Niewiadoma – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie sokołowskim, w gminie Sabnie. Ma status sołectwa. Leży nad rzeką Cetynią. Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1424 roku.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa siedleckiego.
Wierni wyznania rzymskokatolickiego należą do parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Niecieczy — formalne przeniesienie wsi z parafii sokołowskiej do parafii w Niecieczy nastąpiło w 1619 roku.
Położenie Miejscowość znajduje się w Polsce, we wschodniej części województwa mazowieckiego, na Południowym Podlasiu, w północno-zachodniej części Wysoczyzny Siedleckiej. Leży w dolinie rzeki Cetynii.
Jest położona w odległości: 10 km od Sokołowa Podlaskiego (kierunek południowo-zachodni) 110 km od Warszawy (kierunek południowo-zachodni) 38 km od Siedlec (kierunek południowy) 37 km od Drohiczyna (kierunek wschodni) 90 km od Łomży (kierunek północny).
Historia W 1424 roku wieś wystąpiła w dokumencie erekcyjnym parafii sokołowskiej; w źródłach pojawia się także forma Niewiadomki. Po utworzeniu parafii w Niecieczy (1457) Niewiadoma znalazła się w jej zasięgu obok Niecieczy i Bujały-Mikosze.
„Wały Jaćwingowskie” Na terenie wsi leżą zabytkowe tzw. „Wały Jaćwingowskie” będące pozostałością średniowiecznego grodziska z ok. XI–XII wieku. Wykopaliska archeologiczne wykluczyły obecność Jaćwingów na terenie grodziska i jedyne znaleziska należy łączyć z ludnością słowiańską. Stanowisko wchodzi w skład wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego: obok grodziska leżą cmentarzysko (tzw. „Mogiłki”) oraz kilkanaście powiązanych osad otwartych w sąsiedztwie doliny Cetynii; zespół leżał w strefie pogranicza obszarów kulturowych Słowian wschodnich i zachodnich.
Badania sięgają XIX wieku (m.in. B. Podczaszyński); w literaturze długo mylono lokalizację grodziska i cmentarzyska z sąsiednim Grodziskiem. Cmentarzysko badano m.in. w 1878, 1880 i w latach 1914–1918; w 1960 grodzisko wpisano do rejestru zabytków archeologicznych. Kompleksowe wykopaliska na grodzisku i osadach prowadzono w latach 1968–1977 pod kierunkiem M. Miśkiewicz.
Z funkcjonowaniem grodu związane były pobliskie nieobronne osady oraz cmentarzysko z grobami w obstawie kamiennej.
W pierwszej fazie gród najprawdopodobniej nie był zamieszkany i pełnił jedynie funkcję schronienia dla mieszkańców okolicznych osad otwartych w sytuacji zagrożenia, o czym świadczy brak bardziej intensywnych śladów osadniczych. Ślady użytkowania grodziska w tej fazie uchwytne są na terenie wysuniętej najbardziej na zachód części cypla bronionej przez fosę o szerokości ok. 2,5 m i głębokości zachowanej do ponad 1 m.
W drugiej fazie zniwelowano powierzchnię starego grodu zasypując fosę od strony pól i zbudowano nowe wały szczególnie potężne od strony wschodniej pozbawionej naturalnych walorów obronnych. Tutaj istniał podwójny wał oddzielony dwoma fosami od wału okalającego. Wały wzniesiono w konstrukcji rusztowej, a po kolejnym pożarze szczyt wału podwyższono kamieniami, a całość oblepiono od zewnątrz gliną. U podstawy wału znajdowała się wzmocniona pojedynczymi kamieniami ława. Wejście na gród znajdowało się po stronie południowej i miało szerokość ok. 2 m. Wymiary tego powiększonego grodu wynosiły 175 m × 140 m.
W badanych nawarstwieniach widoczne są ślady wielokrotnych pożarów. Osadnictwo skupiało się na wysuniętym ku rzece cyplu. Podczas badań odkryto relikty budynków o konstrukcji zrębowej, w nich zaś paleniska układane z kamieni polnych, relikty podłogi z dranic oraz ślady pożarów. Na grodzisku odkryto też piec, wiązany przez badaczy z hutnictwem żelaza.
Kres funkcjonowania grodu i całego zespołu osadniczego nastąpił w XII wieku; przyczyny wyjaśnia się m.in. najazdami Jaćwingów i walkami o te tereny pomiędzy książętami polskimi i ruskimi, zmianami w sieci szlaków oraz rosnącą rolą Drohiczyna nad Bugiem. Inna teoria wskazuje na stopniowe oddalanie się szlaków handlowych i wydarzeń politycznych.
Obecnie na terenie Wałów znajduje się las, który często służy za miejsce odpoczynku i rekreacji. Do dziś można tam znaleźć szczątki osady (np. fragmenty glinianych naczyń). Niedaleko Wałów znajdują się tzw. „mogiłki”, miejsce uważane za cmentarzysko z czasów średniowiecznych.
Zabytki Kuźnia z XIX wieku, która została przeniesiona z folwarku w Grodzisku. Młyn – dawniej wodny – nad rzeką Cetynią. Grodzisko (stanowisko archeologiczne).
Niewiadomscy W miejscowości korzenie ma rodzina Niewiadomskich, pieczętująca się herbem „Prus” o przydomku „Goleń”. W XV wieku w dokumentach występują m.in. Piotr i Paweł z Niewiadomej (1454), Piotr i Mikołaj przy fundacji kościoła w Niecieczy (1457), konflikt starosty z 1463 między Pawłem Niewiadomskim a „Rusinami” z Hołowienek i Grodziska, Szczepan Niewiadomski jako wójt w Ciechanowcu (1478). W XVI wieku Stanisław Niewiadomski był marszałkiem dworu Piotra Kiszki (1518), rodzina w 1528 wystawiła do popisu jednego konia. Znanym przedstawicielem rodu w XX wieku był Eligiusz Niewiadomski.
Zbiornik Niewiadoma Na terenie wsi Niewiadoma, Nieciecz Włościańska, Kupientyn-Kolonia i Kupientyn na rzece Cetynii znajduje się Zbiornik Niewiadoma.
Zobacz też Zbiornik Niewiadoma Nieciecz Włościańska Nieciecz-Dwór
Przypisy
Linki zewnętrzne
Artykuł „Wczesnośredniowieczne grodziska” na stronie www.zsokolowa.com
Kategoria:Sabnie (gmina)