Pentekostalizm (ruch zielonoświątkowy) – nurt chrześcijaństwa wyrosły i zakorzeniony w ewangelikalnym protestantyzmie, charakteryzujący się wyjątkowym naciskiem na znaczenie darów Ducha Świętego, w tym prorokowania, uzdrawiania chorych (np. przez nałożenie rąk i modlitwę), glosolalii, o których wspomniano w rozdziale 12 Pierwszego Listu do KoryntianDzieje Apostolskie mówią o tym kilkakrotnie. Z Ojców Kościoła najwięcej na ten temat wypowiada się Ireneusz z Lyonu.. Za początek ruchu uznaje się wydarzenia z 1901 roku w Topece (stan Kansas), gdzie w szkole biblijnej prowadzonej przez Charlesa Foxa Parhama grupa studentów doświadczyła zjawiska określanego jako chrzest w Duchu ŚwiętymProtestantyzm, [w:] Słownik wiedzy o religiach. Kazimierz Banek (red.). Wydawnictwo Park Sp. Z o.o, Bielsko-Biała 2007. s. 110.. Głównym ośrodkiem rozwoju nurtu pozostają Stany Zjednoczone, choć obecnie obejmuje on szerokie spektrum zróżnicowanych wspólnot na całym świecie.
Według doktryny zielonoświątkowej, widzialnym skutkiem chrztu Duchem Świętym jest otrzymanie charyzmatów (darów duchowych). Do najczęściej wymienianych należą glosolalia (dar języków), uzdrawianie oraz prorokowanie.
Wyznawcy pentekostalizmu są nazywani w Polsce zielonoświątkowcami z uwagi na najważniejsze dla nich wydarzenie – Zesłanie Ducha Świętego jako początek Kościoła, które w Biblii (Dz.Ap. 2,1A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu (Uwspółcześniona Biblia Gdańska).) określane jest jako Zielone Święta.
Nabożeństwa zielonoświątkowe charakteryzują żarliwe modlitwy, głośne śpiewy i muzyka, a czasem także spontaniczny taniec. Zielonoświątkowcy tłumaczą, że to właśnie Duch Święty prowadzi ich nabożeństwo, a oni nie są ograniczeni religijnymi schematami. Nabożeństwo zielonoświątkowe zasadniczo dzieli się na dwie części: uwielbieniową (modlitwa, śpiew) oraz zwiastowania (kazanie, nauczanie, ewangelizacja)Telewizja Polska S.A..
Z pentekostalizmu wywodzi się historycznie ruch charyzmatyczny, który w przeciwieństwie do klasycznych zielonoświątkowców niekoniecznie akceptuje teologię wesleyańsko-uświęceniową i dlatego mógł zacząć działać wśród historycznych wyznań protestanckich oraz w Kościele katolickim (np. Odnowa w Duchu Świętym).
W Polsce największą denominacją pentekostalną jest Kościół Zielonoświątkowy w RP.
Teologia Pod względem teologicznym większość denominacji zielonoświątkowych łączy z innymi chrześcijanami ewangelikalnymi nacisk na wiarygodność i nieomylność Biblii jako Słowa Bożego oraz wyłączne pośrednictwo Jezusa Chrystusa w zbawieniu. Pentekostalizm przyjmuje konieczność nawrócenia się: pokuty i wiary w Ewangelię. Od pozostałych protestantów różnią się natomiast naciskiem na osobiste doświadczenie przeżywania obecności i mocy Ducha Świętego. Jackie David Johns pisze, że „w doktrynie zielonoświątkowej Biblię postrzega się jako księgę, w której Duch Święty jest zawsze aktywny, a spotkanie z Pismem to spotkanie z Bogiem”.
Zielonoświątkowcy odwołują się do biblijnego wydarzenia Zesłania Ducha Świętego (Zielonych Świątek), czyli Pięćdziesiątnicy, podczas którego apostołowie i inni zgromadzeni „napełnieni zostali wszyscy Duchem Świętym, i zaczęli mówić innymi językami, tak jak im Duch poddawał” (Dzieje Apostolskie 2,4). Wyróżnikiem pentekostalizmu jest doświadczenie chrztu w Duchu Świętym, który wyposaża wierzącego w Jego moc oraz dary (charyzmaty). Chrzest ten jest często (choć nie zawsze) wiązany z darem „mówienia językami” (glosolalia), będący dla zielonoświątkowców dowodem na błogosławieństwo chrztu w Duchu Świętym.
mały|Misja Wiary Apostolskiej przy Azusa Street Pierwsi przedstawiciele zielonoświątkowców twierdzili (na podstawie kontrowersyjnego myślenia indukcyjnego), że osoba, która nie mówi językami, nie jest zbawiona – ma to swoją przyczynę w fakcie, że chociaż pentekostalizm wywodzi się z Ruchu Uświęceniowego, który również mówił o „chrzcie w Duchu Świętym”, to na początku nadawano mu rolę, jaką w pierwszym Kościele spełniły cztery, opisane w Biblii wylania Ducha Świętego, szczególnie zaś z 2. rozdziału Dziejów Apostolskich – czyli momentu, w którym Duch Święty został dany wierzącym. To pociągało za sobą szereg twierdzeń: skoro osoba nie mówi językami – nie otrzymała jeszcze chrztu w Duchu Świętym. A skoro nie otrzymała tego chrztu – nie ma jeszcze Ducha Świętego – a więc nie jest jeszcze zbawiona (bo bez Ducha Świętego zbawienie jest niemożliwe). Twierdzenie to jest obecnie zarzucane przez większość pentekostalnych wspólnot na podstawie 14. rozdziału I Listu do Koryntian, w którym apostoł Paweł krytykuje nadmierną fascynację tym darem przez tamtejszy zbór, podkreślając, że nie wszystkim Bóg go udziela.
Krytyka pentekostalnej teologii w zakresie charyzmatów powtarza zarzuty wysunięte przez św. Pawła pod adresem wczesnego kościoła w Koryncie (zob. 1 List do Koryntian, rozdziały 12–14), natomiast obrońcy twierdzą, że poglądy zielonoświątkowców wiążą się z właściwym rozumieniem Kościoła wyrażonym w Dziejach Apostolskich.
Zdecydowana większość zielonoświątkowców przyjmuje doktrynę Trójcy Świętej, ale niektóre Kościoły zielonoświątkowe, określane jako apostolskie lub „Tylko Jezus” głoszą teologię Jedności Bóstwa, która zaprzecza tradycyjnej doktrynie Trójcy Świętej. Jedną z największych zielonoświątkowych denominacji jednościowców jest Zjednoczony Kościół Zielonoświątkowy. Zielonoświątkowcy Jedności, zwani czasem także jako „zielonoświątkowcy tylko Jezusa” lub „zielonoświątkowcy apostolscy” z powodu przekonania, że apostołowie chrzcili nawróconych tylko „w imię Jezusa”, wierzą, że Bóg objawił się raczej w trzech różnych rolach, a nie, że istnieje w trzech różnych osobach – co się z tym łączy, Imię Boże, to „Jezus”. Większość kościołów zielonoświątkowych, włączając w to Światową Konferencję Zielonoświątkową i Wspólnotę Zielonoświątkowych i Charyzmatycznych Kościołów Ameryki Północnej potępiła jednak teologię „Jedności Bóstwa” jako herezję.
Powszechnie wśród zielonoświątkowców praktykuje się chrzest wiary przez zanurzenie. Zwolennicy takiego podejścia argumentują, iż chrzczenie niemowląt jest niedopuszczalne, bowiem według ich poglądu chrzest wymaga złożenia osobistego świadectwa i świadomego ślubowania wierności Bogu. Istnieją jednak denominacje pentekostalne praktykujące chrzest niemowląt, m.in. Kościół Metodystyczno-Zielonoświątkowy Chile (Iglesia Metodista Pentecostal de Chile).
Wieczerza Pańska na pamiątkę śmierci Jezusa Chrystusa jest obchodzona pod dwiema postaciami: chleba i wina. Praktykowane są również: rozmowa duszpasterska, często z wyznaniem grzechów, małżeństwo, namaszczanie olejem ku uzdrowieniu, ordynowanie duchownych (diakonów i prezbiterów). Podczas nabożeństw pentekostalnych często zdarzają się spontaniczne akty mówienia językami, prorokowania, uzdrawiania, wyrzucania demonów, śpiewania, klaskania, co odróżnia je od nabożeństw innych wyznań.
Historia mały|William Joseph Seymour Współcześni historycy religii odnajdują wielu prekursorów ruchu pentekostalnego (zwłaszcza w tzw. ruchu uświęceniowego Holiness Movement oraz metodyzmie), którzy przyjmowali motywy, będących później elementami zielonoświątkowej doktryny i praktyki – zwłaszcza konieczność przełomowego wydarzenia w życiu człowieka – odrodzenia (regeneration), o którym nadmienił Jezus w Ewangelii Jana 3,3 oraz chrztu w Duchu Świętym (Ew. Łukasza 24,49 i Dzieje Apostolskie 2). Jednak tradycyjnie początki współczesnego ruchu zielonoświątkowego wiąże się z wydarzeniami na przełomie XIX i XX wieku. Za początek pentekostalizmu może uchodzić doświadczenie chrztu w Duchu Świętym w 1896 roku w Shearer School House w Cherokee County w Karolinie Północnej. Najczęściej jednak za początek pentekostalizmu uważa się dwa wydarzenia: w 1901 roku w Topeka w stanie Kansas oraz na ulicy Azusa w Los Angeles. Pierwsze z tych wydarzeń wiąże się z prowadzącym szkołę biblijną Bethel Bible byłym pastorem metodystycznym Charlesem Foxem Parhamem, którego uczniowie poczynając od Agnes Ozman, a następnie sam Parham, doznali daru mówienia językami, a także obserwowano, jak twierdził Parham, języki ognia nad ich głowami. Pastor Parham sformułował jako pierwszy zielonoświątkową doktrynę, że mówienie językami jest „biblijnym dowodem” chrztu w Duchu Świętym.
Azusa Street Ekspansja ruchu zaczęła się wraz z tzw. przebudzeniem przy Azusa Street w Los Angeles, które rozpoczęło się 9 kwietnia 1906 roku, w domu i jego żony, gdy Lee poczuł, jak podczas modlitwy wypełnia go Duch Święty. Obecny na miejscu kaznodzieja Afroamerykanin William J. Seymour, uczeń Parhama, także twierdził, że został owładnięty Duchem Świętym. 18 kwietnia 1906 roku na pierwszej stronie „Los Angeles Times” zamieściła artykuł o ruchu, gdyż dziennikarze byli wstrząśnięci tym, że mitingi na Azusa Street obalały bariery rasowe: „Biali i czarni łączą się w religijnym szaleństwie” – pisała gazetaFrank Bartleman, How Pentecost Came to Los Angeles s. 44–96..
W trzecim tygodniu kwietnia 1906 roku mała, ale wciąż rosnąca grupa wynajęła opuszczony budynek przy tej samej ulicy i zorganizowała tam Misję Wiary Apostolskiej, w której trzy razy dziennie odbywały się spotkania, podczas których tysiącom osób udzielono chrztu w Duchu Świętym, podczas których doświadczali mówienia językami i innych manifestacji Ducha Świętego. Na Azusa Street ukształtowała się specyficzna duchowość pentekostalna, łącząca anglosaski ruch przebudzeniowy, dążący do indywidualnego doskonalenia w wierze z afroamerykańską tradycją ekstatycznego kultu, w którym było miejsce na spontaniczne okrzyki, pieśni spirituals i taniec. To połączenie okazało się wyjątkowo atrakcyjne dla wielu ludzi i z Azusa Street ruch szybko rozpowszechnił się na cały świat i objął miliony ludzi.
Alfred oraz Lillian Garr w 1907 roku przybyli z Los Angeles do Kalkuty, w roli zielonoświątkowych misjonarzy i niezależnie od nich w 1920 Fanny Simpson do Purulia, w Indiach. Lucy Farrow w 1907 przybyła do Liberii, w 1908 Kanadyjski misjonarz John G. Lake – do Południowej Afryki. W 1909 roku, za sprawą misjonarzy ruch zielonoświątkowy przybył do włoskich społeczności w Argentynie i Brazylii, w 1910 na Bahamy, a w 1911 do brytyjskiej Afryki wschodniej, w 1912 do Chin. Taka jest powszechnie przyjmowana wersja początków pentekostalizmu. Wynika z niej, że czołową rolę w powstaniu ruchu odegrali Afroamerykanie. Wersję tę w latach 70. XX w. potwierdził Walter J. Hollenweger i inni badacze z Birmingham.
mały|Pandita Ramabai Allan Anderson, historyk pentekostalizmu, zakwestionował tę wersję historii, pomimo iż zgadza się, iż wydarzenia przy Azusa Street odegrały zasadniczą rolę w rozprzestrzenieniu pentekostalnego doświadczenia. Anderson zwraca uwagę, że w różnych częściach świata pentekostalne przebudzenie rozpoczęło się wcześniej bądź niezależnie od Azusa Street. W Indiach doświadczenie zielonoświątkowe pojawiło się po raz pierwszy w latach 1860–1865, w Tamilnadu, następnie w latach 1873–1881, w Travancore i ponownie w latach 1905–1907, w Pune, gdzie działała anglikańska Mukti Mission, w której pracowała Pandita Ramabai. Ramabai nie jest tak znana jak Parham i Seymour, ale w 1907 roku Willis Hoovera, metodystyczny przebudzeniowiec z Valparaíso, w Chile, usłyszał o doświadczeniu Rambai i w 1909 sam zapoczątkował zielonoświątkowe doświadczenie w Chile. Naśladowcy Hoovera przynieśli to doświadczenie do Wenezueli, Norwegii i Indii. Większość chilijskich zielonoświątkowców bierze początek od przebudzenia z Valparaíso z 1909 roku i dlatego różnią się od klasycznych zielonoświątkowców z Ameryki Północnej.
mały|Prawdziwy Kościół Jezusa w Kuala Lumpur