowana do utworzenia) kolumna taborowa nr 645 (planowana do utworzenia) Dywizja liczyła w tym czasie 388 oficerów, 13 979 podoficerów i szeregowych i 4820 koniFaszcza; 12 Dywizja Piechoty ... s.181. Obsada personalna dowództwa dywizji w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódca dywizjipłk Marian Januszajtis-ŻegotaSzef sztabumjr/płk szt. gen. Walery Mariański (do 10 VII)p. o. kpt./mjr p. d. Szt. Gen. Tadeusz Szałowskiwz. por. Kazimierz Dworakmjr Szt. Gen. Jan Władysław Rozwadowski (od 18 IX)Szef oddziału org.- mat.kpt. ad. szt. Jan RychlikSwarżeński (od 15 IV)Oficer oddziałukpt. Jan GóraOficer oddziałukpt. Wilhelm TodtReferent informacyjnymjr Bolesław Pikusapor. Kazimierz Glazur (do 7 VI)Oficer oddziałuppor. Władysław KowalczukOficer oddziałuppor. Stefan RybickiReferent operacyjnypor. Kazimierz Dworakpor. Tadeusz ProkopowiczOficer gazowypor. Feliks OchmanReferent materialnypor. Aleksander Nowosielski-SasOficer uzbrojeniapor. Władysław Klominekppor. Feliks KraczkiewiczOficer zdobyczy wojennychpor. Alojzy Mazurkiewiczppor. Feliks RajzerReferent personalnypor. Marian Mielickipor. Paweł PiskozubOficer ordynansowypor, Stanisław Cebulski († 3 VII)Szef łącznościpor. Józef Mościckipor. Tadeusz NamaczyńskiReferent technicznykpt. Jakub WitkowskiSzef intendenturypor. Leon DylOficer intendenturypor. Marian BojanowskiOficer intendenturypor. Józef KapiszewskiOficer intendenturypor. Janusz ObstOficer intedenturypor. Józef ProcnerOficer intendenturypor. Stanisław SzymanowskiOficer intendenturyppor. Włodzimierz BaronOficer intendenturyppor. Franciszek DanekOficer intendenturyppor. Henryk HaselbachOficer intendenturyppor. Antoni KozłowskiOficer intendenturyppor. Konrad Witold MichałowskiOficer intendenturyppor. Mikołaj NarbutowiczOficer intendenturyppor. Jan NowickiOficer intendenturyppor. Aleksander PanasOficer intendenturyppor. Wilhelm PiątekOficer intendenturyppor. Józef PiechowskiOficer intendenturyppor. Antoni PółtorakOficer intendenturyppor. Romuald SobieszczańskiOficer intendenturyppor. Franciszek ŚliwińskiOficer intendenturyppor. Hille ZwerdlingSzef sanitarnymjr lek. dr Otto Salamonowiczmjr lek. dr Władysław Januszewicz (14 IV–30 V)mjr lek. dr Otto SalamonowiczAdiutantppor. san. Stanisław ChmuraDywizyjny lekarz weterynariirtm. lek. wet. Józef Pikuzińskirtm. lek. wet. Wojciech MercikProboszcz dywizjiks. mjr Antoni Kazimierz Wesiekierskiwz ks. kpt. Konstanty Klimaczyński (VIII–IX)Kierownik sądu polowegokpt./mjr KS Wacław Rudolf FiedlerSędzia śledczykpt. KS dr Władysław DemitrowskiSędzia śledczykpt. KS dr Franciszek MarszałekSędzia śledczykpt. KS Leszek BańkowskiOficer sądupor. KS Stanisław Krajowski KukielOficer śledczypor. KS Maurycy LipnickiOficer śledczyppor. Józef Rapaport (do 7 VIII)Oficer śledczyppor. KS dr Emanuel WeberOficer sąduppor. Władysław Kaupe (do 6 VIII)Protokolantppor. Henryk ŚląskiProtokolantppor, Zygmunt WodzińskiProtokolantpchor. Stanisław WołoszyńskiKierownik poczty polowej nr 32por. Jan CzerepińskiOficer pocztyurz. wojsk. IX r. Maksym NiderOficer pocztyurz. wojsk. X r. Jan StagaReferent artyleriipor. Jan LangeDywizyjny punkt zborny jeńcówpor. Wacław SumniewskiOficer stacji zbornejpor. Franciszek KubalaDowódca plutonu jazdypor. Jerzy DąbrowskiReferent taborówpor. Leopold TrąbaOficer dowództwamjr Zenon Adamowicz (15 IV–1 VII)Oficer dowództwapor. Wiktor ZiółkowskiOficer dowództwappor. StaffKompania sztabowaDowódcakpt. Jan Górappor. Włodzimierz KrogulskiDowódca plutonuppor. Zdzisław GortatewiczDowódca plutonuppor. Henryk RatyńskiLekarzppor. lek. dr Stanisław ZieleniewskiPluton żandarmerii polowejDowódca plutonuppor. Zygmunt Łuszczyńskippor. Franciszek Bieńkowski

Dywizja w walce o granice

thumb|Sala „Gwiazdy” w Tarnopolu - siedziba Komitetu Rewolucyjnego dla Galicji; siedzą członkowie sztabu 12 DP, która oswobodziła miasto; wśród nich płk Marian Januszajtis (1920) W styczniu i lutym 1920 oddziały dywizji opanowały linię: Starokonstantynów – Uszyca.

1 kwietnia jednostki 6 Armii wykonywały rozkaz operacyjny Dowództwa Frontu Podolskiego z 28 marca nakazujący rozpoznanie i rozbicie sił nieprzyjaciela w rejonie Baru i Wołkowiniec oraz dokonanie zniszczeń na stacjach i linii kolejowej Bar–Mohylew. Ponadto 12 DP miała wykonać działania pomocnicze – wypad na Jełtuszków. Dowództwo 12 DP utworzyło cztery grupy wypadowe. 54 pp miał za zadanie zająć Jełtuchy, Harmaki i następnie Komarowce, przecinając drogę Bar–Wołkowińce; kolumna kpt. Piotra Kończyca złożona z dwu batalionów 52 pp miała uderzyć przez Neteczyńce na Bar; Grupa płk. Konstantego Oświęcimskiego (4 pspodh., baon 144 pp, baon 52 pp, wsparte baterią 18 pap) zająć Jełtuszków; Grupa jazdy mjr. Stefana Cieńskiego (6 puł i IV /4 psk z kompanią saperów) osiągnąć Wasiutyńce i zniszczyć tor kolejowy w celu odcięcia odwrotu nieprzyjacielowi. Grupy wypadowe wymaszerowały 31 marca tuż przed północą. Akcję gen. Iwaszkiewicz planował na najwyżej dwa dni, po czym oddziały miały wrócić na dawne pozycje.

Wiosną 1920 dywizja wzięła udział w wyprawie kijowskiej. Walczyła w składzie 6 Armii. 25 kwietnia jej oddziały uderzyły wzdłuż linii kolejowej Dereźnia – Żmerynka oraz linii Wołkowińce–Bar–Żmerynka. Dywizja zdobyła m.in. Bar, Tulczyn i Bracław. Następnie przeszła do obrony na linii od Dniestru do Bohu.

Od 12 czerwca prowadziła działania opóźniające i wiązała znaczne siły przeciwnika. Od 12 do 24 lipca toczyła ciężkie walki o utrzymanie linii Zbrucza pod Wołoczyskami i Frydrychówką. Na przełomie lipca i sierpnia broniła pozycji nad Seretem na odcinku Janów – Iwanczów. 4 sierpnia z powodzeniem walczyła z bolszewicką 10 Brygadą Strzelecką. 14 sierpnia wycofała się na linię rzeki Strypa i dalej przeszła w rejon Przemyślan. Od 21 do 28 sierpnia 12 DP we współdziałaniu z wojskami ukraińskimi gen. Mychajły Omelianowicza-Pawlenki, walczyła z powodzeniem w rejonie Bóbrki i pod Świrzem z oddziałami bolszewickich 47 i 60 Dywizji Strzeleckich. W ten sposób powstrzymany został marsz tych oddziałów na Lwów. 15 września działając w składzie grupy gen. Franciszka Latinika, dywizja przeszła do kontrofensywy. Zdobyła Brzeżany i rozpoczęła pościg za wojskami bolszewickimi. W wyniku tych walk osiągnęła rubież Jałtuszków–Deraźnia–Latyczów.

18 października 1920 nastąpiło zawieszenie broni. W wyniku porozumień międzypaństwowych oddziały dywizji zostały wycofane nad Zbrucz. Tam rozpoczęły służbę na linii demarkacyjnej. Służbę tę pełniła do początku grudnia 1921. Jej oddziały zostały skierowane do swoich macierzystych garnizonów.

Dywizja w okresie pokoju thumb|W latach 20. Dowództwo 12 DP zajmowało XIX-wieczny pałac Czosnowskich przy ul. Mickiewicza 3 (obecnie bulwar Tarasa Szewczenki) w Tarnopolu. thumb|Siedziba Dowództwa 12 DP w latach 30., a obecnie Rady Miejskiej Tarnopola. thumb|12 DP w 1938 Do grudnia 1921 dywizja przeszła na stopę pokojową. Z jej składu wyłączono jednostki artylerii ciężkiej, kawalerii dywizyjnej i batalion saperów. Pozostający do tej pory w jej składzie 53 pp został podporządkowany dowódcy 11 Karpackiej Dywizji Piechoty.

Od 15 września 1932 rozpoczął działalność Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 12 DP przy 54 pułku piechoty Strzelców Kresowych w Tarnopolu.

Ze względu na utrzymujący się stan napięcia, wszystkie pułki dywizji początkowo posiadały tzw. wzmocnione etaty. W wyniku reorganizacji piechoty w 1930 roku, 51 i 54 pp zaszeregowano do pułków I grupy, tzw. normalnych, natomiast 52 pp nadal pozostawiono w grupie II, tzw. wzmocnionych.

Bezpośrednio po wojnie dowództwa garnizonów zmuszone były rozwiązywać liczne problemy natury gospodarczej. Należało stworzyć odpowiednie warunki bytowe dla kadry i żołnierzy. Starano się zapewnić należyte zakwaterowanie, wyżywienie oraz poprawić stan zdrowotny wcielanych poborowych. Przy pomocy nauczycieli Towarzystwa Szkoły Ludowej organizowano także obowiązkowe kursy dla analfabetów oraz kursy doskonalenia zawodowego. W 54 i 51 pp w okresie jesienno-zimowym organizowano kursy z przysposobienia rolniczego.

W Tarnopolu funkcjonowało kino wojskowe „Mars” oraz Oficerskie Kasyno Garnizonowe. W 1936 przy placu Sobieskiego otwarto świetlicę dla żołnierzy, prowadzoną przez Polski Biały Krzyż. W mieście działał Wojskowo-Cywilny Klub Sportowy „Kresy”. Aktywną działalność prowadziło koło Stowarzyszenia „Rodzina Wojskowa”. Wydawało ono swoją gazetkę: „Nasza Gazetka”. W jednostkach uroczyście obchodzono święta państwowe, wojskowe i religijne. 21 marca 1921 Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wręczył nowe sztandary 53 i 54 psk i uhonorował żołnierzy Orderami Wojskowymi Virtuti Militari i Krzyżami Walecznych.