Stopnica (dawniej Stobnica) – miasto w Polsce, w województwie świętokrzyskim, w powiecie buskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Stopnica.
Położenie Miejscowość położona jest na Garbie Pińczowskim, około 15 km na wschód od Buska-Zdroju. Znajduje się na granicy Ponidzia i regionu staszowsko-szydłowskiego. Przepływa przez nią rzeka Stopniczanka, wpadająca w Sanicę, by dalej połączyć się z Wisłą. Stopnica jest węzłem drogowym na trasie drogi krajowej nr 73, z którą krzyżują się tu drogi wojewódzkie nr 756 i 757.
Stopnica leży na dawnym Szlaku Jagiellońskim.
Przez miasto przechodzi zielony szlak turystyczny z Wiślicy do Grochowisk.
Stopnica w podziałach administracyjnych Stopnica od 1102 podlegała pod kasztelanie połaniecką, następnie ok. w połowie wieku XIII przeszła pod zarząd wiślickiejD. Kalina, R. Mirowski, Miasto i gmina Stopnica. Dzieje i zabytki, Kielce – Stopnica 2015, s. 15–17, 20–24, 36–41, 58–59, 62.. Było miastem królewskim Korony Królestwa PolskiegoFeliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie. XIII–XVI wiek, Kielce 1994, s. 20.. Po koronacji Władysława Łokietka ustanowiony został nowy podział administracyjny, kasztelanie zastąpiono powiatami, tak więc Stopnica znalazła się w powiecie wiślickim w województwie sandomierskim. Taki stan rzeczy utrzymał się do upadku I Rzeczypospolitej. Po rozbiorach Stopnica znalazła się w Galicji zachodniej pod rządami austriackimi, wprowadzono wówczas podział na cyrkuły, natomiast dominia i magistraty stały się podstawowymi jednostkami administracyjnymi. Od 1809 tereny te w wyniku wojen napoleońskich przypadły Księstwu Warszawskiemu, wówczas podzielono kraj na departamenty, zarządzane przez prefektów. Niższą jednostką administracyjną były powiaty, wtedy Stopnica znalazła się w powiecie stopnickim. Po upadku księstwa i powstaniu Królestwa Polskiego departamenty zastąpiono województwami, podzielonymi na obwody, składające się z kilku powiatów. W ten sposób Stopnica znalazła się w województwie krakowskim, przemianowanym później na kieleckie, w obwodzie stopnickim, w powiecie stopnickim. Po utracie częściowej autonomii w wyniku nieudanego powstania listopadowego, województwa przemianowano na gubernie, obwody na powiaty, a dawne powiaty na okręgi. W 1845 gubernie sandomierska i kielecka zostały połączone w gubernie radomską, istniejącą do 1866, kiedy została podzielona na kielecką i radomską. W wyniku reformy gminnej w 1869 Stopnica utraciła prawa miejskie. Podczas I wojny światowej i okupacji austro – węgierskiej siedziba powiatu przeniesiono została ze Stopnicy do Buska. W 1921 powiat stopnicki znalazł się w woj. kieleckim. Podczas II wojny światowej 26.11.1939 utworzono Generalne Gubernatorstwo, powiat stopnicki przemianowano na buski. Po wojnie władze Polski Ludowej przywróciły przedwojenny podział, ale w związku ze zrównaniem Stopnicy z ziemią powiat stopnicki został zlikwidowany, a na jego miejsce utworzono buski w 1948 roku. W 1954 gminy zmieniono na gromady, z czego wycofano się w 1972, kiedy powrócono do gmin, następnie w 1975 zlikwidowano powiaty, a także zwiększono liczbę województw z 17 do 49. Ostatecznie Stopnica znajduje się obecnie w granicach województwa świętokrzyskiego, powiecie buskim, gminie Stopnica.
Historia Nazwa miejscowości zmieniała się na przestrzeni lat: Stobyncza w XIII w., Stobnicia w 1275 r., Stobnycza w 1360 r. i 1362 r., Stobnicza w 1470 r. i 1545r., oraz Stobnica w 1789 r. Według legendy nazwa Stopnica wzięła się od śladów stóp pozostawionych przez grupę grasujących w rejonie rabusiów, którymi podążył król Władysław Łokietek z armią w celu ukrócenia ich zbójeckiej działalności. Jednak najbardziej prawdopodobną teorią pochodzenia nazwy jest ta, że wywodzi się ona od „Stob” od morfenów wodnych, dużej ilości cieków wodnych i mokradeł. Początek Stopnicy nie jest pewna i prawdopodobnie wiąże się z przybyciem kanoników świeckich oraz fundacją kościoła przez ród Janinów w XI lub XII stuleciu. Miejscowość odgrywała w XII w. taką rolę, że biskup krakowski Baldwin w swojej tytulaturze zawierał status kanonika stopnickiegoHistoryczny Oopis kościołów miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem str.236.. Pod koniec tego samego wieku inny biskup krakowski używał także tytulatury związanej z tą osadą. Istnieje również teoria, iż owa miejscowość od założenia należała do zgromadzeń kościelnych. W 1275 r. książę Bolesław Wstydliwy przebywając w Stopnicy wydał przywilej dla klasztoru w Wąchocku (Kodeks Małopolski II 136).
Prawa miejskie i przywileje mały|Zamek królewski (XIV w.) Przed nadaniem prawa miejskiego niemieckiego Stopnica funkcjonowała na prawie polskim. Do czasu nadania praw przez Kazimierza Wielkiego pełniła funkcje osady targowej. Znajdowała się tu liczna parafia szacowana na 1830 osób w 1340 r.E. Wierzbicka, Stopnica dzieje miasta i zamku, Lublin 2012, s. 66–67. Ostatni piast ufundował tu także murowany kościół pw. św. Piotra i Pawła. Fundacja ta wiązana jest ze sprawą mordu księdza Marcina Baryczki w 1349 r., fundacja była jednym z warunków pokuty jamie musiał spełnić monarcha. Król ofiarował na rzecz kościoła złoty kielich wotywny oraz srebrną hermę św. Marii Magdaleny. Kazimierz III Wielki 26 kwietnia 1362 r. nadaje Stobniczy i przyległym wsiom starej Stobnicy, Falencinowi prawo średzkie i na lat 16 uwalnia od wszelkich podatków i ciężarów. Stąd Długosz uważa Kazimierza za założyciela miasta. Nadto pisze Długosz że król Stobnicę znaczną atencją darzy. (Długosz. Liber Beneficiorum II, 441) stąd na polecenie króla, w mieście wybudowano murowany, gotycki kościół, w miejsce dawnego drewnianego, szpital, oraz obronny zamek. Podczas rządów Władysława Jagiełły m.in. Stopnica od 1403 r. darowana została bratu monarchy, Świdrygielle, które w wyniku knowań politycznych tego drugiego zostały mu odebrane i przez kolejne lata tereny były pod zarządem starostów. 1412 r. Stopnica otrzymała przywilej targowy, odbywający się co tydzień we wtorki oraz na jarmark, który odbywał się co roku dnia 1 sierpnia, na św. Piotra w Okowach. Dobra stopnickie przed połową wieku XV znalazły się pod zarządem Jana z Czyżowa. Po jego śmierci w 1458 r. dobra znalazły się w kręgu zainteresowań krewnych walczących o schedę po zmarłym. W 1498 roku Jan Olbracht potwierdził przywilej Kazimierza III Wielkiego ze względu na pęknięcie pieczęci przy oryginalnym dokumencie, co czyniło go nieważnym. Ostatecznie uregulowanie spraw majątku po Janie nastąpiło w latach dziewięćdziesiątych XV w., zarząd nad stopnicą otrzymał Jan Ostroróg, kasztelan i wojewoda poznański. Po jego śmierci w 1501 r. starostwo stopnickie otrzymał Stanisław Ostroróg, syn Jana. Stopnica w tych latach była lokalnym ośrodkiem wymiany handlowej. Pomimo posiadania praw miejskich ludność zajmowała się głównie uprawą roli. W 1504 r. Stanisław Ostroróg uzyskał dla miasta zwolnienie od dostarczania podwód, następnie w 1508 zwolnienie na 8 lat z płacenia podatków, poza czopowym. Druga ulga spowodowana była pożarem miasta. Stanisław umiera w 1515 r., a jego obowiązki przejmuje brat Wacław Ostroróg., którego staraniem monarcha potwierdził wydane przywileje na targi i jarmarki. Po Ostrorogach starostwo stopnickie przejęli Zborowscy. Miasto otrzymało liczne przywileje od władców z dynastii Jagiellonów, których spis okazał w 1562 r. Marcin Zborowski przy lustracji miasta. Były wśród nich przywileje z lat 1410, 1439, 1442, 1444, 1445, 1487 i 1520. W czasach Zygmunta Augusta proboszczem był tu ks. Piotr Arcichowski herbu Grabie, który miał także godność kanonika krakowskiego, pełniąc również funkcje sekretarza króla i referendarza koronnego. Z miasta tego pochodził Jan ze Stobnicy (ok. 1470–1530) – profesor Akademii Krakowskiej, filozof, przyrodnik i geograf.
Pod koniec XIV w. i w XV w. w mieście zbierał się szlachecki sąd ziemskiM. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. W okresie od XV do XVIII wieku miasto było starostwem niegrodowym. W XVI wieku, Stopnica przejściowo była ośrodkiem kalwinizmu. Zbór kalwiński urządzony został w Stopnicy, przez jednego z jej starostów, Marcina Zborowskiego, wojewodę kaliskiego około 1551 roku. Jednak już pod koniec XVI wieku było tu zaledwie dwóch kalwinistów, uczęszczających na msze do pobliskiej Oleśnicy. Pod koniec XVI w. Stopnica była małą osadą, liczącą prawdopodobnie niewiele ponad 500 mieszkańców. Po Zborowskich, ostatnim był Jan Zborowski, zmarły w 1586 r. starostwo przejął Stanisław Tarnowski. Jednak ród Zborowskich nie chciał rezygnować z tych ziem i we wrześniu 1587 r. Andrzej Zborowski napadł przebywającego w Stopnicy Tarnowskiego, po czym uwięził go w Wiślicy i wypuścił dopiero po obietnicy Tarnowskiego, że ten nie będzie ubiegał się o zatrzymanie Stopnicy i odszkodowanie. Incydent ten powiązany był z walką o tron między zwolennikami Wazy i Habsburga po śmierci Batorego. Po koronacji Zygmunta III Wazy, Stanisław Tarnowski, będący zwolennikiem Szweda otrzymał 30.05.1588 r. w dożywotnią dzierżawę Stopnicę. Kolejnymi zarządcami tych dóbr byli Ossolińscy, początkowo w 1618 Zbigniew, wojewoda sandomierski. Rok później oddał te ziemie pod zarząd syna, Krzysztofa Ossolińskiego, który ufundował tu kościół i klasztor reformacki w 1633 r.
Czasy I Rzeczypospolitej 15 marca 1649 r. Jan Kazimierz potwierdził dla Stobnicy prawo miejskie niemieckie oraz resztę przywilejów. Polecił m.in. odbywanie sądów w mieście 2 razy w tygodniu oraz zakazał Żydom mieszkać w pobliżu kościoła i rynku. Były to jednak ostatnie lata pomyślnego rozwoju i wspaniałej egzystencji tego miasta. W 1655 roku kościół farny został złupiony przez Szwedów. Większych zniszczeń jednak doznała Stobnica podczas najazdu sprzymierzonych ze Szwedami wojsk Księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego. Złupiły one kościół, zamek i miasto dopuszczając się w nim wielu okrucieństw. Żołnierze spuścili też wodę ze stawu zamkowego spodziewając się w nim zatopionych skarbów. Zniszczeń dokonanych przez Szwedów i Węgrów dopełniła morowa zaraza, w wyniku której zmarło 600 parafian. Stopnica z trudem podniosła się z upadku. W 1741 r. w mieście odbył się proces o czary, który zakończył się wyrokiem skazującym, na śmierć przez ścięcie skazano dwie kobiety, których ciała następnie spalono. Kolejna sprawa odbyła się w 1759 r., kiedy to oskarżono o profanację insygniów kościelnych stopnickich Żydów. W 1752 r. ostatnim już starostą stopnickim został Eliasz Wodzicki. Przebudował on zamek, a także zmieniał zabudowę rynku.
W 1781 roku miasto zaszczycił swą wizytą ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski. Wieczorem 11 czerwca 1787 roku przybył do Stopnicy witany przez Eliasza Wodzickiego starostę stopnickiego, przy akompaniamencie salw z armat zamkowych i radosnych okrzyków stopniczan. W następnym dniu 12 czerwca, król opuścił Stopnicę. Rozwój miasta na pewien czas zahamowany został przez wielki pożar z 1795 roku. W dniu 10 kwietnia 1795 roku miasto padło ofiarą pożaru, który rozpoczął się w domostwie żydowskim. Oprócz domów mieszkalnych spłonęła szkoła, kościół farny, synagoga, zabudowania plebańskie oraz prawdopodobnie ratusz.
Zabory