Zamek Królewski na Wawelu – zabytkowy zamek obronno-rezydencyjny w Krakowie, na wzgórzu Wawelskim.
Ma w nim siedzibę instytucja Państwowe Zbiory Sztuki – Zamek Królewski na Wawelu, muzeum o powierzchni 7040 m² z 71 salami wystawowymiPrzewodnik z Planem miasta Krakowa, wydanie 1, Warszawa 1991..
Historia thumb|250px|Wawel z bulwarów Wisły thumb|250px|Zamek królewski od wschodu thumb|250px|Widok na dziedziniec zewnętrzny i katedrę thumb|250px|Iluminacja zamku od strony ulicy Grodzkiej Zamek był na przestrzeni wieków wielokrotnie rozbudowywany i odnawiany. Liczne pożary, grabieże i przemarsze obcych wojsk, połączone z niszczeniem rezydencji powodowały, iż obiekt wielokrotnie odbudowywano w nowych stylach architektonicznych oraz remontowano jego szatę zewnętrzną, a także przekształcano i zmieniano wygląd i wyposażenie wnętrz.
Wiek XI – XIII Na terenie zamku podczas wykopalisk archeologicznych stwierdzono istnienie już w XI wieku dużej liczby obiektów murowanych, także o charakterze rezydencjonalnym. Taką funkcję mogła pełnić tzw. sala o 24 słupach, którą określa się jako palatium. Większy zamek obronny zbudowano na przełomie XI i XII wieku w północno-wschodnim narożniku wzgórza. Było to skutkiem przeniesienia stolicy Polski do Krakowa. Rezydencja, wzniesiona w stylu romańskim, składała się co najmniej z czworokątnej wieży obronnej przy Kurzej Stopce i budynku mieszkalnego. Oprócz tego znajdowały się w pobliżu liczne budynki sakralne. Na wschód od wąwozu, dzielącego wówczas wzgórze, Wawel okrążono pierścieniem murów i dobudowano kolejne obiekty. Zespół ten nazwano zamkiem wyższym. Na zachód od wąwozu wznosił się tzw. zamek niższy, będący osadą przygrodową. W jego wale, powstałym po 1016 roku, wzniesiono murowaną przedromańską szyję bramną w rejonie Smoczej JamyJanusz Firlet, Zbigniew PianowsKi, Wawel do roku 1300, [w:] Kraków – nowe studia nad rozwojem miasta, Biblioteka Krakowska nr 150, Kraków 2007, s. 56..
Drugi murowany wjazd bramny – datowany na lata po 1016 lub po najeździe Brzetysława w 1036 roku – powstał w rejonie Baszty SenatorskiejAndrzej Kukliński, Murowana brama na Wawelu – fakt czy hipoteza? (przyczynek do zagadnienia przestrzeni sakralnej), [w:] Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X–XIII w.), red. T. Janiak, D. Stryniak, Gniezno 2016, s. 37, ryc. 1 i 16.. W pierwszej połowie XII wieku w linię obwarowań na wschodnim skraju wzgórza wawelskiego wkomponowano murowaną wieżę obronną zbudowaną na planie kwadratu i określaną od momentu odkrycia jako tzw. stołp romańskiZbigniew Pianowski, Pałac gotycki na Wawelu – rezydencja odrodzonego królestwa, [w:] Późne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. Gancarski, Krosno 2007, s. 385.. W tym samym okresie w system obwałowań od strony wschodniej w bezpośrednim sąsiedztwie starszej murowanej szyi bramnej wkomponowano drugą murowaną wieżę o formie cylindrycznej. Z opisu Jana Długosza wynika, że gród wawelski i Okół obroniły się w 1241 roku przed oblężeniem tatarskimWitold Świętosławski, Archeologiczne ślady najazdów tatarskich na Europę Środkową w XIII w., Łódź 1997, s. 19.Stefan Krakowski, Polska w walce z najazdami tatarskimi w XIII wieku, Warszawa 1956, s. 138.. Ok. 1265 roku Bolesław Wstydliwy dokonał wielkiej przebudowy drewniano-ziemnych fortyfikacji grodu wawelskiego. W 1289 roku istniały już na zamku kamienne mury obronne zbudowane przypuszczalnie przez księcia Leszka Czarnego.
Pod koniec XIII wieku z inicjatywy ostatnich krakowskich książąt dzielnicowych zbudowano tak zwane palatium wczesnogotyckie. Mniej więcej na ten okres datuje się również aneks, łączący palatium z wcześniej wspomnianym romańskim stołpem, czyli wieżą ostatecznej obrony posadowioną na wałach grodu wawelskiego i datowaną na podstawie techniki wykonania murów na XII stulecie.
Wiek XIV i XV Na początku XIV wieku do romańskiego stołpu dostawiono pod kątem 45° tzw. Wieżę Łokietkową wzniesioną na rzucie kwadratu o boku 12,7 × 13 mJacek Pierzak, Odkrycie reliktów starszej wieży mieszkalno-obronnej na zamku górnym w Będzinie w roku 2015, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, numer 21, Archeologia 21, Bytom 2019, s. 74. (w miejscu późniejszej Wieży Duńskiej) i mniejsze budynki. Prócz tego nadal istniały jeszcze zabudowania drewniane, co się zmieniło za czasów Kazimierza III Wielkiego, który rozbudował rezydencję monarszą, aby przeznaczyć ją dla pomieszczenia aparatu państwowego, znacznie przez króla powiększonego. Przyczyną było również naśladownictwo stylu europejskiego, którego wzorem byli inni władcy tego kontynentu. Zamek składał się wówczas z kaplicy św. Marii Egipcjanki, piętrowego skrzydła z krużgankami od strony dziedzińca (przeznaczonego na mieszkania królewskie), gruntownie odnowionej Wieży Łokietkowej oraz innych, luźnie usytuowanych obiektów, tworzących pośrodku nieregularny dziedziniec zamknięty. Sklepione w stylu gotyckim wnętrza były pokryte malowidłami. Całością prac budowlanych kierował Wacław z Tenczyna. Z panowaniem Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława II Jagiełły wiąże się dobudowanie Wieży Duńskiej i Kurzej Stopki (która odgrywała rolę sięgającego poza mury danskera, czyli średniowiecznej toalety zamkowej), a także pokrycie ścian polichromią wykonaną przez malarzy sprowadzonych z Przemyśla. W czasach panowania Władysława Jagiełły powstał zespół Bramy Dolnej składający się z dwóch bram i trzech baszt. Zbudowano także wieżę Senatorską i wieżę Sandomierską oraz przedmurze zamku górnego i fortyfikacje zamku dolnego. Zamek przetrwał w takim stanie do 1500 roku, gdy częściowo spaliła się część zamku zwana Kurzą Nogą, jednak zniszczenia nie były bardzo poważneAntoni Franaszek, Pożary na Wawelu, Przegląd Pożarniczy, 1979, nr 8, s.10.
Wiek XVI
thumb|230px|Fragment arrasu Ryś i Jednorożec utkanego w Brukseli według projektu Michiela Coxie – należy do wawelskiej kolekcji arrasów Zygmunta Augusta (ok. 1550) thumb|230px|Arras z królewskimi monogramami S.A. Sigismundus Augustus (ok. 1555) Po śmierci króla Jana Olbrachta, podupadły średniowieczny zamek postanowiono przebudować. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był król Aleksander Jagiellończyk, który chciał, aby zamek wybudować w (nowym wówczas) stylu renesansowym. Budowę prowadził przybyły z Węgier architekt włoski – Franciszek Florentczyk, zatrudniony wcześniej przy budowie renesansowego nagrobka króla Olbrachta. Artysta przystąpił w 1504 roku do przebudowy i nadbudowy zachodniego skrzydła w rejonie bramy na oficjalnej stronie zamku.. W celu rozbudowy skrzydła zachodniego zburzono kaplicę Marii Egipcjanki. Przy pracach brali udział muratorzy i lapicydzi (murarze i kamieniarze), m.in. Jan z Koszyc, Włoch Ugulino, Kacper Simon z Sabinowa, Jan Włoch. W 1506 roku zmarł król Aleksander i inicjatywę dalszej rozbudowy, w dużo szerszym zakresie, podjął nowy król Zygmunt I Stary. W 1507 roku ukończono przybramne skrzydło zachodnie zwane "Pałacem Aleksandra"Kamil Janicki, Wawel.Biografia, Wydawnictwo Literackie, rok 2022, s. 248-278, ISBN:978-83-08-07695-8 i następnie z inicjatywy króla rozpoczęto prace przy budowie skrzydła północnego, które wybudowano w latach 1507–1515. Wyburzono przy tym częściowo starą rezydencję Bolesława Wstydliwego zwaną "Białym Pałacem", ale zachowano starsze budynki, takie jak wieża Kurza Noga, Wieża Duńska i belwederek zwany Kurzą Stopką. Prace te finansował krakowski bankier Jan Boner, a następnie Seweryn BonerJan Rutkowski, Skarbowość polska za Aleksandra Jagiellończyka, Kwartalnik Historyczny, 2009, t.23Jan Ptaśnik, Bonerowie, Rocznik Krakowski, 1905, t.7, s.7 i n.. Przy katedrze, w latach 1519–1533, powstała królewska kaplica Zygmuntowska – wzorcowe dzieło sztuki renesansowej w Polsce. Po ślubie Zygmunta I Starego z Boną Sforzą zbudowano w latach 1520–1529 skrzydło wschodnie, ale wykańczanie wnętrz trwało do 1535 roku. Z powodu śmierci Franciszka Florentczyka w 1516 roku pracami miał kierować Bartłomiej Berrecci, który, zajęty do 1526 roku wznoszeniem kaplicy Zygmuntowskiej, funkcję tę powierzył Benedyktowi z Sandomierza. Powstająca wówczas budowla miała kształt czworoboku z dziedzińcem zewnętrznym.
W 1530 r. budowę przejął Bartolomeo Berrecci, który ukończył budowę krużganek skrzydła wschodniego. Współpracowali z nim wówczas stolarze, m.in.: Jerzy z Nysy, Sebastian Tauerbach z Wrocławia, Hans Dürer z Norymbergi (brat Albrechta), Piotr Dziwak (Wunderlich), Andrzej Jungholcz z Bawarii, Jan Poznańczyk i inni. Rezydencja była ukończona w 1536 r., jednak uległa ona pożarowi w tym samym roku, w wyniku którego zniszczone zostały skrzydło wschodnie i południowa ściana kurtynowa. Do odbudowy przystąpiono w 1537 roku pod kierunkiem Bartłomieja Berrecciego, jednak po jego śmierci w tym samym roku, budowę do 1545 roku nadzorował Mikołaj Castiglione, w latach 1545–1549 zaś Mateusz Włoch. Niebawem magnaci i szlachta zaczęli wznosić podobne budynki, wzorując się na zamku.
Wiek XVII i XVIII W 1595 roku pożar zniszczył dachy i część najwyższych pomieszczeń skrzydła północnego i fragment górnej kondygnacji skrzydła wschodniego. Jeszcze w tym samym roku na polecenie króla Zygmunta III Wazy przystąpiono do remontu, który prowadzono do 1603 roku przy udziale głównie artystów włoskich. Prace nadzorował Giovanni Trevano, współdziałający m.in. z Ambrożym Meazi i Janem Chrzcicielem Petrinim. Przebudowano część wnętrz, nadając im wystrój wczesnego baroku rzymskiego z manierystycznymi plafonami, stiukami oraz polichromiami pędzla Tomasza Dolabelli i Kaspra Kurcza. Zbudowano marmurowe Schody Senatorskie, Salę Pod Ptakami oraz zabudowano altanę na Wieży Duńskiej. Z zewnątrz pałac wzbogacono o dwie smukłe narożne wieże: około 1603 roku powstała Wieża Zygmunta III Wazy (narożnik północno-wschodni koło belwederka), a około 1620 roku wzniesiono identyczną Wieżę Sobieskiego (narożnik północno-zachodni), które zwieńczono wysokimi hełmami. W 1606 roku król Zygmunt III Waza przeniósł się (wraz ze swoim dworem) na stałe do Zamku Królewskiego w Warszawie.
W 1649 roku na wieży Zygmunta III wybuchł pożar, który zniszczył dach. Stan rezydencji pogorszył się w czasie potopu szwedzkiego, gdy po tygodniowej obronie, zamek okupowały wojska szwedzkie w latach 1655–1657 całkowicie go rabując i znacznie uszkadzającKamil Janicki, Wawel.Biografia, Wydawnictwo Literackie, Kraków, rok 2022, ISBN:978-83-08-07695-8. Częściowa restauracja odbyła się za czasów i na koszt króla Jana III Sobieskiego (w latach 1689–1692). Sobieski mianował również konserwatora obrazów wawelskich – malarza Jana Trycjusza. Największe zniszczenia zamku nastąpiły podczas III wojny północnej, gdy w 1702 roku szwedzcy żołnierze zapalili w jednej z komnat ognisko, powodując trwający tydzień pożar zamku. Zniszczył on dachy i większość pomieszczeń w skrzydle północnym aż po parter i większą część skrzydła wschodniego aż po Schody Poselskie.