Gabriel Zabłudowski (), właśc. Gabriel Gowdel, także Gabriel Białostocki, Słucki, Zwierkowski (ur. 1 kwietnia 1684 w Zwierkach, zm. 3 maja 1690) – święty prawosławny, męczennik. Kanonizowany w 1820 przez Patriarchat Konstantynopolitański. Jego kult obecny jest przede wszystkim wśród prawosławnych na Podlasiu i na Białorusi.
Gabriel Gowdel pochodził z rodziny prawosławnych chłopów ze Zwierek, został w wieku sześciu lat zamordowany przez nieznanych sprawców. Jego śmierć stała się podstawą oskarżenia miejscowego żydowskiego arendarza Szutki o dokonanie mordu rytualnego. Mimo sądowego uniewinnienia Szutki przekonanie o zamordowaniu Gabriela przez Żydów było powtarzane w publikowanych przez instytucje prawosławne żywotach męczennika i w XXI wieku nadal występowało w tego typu tekstach. Formalna kanonizacja Gabriela nastąpiła w 1820, jednak jego kult funkcjonował na Podlasiu już sto lat wcześniej. Jego głównym ośrodkiem był do lat 20. XX wieku monaster Trójcy Świętej w Słucku, gdzie wystawione dla kultu było (według tradycji nierozłożone) ciało męczennika.
Kult Gabriela osłabł w Polsce po 1918 i został ponownie ożywiony dopiero za sprawą działań biskupa białostocko-gdańskiego Sawy w latach 80. XX wieku. Męczennik został wówczas ogłoszony patronem Bractwa Młodzieży Prawosławnej oraz wszystkich prawosławnych dzieci i młodzieży. Głównymi ośrodkami kultu Gabriela są Białystok, gdzie od 1992 w soborze katedralnym wystawione są jego relikwie oraz żeński monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach.
Osoba Gabriela Zabłudowskiego i jego kult są przedmiotem kontrowersji. W 1997 państwowa telewizja białoruska zaprezentowała film, w którym zabójstwo chłopca ukazano jako mord rytualny. W związku z tym rozprzestrzenianie jego kultu było przywoływane jako przykład antysemityzmu w niepodległym państwie białoruskim. Tezę o mordzie rytualnym na Gabrielu podtrzymują również niektóre rosyjskie witryny internetowe, wydawnictwa drukowane i filmy związane z prawosławiem. Równocześnie hierarchie autokefalicznych Cerkwi odcinają się od tego poglądu: z wykorzystywanych w PAKP tekstów liturgicznych poświęconych Gabrielowi usunięto wzmianki o Żydach-mordercach, zaś Egzarchat Białoruski Patriarchatu Moskiewskiego umieścił w oficjalnym żywocie świętego uwagę o fałszywym charakterze oskarżeń Żydów o zabójstwa chrześcijańskich dzieci.
Życiorys Gabriel urodził się w Zwierkach niedaleko Zabłudowa w rodzinie prawosławnych chłopów Piotra i Anastazji Gowdelów. Został ochrzczony w cerkwi monasteru Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie. W wieku sześciu lat, 3 maja 1690 (20 kwietnia według kalendarza juliańskiego), został w nieznanych bliżej okolicznościach zamordowany.
Żywoty Gabriela, publikowane również współcześnie przez instytucje prawosławne, podają, że chłopiec został pozostawiony przez matkę na krótko bez opieki i porwany przez Żyda, arendarza wsi Zwierki, Szutkę. Mężczyzna miał wywieźć dziecko do Białegostoku, gdzie poddano je torturom. Gdy Gabriel zmarł z wykrwawienia, jego zwłoki porzucono w polu w pobliżu Zwierek.
Jak podkreślają Grzegorz i Antonina Sosna, oskarżenia o mord rytualny względem Żydów zdarzały się niejednokrotnie w ówczesnej Rzeczypospolitej. Niektóre publikowane materiały o Gabrielu podają, że okoliczności jego morderstwa nie mogą zostać jednoznacznie wyjaśnione, nie odrzucając jednak możliwości mordu rytualnego. Z kolei prawosławny duchowny, ks. Henryk Paprocki, zaprzeczył, by Kościół prawosławny przychylał się do takiej wersji wydarzeń, argumentując, że Gabriel jest czczony wyłącznie jako niewinna ofiara zabójstwa, zaś Cerkiew prawosławna nigdy nie nauczała o mordach rytualnych. Duchowny ten stwierdził również, że mimo tego pogląd o mordzie rytualnym funkcjonuje wśród duchowieństwa i wiernych prawosławnych. Znacznie rzadsza jest wersja o zamordowaniu Gabriela przez katolików (unitów). Antoni Mironowicz twierdzi, że o ile prawdą jest samo zabójstwo Gabriela, to już przypisywanie Szutce narodowości żydowskiej należy uznać za bezpodstawneA. Mironowicz, Święci w Kościele prawosławnym na Białorusi [w:] Wilno i Kresy Północno-Wschodnie. Materiały II Międzynarodowej Konferencji w Białymstoku 14–17 IX 1994 r. w czterech tomach, t. I, Białystok 1996, s. 90.
W sprawie zabójstwa chłopca przeprowadzono śledztwo i proces, informacja o tym fakcie znalazła się w aktach rady miejskiej Zabłudowa. Wbrew wersji rozpowszechnianej w żywotach, arendarz Szutko został uniewinniony od zarzutu zabójstwa. Żywoty świętego podają, że ciało dziecka nie uległo rozkładowi, a zanim zostało znalezione w polu przez ludzi, było pilnowane przez psy, które odpędzały od zwłok ptaki. Gabriel Gowdel został pochowany przy cerkwi położonej przy drodze ze Zwierek do Białegostoku. Nie przeprowadzono dotąd szczegółowych historycznych badań źródłowych nad okolicznościami jego śmierci.
Kult W I Rzeczypospolitej W 1720, w czasie epidemii, w pobliżu grobu Gabriela chowane były zmarłe wskutek choroby dzieci; miejsce to już wtedy otaczano czcią. W czasie jednego z pogrzebów przypadkowo rozkopany został grób Gabriela; wówczas według żywotów okazało się, że ciało nadal pozostawało nierozłożone. Wydarzenie to przyczyniło się jeszcze do rozwoju kultu Gabriela w okolicy. Wkrótce potem epidemia ustała. Ciało Gabriela przeniesiono wówczas do podziemi cerkwi w Zwierkach. W 1746 budynek ten spłonął, jednak ciało dziecka nie uległo zniszczeniu. Według żywotów nadpaleniu uległa jedynie ręka chłopca, jednak i ta cudownie zagoiła się po przeniesieniu ciała do monasteru w Zabłudowie.
W związku z faktem, iż monaster zabłudowski był zagrożony likwidacją, w 1755 traktowane jako relikwie ciało Gabriela zostało przeniesione do monasteru Trójcy Świętej w Słucku. Zgodę na przeniesienie relikwii uzyskał od polskiego króla Hieronim Radziwiłł. Ciało Gabriela było niesione z Zabłudowa do Słucka w sarkofagu, w pieszej procesji. W monasterze w Słucku, według Księgi Cudów w Słucku, doszło do uzdrowień przed jego relikwiami. Były one przechowywane w relikwiarzu, obok którego umieszczono napisany przez archimandrytę Michała (Kozaczyńskiego) wiersz w języku cerkiewnosłowiańskim, opisujący śmierć Gabriela z rąk Żydów. Chociaż zamordowany chłopiec nie został formalnie kanonizowany przed rozbiorami Polski, należał do najbardziej czczonych świętych prawosławnych w Rzeczypospolitej, obok Makarego Kaniowskiego, Atanazego Brzeskiego i Hioba Poczajowskiego.
Zdaniem J. Leończuka kult Gabriela Zabłudowskiego stanowi przeniesienie na grunt prawosławny kultu katolickiego męczennika, ks. Andrzeja Boboli.
W Imperium Rosyjskim mały|Dziewiętnastowieczna ikona św. Gabriela w monasterze Zaśnięcia Matki Bożej w Żyrowicach Oficjalna kanonizacja Gabriela Zabłudowskiego, zwanego z racji miejsca przechowywania relikwii także Słuckim, została przeprowadzona w 1820, po stu latach od otwarcia jego relikwii, przez patriarchę konstantynopolitańskiego Grzegorza Vred. J. Charkiewicz, Akatyst, życie i męczeństwo świętego Gabriela Zabłudowskiego, Białystok 2012, s. 57.. Niektóre źródła mylnie wskazują, iż to Świątobliwy Synod Rządzący Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego kanonizował Gabriela. Jego imienia brak jednak w spisach świętych, których kult został ustanowiony w okresie synodalnymO kanonizacii swiatych w Russkoj Prawosławnoj Cerkwi, Priłożenije nr 4 (w:) Kanonizacija swiatych w XX wiekie, Moskwa 1999, s. 69..
W 1885 żywot Gabriela został zawarty w zbiorze żywotów świętych rosyjskich spisanych przez metropolitę czernihowskiego Filareta. Tekstowi towarzyszyła rycina przedstawiająca Gabriela ukrzyżowanego, z narzędziami służącymi do upuszczania krwi. W 1893 arcybiskup wileński i litewski Donat polecił umieszczać w podległych swojej eparchii cerkwiach ikony Gabriela, zaś rok później zbudowano kaplicę na miejscu domu rodzinnego Gowdelów w Zwierkach. Istniała ona do 1902, gdy uległa zniszczeniu wskutek pożaru. W 1908 arcybiskup wołyński i żytomierski Antoni napisał kanon ku czci Gabriela, zaś w drukarni Ławry Poczajowskiej opublikowano nabożeństwo ku jego czci. Jego kult rozwijał się w regionie, z którego pochodziło dziecko, co przychylnie przyjmowała prawosławna hierarchia. W 1908 cząsteczka relikwii Gabriela została przeniesiona z monasteru w Słucku do cerkwi św. Eliasza w Białymstoku–Dojlidach, następnie do soboru św. Mikołaja w Białymstoku i po czterech latach do monasteru w Supraślu. W dzień wspomnienia Gabriela, 20 kwietnia, w monasterze w Słucku gromadziło się nawet do 35 tys. pielgrzymów.
W lutym 1913, w celu stymulowania dalszego rozwoju kultu św. Gabriela, w eparchii grodzieńskiej (której podlegała jurysdykcyjnie Białostocczyzna) utworzono dekanat św. Gabriela Zabłudowskiego, z siedzibą w Zabłudowie, jednak już w sierpniu tego samego roku został on zlikwidowany. Planowano także budowę cerkwi św. Gabriela w Zwierkach, jednak z powodu wybuchu I wojny światowej projekt ten nie mógł zostać urzeczywistniony. Joanna Tokarska-Bakir podkreśla związek rozwoju kultu męczennika na początku XX wieku ze wzrostem nastrojów antysemickich w ówczesnej Rosji.
W Polsce w XX wieku mały|Relikwie św. Gabriela w soborze św. Mikołaja w Białymstoku mały|Cerkiew św. Gabriela w kompleksie monasterskim w Zwierkach Kult Gabriela poważnie osłabł zarówno na ziemiach białoruskich w Białoruskiej SRR, jak i w międzywojennej i powojennej Polsce. Jego odnowienie nastąpiło w okresie kierowania diecezją białostocko-gdańską przez biskupa Sawę. W 1984 miały miejsce uroczystości ku czci trzechsetnej rocznicy urodzin męczennika, w roku następnym został on patronem Rady Diecezjalnej Młodzieży w ramach diecezji białostocko-gdańskiej, następnie zaś za patrona przyjęło go ogólnopolskie Bractwo Młodzieży Prawosławnej. We wrześniu 1992, za zgodą biskupa grodzieńskiego Walentego, relikwie Gabriela zostały przeniesione z cerkwi w Grodnie do katedralnego soboru św. Mikołaja w Białymstoku. W uroczystościach ich powitania 22 września brało udział 100 tys. wiernych. Ks. prot. Grzegorz Misijuk, komentując okoliczności śmierci Gabriela, podkreślił, że nie należy winić za nią Żydów jako zbiorowości. Jedynym winnym jego zabójstwa był w jego ocenie nieustalony morderca.
Z końca XX wieku pochodzą relacje o kolejnych przypadkach uzdrowień za sprawą relikwii Gabriela. Dzień 22 września został wyznaczony jako data święta Gabriela Zabłudowskiego – patrona prawosławnych dzieci i młodzieży. Z dziewiętnastowiecznych troparionów i kondakionów ku czci męczennika usunięto wzmianki o jego zabójstwie przez Żydów, zastępując wskazanie sprawców określeniem źli ludzie. W ocenie Tokarskiej-Bakir hierarchia PAKP stara się usunąć z kultu Gabriela wydźwięk antysemicki, jednak jej działaniom nie towarzyszy szerzej zakrojona akcja duszpasterska, wyjaśniająca cele zmian w tekstach liturgicznych. Starania PAKP osłabia przy tym napływ literatury z terenu Rosji, gdzie przywoływana jest wersja o rytualnym zabójstwie dziecka przez Żydów. Równocześnie w najnowszej wersji żywota Gabriela, mimo niewskazania Żydów jako morderców, zawarto typowe elementy opowieści o rytualnych morderstwach (upuszczanie krwi dziecka, przebicie boku, dręczenie dziecka w piwnicy, zbieranie krwi do naczynia, porzucenie okaleczonych zwłok). Funkcjonowanie w świadomości prawosławnych wiernych opowieści o mordzie rytualnym na Gabrielu badaczka historii Żydów polskich Jolanta Żyndul porównała do tykającej bomby. Z kolei zdaniem T. Krichtowej w kulcie męczennika na Podlasiu obecne jest raczej przekonanie o jego opiece nad młodzieżą i regionem, nie zaś element wiary w mord rytualny.
Na Białorusi