Immanuel Kant (ur. 22 kwietnia 1724 w Królewcu, zm. 12 lutego 1804 tamże) – niemiecki filozof, profesor logiki i metafizyki na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu. Uznawany za jedego z najwybitniejszych reprezentantów oświecenia.
Kant zasłynął głównie jako epistemolog i etyk, ale zajmował się też: estetyką; filozofią przyrody i nauki – w tym matematyki i fizyki; filozofią polityki.
W dziedzinie estetyki połączył doktryny racjonalistyczne i empiryczne. Podobnie jak część racjonalistów i empirystów był krytyczny do w pełni realistycznego wyjaśniania obserwacji, przez co jest zaliczany do idealistów. Charakterystycznym elementem jego doktryny była transcendentalność – opinia, że podmiot jest poznawczym warunkiem przedmiotu. Przez to jego epistemologia jest znana jako idealizm transcendentalny lub krytyczny i kontrastowana z idealizmem subiektywnym niektórych empirystów jak poprzedzający go George Berkeley. Część poglądów Kanta odróżnia go też od innych empirystów: spekulował o rzeczywistości niedostępnej zmysłom, konkretniej o rzeczach samych w sobie, które nazwał noumenami, a także o Bogu; wierzył w możliwość wiedzy a priori, także wykraczającej poza samą logikę.
Z drugiej strony Kant był też krytyczny do klasycznej metafizyki, np. dotychczasowych prób dowodzenia istnienia Boga jak te u tomistów i G.W. Leibniza. Pod tym względem kantyzm czerpie z empiryzmu; jest też znany jako filozofia krytyczna.
Królewiecki filozof to także twórca deontologii – jednego z głównych kierunków etyki obok etyki cnót i konsekwencjalizmu; etyka Kantowska jest kontrastowana zwłaszcza z utylitaryzmem.
Kant otwiera poczet klasycznych idealistów niemieckich; do kantyzmu odwoływały się też neokantyzm (kontynuacja), fenomenologia (rewizja) oraz pozytywizm logiczny (opozycja). Z tego ostatniego wywodzi się bliższy Kantowi popperyzm znany też jako krytyczny racjonalizm. Kantyzm wywarł też wpływ na szkoły i kierunki, z którymi kontrastował; tomizm to system filozoficzny oparty na epistemologii realistycznej i dążący do wiedzy drogą metafizyki, jednak jedną z postaci neotomizmu jest tomizm transcendentalizujący.
Dzieło Kanta Krytyka czystego rozumu umieszczone zostało w Indeksie ksiąg zakazanych dekretem z 1827 roku. Życiorys thumb|Immanuel Kant na znaczku Immanuel Kant przez całe życie związany był z Królewcem. Jego ojciec był rzemieślnikiem, a matka córką pochodzącego ze Szkocji rymarza. W dzieciństwie Kant otrzymał surowe luterańskie wykształcenie. Dom rodzicielski i Collegium Fridericianum, do którego uczęszczał, znajdowały się pod wpływem pietyzmu (zwłaszcza kazań Franza Alberta Schultza).
W 1740 roku jako szesnastoletni chłopiec rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu. Na uniwersytecie, gdzie głównie poświęcał się studiom przyrodniczym, zetknął się po raz pierwszy z filozofią oświecenia pod wpływem Knutzena, ucznia Wolffa. Studia uniwersyteckie zamknął pracą pt. (1746). Zgłębiał między innymi koncepcję Leibniza. W 1746 roku był zmuszony przerwać naukę w związku ze śmiercią ojca.
W latach 1746–1755 zarabiał na życie, podejmując się prowadzenia prywatnych lekcji w okolicznych miejscowościach, co pozwoliło mu poznać elitę pruskiego społeczeństwa. Jednocześnie kontynuował własne badania filozoficzne i co kilka lat publikował nowe prace – pierwsza ukazała się w 1749 roku.
W 1755 opublikował anonimowo pracę . W tym samym roku wydał pracę magisterską: i habilitował się na podstawie pracy , w której starał się powiązać teorię Newtona z nauką Leibniza. Po śmierci Knutzena bezskutecznie zabiegał o katedrę po nim, pisząc w tym celu dysertację (1756). W tym okresie, zwanym przedkrytycznym, Kant napisał kilka prac z dziedzin: estetyki, etyki, teologii i metafizyki.
W 1755 roku uzyskał etat na uczelni, początkowo jako . Ponieważ pensja uczelniana na tym stanowisku nie była wysoka, nadal prowadził prywatne lekcje. Podobno komentował to słowami, że lubi towarzystwo pięknych i wykształconych kobiet. Mimo tego do końca życia pozostał kawalerem. Był także dość niski, miał 157 cm wzrostu. Przeszedł przez wszystkie szczeble kariery uniwersyteckiej, nim w 1770 roku, będąc czterdziestopięcioletnim mężczyzną, objął katedrę logiki oraz metafizyki Uniwersytetu Królewieckiego dzięki pracy (1770). Był już wówczas uznanym wykładowcą i wpływowym filozofem. W tym czasie w jego myśleniu dokonał się zwrot ku filozofii krytycznej.
Praca pedagogiczna na uczelni bardzo go absorbowała – rzucił ją dopiero na trzy lata przed śmiercią. Pomimo tego znajdował czas na prowadzenie samodzielnych badań filozoficznych. Spędził na nich następną dekadę, czego efektem była publikacja napisanej w scholastycznym języku obszernej Krytyki czystego rozumu w 1781 roku – jednego spośród ważniejszych dzieł w historii filozofii. Ponieważ ta praca spotkała się z małym odzewem, w 1783 roku Kant wydał skromniejsze objętościowo i bardziej przystępne Prolegomena, zawierające wykład jego głównych idei. Pozostałe publikacje Kanta z okresu krytycznego to Uzasadnienie metafizyki moralności z 1785 roku, będące uproszczoną wersją Krytyki praktycznego rozumu z 1788 roku, oraz Krytyka władzy sądzenia z 1790 roku. W swych dziełach zajął się kolejno teorią poznania, etyką oraz estetyką. Pod koniec tego okresu pozostawał Kant pod wpływem empiryzmu Hume’a.
Jego uczniowie – w tym Reinhold, Beck i Fichte – przeszli od kantyzmu do radykalnego w formie idealizmu. W 1799 roku Kant napisał list otwarty do Fichtego, w którym potępił takie praktyki. Uważa się, że było to jego ostatnie wystąpienie filozoficzne.
Dzięki Kantowi prowincjonalny Uniwersytet w Królewcu stał się uznaną uczelnią. Niezachowany dom Kanta znajdował się przy na Woli Zamkowej. W dawnej katedrze królewieckiej, w której został pochowany i gdzie zachowało się jego mauzoleum (proj. Friedrich Lahrs 1923), znajduje się Muzeum Kanta; pamiątki z nim związane gromadzi też w Duisburgu. thumb|Grób Immanuela Kanta
Upamiętnienie w Polsce W Polsce upamiętnione są miejsca związane z pobytem Kanta – w Gołdapi pomnik przy ul. Lipowej, a w Jarnołtowie pamiątkowa tablica i rzeźba filozofa.
Rok 2024 władze województwa warmińsko-mazurskiego ogłosiły Rokiem Immanuela Kanta.
Filozofia Kanta
W skrócie Przestrzeń i czas to, według Kanta, formy zmysłowej naoczności. Wszystko, każda rzecz, którą widzimy, ma dla nas wymiary przestrzenne i zajmuje określone miejsce w czasie. Sposób ludzi na postrzeganie wszystkiego w trójwymiarowej przestrzeni i w czasie jest jedyną dostępną nam formą widzenia świata. Jedynym dostępnym sposobem myślenia jest używanie pojęć takich jak: stałość ⇔ zmienność; jedność ⇔ wielość; przyczyna ⇔ skutek.
Wpływy Koncepcje Kanta miały wielki wpływ na filozofię zachodnią. Już za jego życia znalazły odbicie – nie zawsze zgodne z jego intencjami – w pracach Reinholda, Becka i Fichtego, później zaś – Schellinga, Hegla oraz Novalisa. Po filozofii krytycznej nie sposób już było ujmować pojęć takich jak absolut, Bóg czy istota na sposób, w jaki czyniono to przed Kantem: kantyzm dał początek ruchowi filozoficznemu, który zyskał miano idealizmu niemieckiego.
Pierwszym poważniejszym krytykiem kantyzmu był Hegel. Uznał on tę filozofię za nazbyt formalną, abstrakcyjną i – przede wszystkim – ahistoryczną. Przeciwstawił jej koncepcję bazującą na wykrytym przez siebie prawie dialektyki. Dla odmiany Schopenhauer tworzył pod znacznym wpływem kantowskiego idealizmu transcendentalnego.
Pośród filozofów dwudziestowiecznych do Kanta nawiązywali w koncepcjach politycznych oraz etycznych między innymi Habermas oraz Rawls, a autentyczne odrodzenie jego myśli miało miejsce w pracach neokantystów: Cohena, Natorpa, Hartmanna i Cassirera.
Kant wpłynął też na intuicjonistów matematycznych. Przeciwstawiali się koncepcjom głoszonym przez logicystów (np. Fregego czy Russella) oraz formalistów (np. Hilberta).
Projekt wiecznego pokoju Opracowany przez Kanta Projekt Wieczystego Pokoju ()Idea wieczystego pokoju. Część I, Idea wieczystego pokoju. Część II, Traktat o wiecznym pokoju” I. Kanta jako pierwowzór porządku prawnego wspólnoty europejskiej. z 1795 formułuje postulaty dla osiągnięcia trwałego pokoju między państwami:
Artykuły preliminaryjne (przygotowawcze): „żaden traktat pokoju nie będzie poczytany za ważny, jeśli potajemnie zachowa się w nim materiał, który mógłby posłużyć jako zalążek przyszłej wojny” „żadne samoistne państwo (małe, czy też duże, to rzecz obojętna) nie może być nabyte przez jakieś inne państwo drogą spadku, zamiany, kupna lub darowizny, gdyż jest ono społecznością ludzi, której nikt – prócz niego samego – nie może rozkazywać i dysponować nią.” „wojska regularne ( dosł. „wieczny żołnierz”) winny być z czasem zupełnie zniesione” „w związku z zewnętrznymi zatargami państwa nie powinny być zaciągane żadne długi państwowe” „żadne państwo nie powinno mieszać się przemocą do ustroju i rządów innego państwa” „żadne państwo w stanie wojny z innym państwem nie może sobie pozwolić na takie wrogie kroki, które musiałyby uniemożliwić wzajemne zaufanie w przyszłym pokoju, jak: wynajmowanie skrytobójców (), trucicieli (), łamanie warunków kapitulacji, nakłanianie do zdrady () w kraju, z którym prowadzi się wojnę itp.”
Artykuł 2 i 5 wydają się protestem przeciw rozbiorom PolskiKant i rozbiory Polski..
Artykuły definitywne (ostateczne): „ustrój obywatelski w każdym państwie powinien być republikański” (podział władz) „prawo międzynarodowe powinno opierać się na federacji wolnych państw” „ogólnoświatowe prawo obywatelskie powinno być ograniczone do warunków powszechnej gościnności”
Dalej następują dwa uzupełnienia – „o gwarancji wiecznego pokoju” i „tajny artykuł do wiecznego pokoju”, oraz dwa dodatki, w których autor porusza stosunek moralności do polityki, przyznając pierwszeństwo tej pierwszej.
Dzieła Dzieła przedkrytyczne Pierwsza faza 1749: – pierwsza praca wydana drukiem 1755: 1755: () – praca habilitacyjna
Druga faza 1763: – praca napisana na konkurs Akademii Berlińskiej – nie uzyskała nagrody 1763: 1763: 1764: 1766:
Trzecia faza 1770: () – praca broniona przed objęciem katedry (O formie i zasadach świata)
Dzieła krytyczne 1781: (Krytyka czystego rozumu) – zmienione i poprawione drugie wydanie ukazało się w 1787 roku 1783: (Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki, która będzie mogła wystąpić jako nauka). 1785: (Uzasadnienie metafizyki moralności) 1788: (Krytyka praktycznego rozumu) 1790: (Krytyka władzy sądzenia) 1797: (Metafizyka moralności)
Inne dzieła 1784: 1786: 1793: (Religia w obrębie samego rozumu)
Publikacje pośmiertne 1882–1884: (wyd. Erdmann) 1889–1899: (wyd. Reicke) 1939: – zostało opublikowane dopiero w 1938 roku
Polskie przekłady dzieł Ważniejsze przekłady polskie Projekt wiecznego pokoju. Rozwaga filozoficzna, tłum. Józef Władysław Bychowiec (1796) Krytyka czystego rozumu, tłum. Piotr Chmielowski (1904) lub Roman Ingarden (1957) Krytyka praktycznego rozumu, tłum. Feliks Kierski (1911) Krytyka władzy sądzenia, tłum. Jerzy Gałecki (1986) Religia w obrębie samego rozumu, tłum. Aleksander Bobko (1993) Metafizyczne podstawy nauki o cnocie, tłum. Włodzimierz Galewicz (2004) Metafizyka moralności, tłum. Ewa Anna Nowak (2005) Metafizyczne podstawy nauki prawa, tłum. Włodzimierz Galewicz (2006) Dzieła zebrane, t. I: Pisma przedkrytyczne, tłum. zespół (2010) Dzieła zebrane, t. II: Krytyka czystego rozumu, tłum. zespół (2013) Dzieła zebrane, t. III: Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki, która ma wystąpić jako nauka. Ugruntowanie metafizyki moralności. Metafizyczne podstawy przyrodoznawstwa. Krytyka praktycznego rozumu, tłum. zespół (2013) Dzieła zebrane, t. IV: Krytyka władzy sądzenia, tłum. Mirosław Żelazny (2014) Dzieła zebrane, t. V: Religia w obrębie samego rozumu. Spór fakultetów. Metafizyka moralności, tłum. Aleksander Bobko, Mirosław Żelazny, Włodzimierz Galewicz (2011) Dzieła zebrane, t. VI: Pisma po roku 1781, tłum. zespół (2012)