Holm (Ho, łac. holmium) – pierwiastek chemiczny z grupy lantanowców w układzie okresowym. Nazwa pochodzi od zlatynizowanej nazwy stolicy Szwecji – Sztokholmu (Holmia), nadał ją jeden z odkrywców holmu – szwedzki uczony Per Teodor Cleve. Pierwiastek ten został niezależnie odkryty przez Cleve’a i wspólnie przez Marca Delafontaine’a i Jacques’a Louisa Soreta w 1878 r. Cleve wyodrębnił ten pierwiastek pracując nad oczyszczaniem tlenku erbu, zaś Delafontaine i Soret wykryli go metodami spektroskopowymi.

Otrzymywanie Uzyskuje się go jako produkt uboczny podczas przerobu rud lantanowców, zwłaszcza monacytu i bastnazytu. Związki otrzymane z rudy rozdziela się i przeprowadza w halogenki. Metaliczny holm można otrzymać przez redukcję fluorku lub chlorku holmu aktywnym metalem, np. wapniem:

Właściwości Jest srebrzystym, błyszczącym metalem. Jest dość miękki – podobnie jak ołów; można go rozklepywać lub rozwalcowywać na bardzo cienką blachę. W normalnych warunkach jest dość trwały, w wysokiej temperaturze i wilgotnym powietrzu pokrywa się jednak matową, żółtawą warstewką tlenku .

Jest paramagnetykiem, jego masowa podatność magnetyczna wynosi 5490 m³ kg−1.

Zastosowanie Holm ma niewiele zastosowań praktycznych, wykazuje jednak interesujące właściwości magnetyczne i można go stosować w elektromagnesach nadprzewodzących.

Historia Odkrycie w połowie XIX wieku niektórych pierwiastków ziem rzadkich skłoniło chemików do korzystania z tych samych metod i pomysłów do poszukiwania dalszych przedstawicieli tej rodziny pierwiastków. Na przykład Carl Gustaf Mosander wykazał, że rzekomo czyste próbki tlenku ceru są w rzeczywistości zanieczyszczone tlenkiem nowego pierwiastka, lantanu. Stosując analogiczne rozumowanie, udowodnił, że tlenek itru można rozdzielić na tlenki dwóch nowych pierwiastków, erbu i terbu. Zrozumiałe więc, że Per Cleve zbadał raz jeszcze czyste próbki tlenków pierwiastków ziem rzadkich. Zostało to uwieńczone sukcesem w 1879 roku, gdy Cleve stosując ogłoszoną rok wcześniej procedurę Maignaca, wydzielił z próbki tlenku erbu tlenki iterbu i skandu. W wyniku analizy dalszej próbki, oprócz czystego różowego tlenku erbu, otrzymał osady: brunatny i zielonkawy, którym nadał nazwy odpowiednio holmia i thulia. Były to tlenki nowych pierwiastków: holmu i tulu. Jacques-Louis Soret i Marc Delafontaine przeprowadzili rok wcześniej spektroskopową analizę tlenku erbu i zaobserwowali pasma absorpcyjne pierwiastka X. Nie przedstawili jednak danych potwierdzających istnienie tego pierwiastka do chwili, gdy Cleve ogłosił odkrycie holmu, zawartego w jego tlenku. Chemicznie czysty tlenek holmu otrzymano dopiero w 1911 roku, a czysty holm – jeszcze później.

Izotopy + Lista izotopów holmu Izotop Występowanienaturalne T1/2 Sposób rozpadu 140Ho 6 ms 140mHo 8 μs 141Ho 4,2 ms β+ 142Ho 0,4 s w.e., β+ 143Ho >0,2 μs 144Ho 0,7 s β+, w.e. 145Ho 2,4 s β+ 146Ho 3,3 s β+, w.e. 147Ho 3,3 s β+, w.e. 148mHo 9 s β+, w.e. 148Ho 9 s β+, w.e. 149mHo 21 s β+, w.e. 149Ho >30 s β+, w.e. 150mHo 25 s β+, w.e. 150Ho 1,3 min β+, w.e. 151mHo 47 s β+, w.e. 151Ho 35,2 s β+, w.e. 152mHo 50 s β+, w.e. 152Ho 2,4 min β+, w.e., α 153mHo 9,3 min β+, w.e., α 153Ho 2 min β+, w.e., α 154mHo 3,3 min β+, w.e. 154Ho 12 min β+, w.e. 155Ho 48 min β+, w.e. 156mHo 5,8 min p.i.Przemiana izomeryczna., β+, w.e. 156Ho 56 min β+, w.e. 157Ho 12,6 min β+, w.e. 158m2Ho 28 min p.i., w.e. 158m1Ho 21 min β+, w.e. 158Ho 11,3 min β+, w.e. 159mHo 8,3 s p.i. 159Ho 33 min w.e. 160m2Ho 3 s 160mHo 5,0 h p.i., w.e. 160Ho 25,6 min β+, w.e. 161mHo 6,8 s p.i. 161Ho 2,48 h w.e. 162mHo 1,12 h p.i., w.e. 162Ho 15 min β+, w.e. 163mHo 1,1 s p.i. 163Ho 4570 lat w.e. 164mHo 38 min w.e., p.i. 164Ho 29 min w.e., β- 165Ho 100%stabilny – 166mHo 1200 lat β- 166Ho 26,83 h β- 167Ho 3,1 h β- 168mHo 2,2 min p.i. 168Ho 3 min β- 169Ho 4,7 min β- 170mHo 43 s β- 170mHo 43 min β- 170Ho 2,8 min β- 171Ho 53 s β- 172Ho 25 s β- 173Ho 174Ho 175Ho

Występowanie Holm występuje w skorupie ziemskiej w ilości 1,3 ppm. Minerałami zawierającymi holm są monacyt, gadolinit, ksenotym, euksenit, fergusonit i bastnazyt. Występuje w nich w niewielkich ilościach, np. w monacycie jest go 0,05%.

Uwagi

Przypisy David L. Heiserman: Księga pierwiastków chemicznych 1992, , Strony 278–281.

Kategoria:Pierwiastki chemiczne