thumb|Herb Bernarda z Clairvaux, Codex Salemitanus IX c, Bl. 18v, 1494 Bernard z Clairvaux (; ur. w 1090 albo 1091 w Fontaine, zm. 20 sierpnia 1153 w Clairvaux) – francuski mnich cysterski, od 1115 opat klasztoru w Clairvaux, doktor Kościoła, filozof, uczony, wpływowy teolog XII wieku zwany „Doktorem Miodopłynnym” (), twórca spekulatywnej mistyki oblubieńczej, święty Kościoła katolickiego i anglikańskiego. Odgrywał dużą rolę polityczną jako propagator, intelektualista i organizator II krucjaty.
Życiorys Młodość Urodził się w 1090 albo 1091 roku, w rodzinie arystokratycznej, na zamku Fontaine, jako syn Tecelina z Fontaine i Alety z Montbard. Miał sześcioro rodzeństwa: starszych: Gwidona i Gerarda oraz młodszych: Humbelinę, Andrzeja, Bartłomieja i Niwarda. Życie Bernarda jest znane ze świadectw Wilhelma z Saint-Thierry i Gotfryda z Auxerre. Jego wujem był André de Montbard.
W pierwszych latach życia Bernard pozostawał pod wyłączną opieką matki, która zaszczepiła w nim głęboką wiarę i nauczała go, gdyż byłą wykształconą kobietą. Po ukończeniu siódmego roku życia został oddany na wychowanie ojcu, jednak w przeciwieństwie do swych starszy braci, został zwolniony z konieczności uczenia się walki. Około 1098 roku rozpoczął naukę szkole św. Werola w Châtillon-sur-Seine. Według przekazów Gotfryda z Auxerre, Bernard miał wówczas doznać objawienia Matki Bożej rodzącej Jezusa. Tę samą wersję przekazał Jakub de Voragine w „Złotej legendzie”. Pomimo, że żadne z ówczesnych źródeł o tym nie wspomina, to powstała wówczas także legenda o karmieniu Bernarda piersią przez Maryję. Motyw ten był często wykorzystywany w sztuce.
W szkole początkowo studiował łacinę, a następnie gramatykę, retorykę i dialektykę. W czasie nauki, zmarła jego matka Aleta. Po ukończeniu kursu trivium zaczął uczyć się pozostałych czterech sztuk wyzwolonych: arytmetyki, geometrii, astronomii i muzyki. Według przekazów Bernard był przystojnym mężczyzną, przykuwającym zainteresowanie kobiet, którym zdarzało mu się ulegać. Początkowo planował odbyć pielgrzymkę do Jerozolimy, jednak ostatecznie postanowił wstąpić do klasztoru cystersów w Citeaux. Jego bracia usiłowali odwlec go od tego zamiaru, proponując wysłanie na studia literackie do Niemiec. W 1112 roku jego ojciec i bracia uczestniczyli w oblężeniu zamku w Grancey, a Bernard wraz z bratem matki Gauderykiem z Touillon postanowił odstąpić od zamiaru dalszych studiów i wstąpić do klasztoru. Przekonał do tego także swych młodszych braci: Bartłomieja i Andrzeja. Z większym trudem udało mu się także przekonać swych dwóch starszych braci: Gerarda i Gwidona. Siostra Humbelina i najmłodszy z rodzeństwa Niward również dołączyli do Bernarda. Werbował także dalszych członków rodziny i znajomych i wiosną 1113 roku zgromadził około trzydziestu ochotników, z którymi udał się do Citeaux.
Klasztor Opatem był wówczas Stefan Harding. W terenach klasztornych trzeba było początkowo zatrudnić świeckich braci, by pomogli w uprawie ziemi. Po przybyciu do klasztoru, Bernard skupił się na odcięciu od doczesnego świata i podporządkowaniu regule benedyktyńskiej, a nawet powziął dodatkowe umartwienia cielesne. Doprowadziło go to do bólów żołądka i ogólnego pogorszenia stanu zdrowia. Z tego powodu nie mógł uczestniczyć w cięższych pracach jak np. żniwa – kierowano go wówczas do zamiatania klasztoru lub zmywania naczyń. Poza studiami nad regułą i Biblią, czytał także Orygenesa, Cycerona, Augustyna z Hippony i Anzelma z Canterbury. Po okresie rocznego nowicjatu, w połowie 1114 roku, złożył profesję wieczystą, a w ciągu kolejnego roku przyjął święcenia kapłańskie. W połowie 1115 roku Stefanowi Hardingowi udało się uzyskać nowe miejsce na klasztor znajdujące się w Laferté-sur-Aube. Opatem nowego klasztoru miał zostać Bernard, a wraz z nim mieli się osiedlić jego czterej bracia, dwaj kuzyni i wuj. Miejsce to nazwano potem „Jasna Dolina” () – Clairvuax.
Aby zostać zatwierdzonym na funkcji opata, musiał udać się na spotkanie z biskupem w Langres. Ponieważ go nie zastał, wyruszył do Châlons-sur-Marne, gdzie poznał biskupa Wilhelma z Champeaux. Do końca życia Wilhelma, Bernard mógł liczyć na jego wsparcie i protekcję. Opactwo w Clairvaux znajdowało się w opłakanym stanie i wymagało budowy kościoła. Zbiory były bardzo ubogie, więc zima wymusiła na mnichach dodatkowy post. Spowodowało to pogorszenie się stanu zdrowia Bernarda, który nie był w stanie wziąć udziału w zgromadzeniu opatów jesienią 1116 roku. Jego miejsce zajął Wilhelm z Champeaux, który następnie wrócił do Clairvaux i nakazał Bernardowi zamieszkać przez pewien czas poza klasztorem i poprawić stan swojego zdrowia, nawet kosztem niestosowania się do reguły benedyktyńskiej. Z czasem usiłował zmuszać innych mnichów do ascezy, co jednak spotkało się z napomnieniem ze strony biskupa. W 1118 roku do klasztoru dołączył także ostatni z braci Bernarda – Niward, a także ich ojciec Tecelin. Ponieważ do klasztoru wstępowało coraz więcej osób, mnisi zaczęli zabiegać o utworzenie nowych opactw. W czasie ich tworzenia Stefan Harding, do spółki z Bernardem, napisał „Kartę jednomyślności i miłosierdzia”, która później stała się preambułą do Carty Caritatis. W 1120 roku zmarł ojciec Bernarda – Tecelin.
Na początku lat 20. XII wieku doznał kolejnych ataków choroby żołądka i musiał zrezygnować z uczestnictwa w nabożeństwach ze względu na częste wymioty. Zdecydowanie sprzeciwiał się założeniom by klasztory były wyłączone spod władzy biskupa diecezjalnego. Był także przeciwnikiem kupowania za pieniądze ziemi pod uprawę roli. Aby uwolnić opactwo od więzi wasalnych i opłacania myta czy opłat targowych, wystarał się o immunitet od biskupa Langres Jocerana z Brancion, zatwierdzony przez papieża Innocentego III. W 1124 roku Bernard otrzymał informację od Arnolda, opata Morimond, o porzuceniu przez niego i innych mnichów życia w klasztorze ze względu na groźbę skrajnego ubóstwa. Napisał w tej sprawie do Kaliksta II i Stefana Hardinga, a także odpowiedział Arnoldowi. Papież nie zdążył przeczytać listu, gdyż zmarł, natomiast Bernard postanowił skontaktować się z pozostałymi mnichami, którzy opuścili Morimond. W listopadzie 1124 roku udał się do Reims, gdzie przebywał Erward z Altena-Bergu. W ciągu kolejnych dwóch miesięcy napisał dwa listy do Adama z Altena-Bergu, które poskutkowały, bowiem wiosną 1125 roku Adam i Erward wrócili do klasztoru. Tę samą decyzję podjął Konrad z Bawarii, który wkrótce potem oddał się pod opiekę Bernarda w Clairvaux, a następnie udał się do Jerozolimy.
Według tradycji katolickiej Bernard miał dokonywać cudownych ozdrowień, jednak źródła które o tym wspominają pochodzą z czasów kanonizacji opata. Miał negatywny stosunek do medyków i z czasem zakazał w Clairvaux konsultacji lekarskich i stosowania leków, poza najprostszymi i najtańszymi. Dopuszczał stosowanie flebotomii. Utrzymywał serdeczne stosunki z innymi opatami cysterskimi, kanonikami regularnymi i kartuzami, a także z założycielem zakonu norbertanów – Norbertem z Xanten. Czuwał także nad prawidłowym wybieraniem biskupów i przestrzegał przed obsadzaniem na tych stanowiskach niewłaściwych osób. Krytykował Sugera, opata Saint-Denis oraz Étienne’a de Garlande biskupa Beauvais.
Podróże Ponieważ często musiał opuszczać klasztor, chciał aby podczas jego nieobecności o wspólnotę troszczył się odpowiedni przeor. W 1126 roku arcybiskup Reims Renaud z Martigné zatwierdził na tym stanowisku Gotfryda z La Roche-Vanneu – kuzyna Bernarda. 13 stycznia 1129 roku przybył do Troyes, by wziąć udział w synodzie, gdzie miał okazję spotkaćć Hugues’a de Payns – późniejszego wielkiego mistrza zakonu templariuszy. Wraz z biskupami opracował tam regułę nowego zakonu, mającego walczyć w Ziemi Świętej. Popierał ideę mnichów-wojowników, jednak przypominał że obowiązują ich te same zasady co innych zakonników: czystość, ubóstwo i posłuszeństwo. W 1129 roku wybuchł konflikt między królem Francji Ludwikiem VI a biskupem Paryża Étienne de Senlisem, w wyniku którego król odebrał regalia biskupowi, a ten nałożył interdykt na diecezję paryską. Senlis zmuszony był uciec do biskupa Sens Henryka Dzika. Z inicjatywy Stefana Hardinga doszło do spotkania Ludwika VI z prymasem Dzikiem i Bernardem. Na spotkaniu okazało się, że król złagodził swoje stanowisko z powodu zdjęcia interdyktu przez Honoriusza II. Opat z Clairvaux ostro skrytykował decyzję papieża, podkreślając że ulega władcy świeckiemu. Ponieważ zaangażowanie Bernarda w sprawy państwowe budziło zastrzeżenia części dostojników kościelnych, kanclerz Stolicy Piotrowej Aymeric de la Chatre udzielił mu listownego upomnienia, by zajmował się wyłącznie sprawami opactwa.
W 1130 roku doszło do schizmy w wyniku papieskiej elekcji, gdzie obrano dwóch papieży: Innocentego II i Anakleta II. Bernard, który nie znał się na kwestiach prawnych oceniał legalność elekcji przez pryzmat świątobliwości wybranych. Z tego względu uważał, że Innocenty II jest prawowitym papieżem. Następnie usiłował zyskać poparcie dla niego przez europejskich władców – między innymi króla Anglii Henryka I. W 1131 roku odbył podróż po Francji wraz z Innocentym i jego świtą. Uczestniczył także w spotkaniu papieża z królem niemieckim Lotarem III. W tym samym roku zaproponowano mu biskupstwo Châlons-sur-Marn, jednak ten zdecydowanie odmówił i rekomendował Gotfryda Jelenioszyjego. 18 października wziął udział w synodzie w Reims, gdzie odnowiono anatemę przeciw Anakletowi, a także ekskomunikowano biskupa Angoulême Gerarda. W styczniu 1133 roku służył prawdopodobnie jako negocjator między zwaśnionymi miastami Genuą i Pizą. W czerwcu przebywał w Rzymie, podczas koronacji Lotara III na cesarza. Na początku kolejnego roku wziął udział w synodzie w Jouarre, którego zwołanie było wynikiem morderstw Achambauda (subdziekana kapituły katedry orleańskiej) i Tomasza (przeora paryskiego opactwa św. Wiktora). Jesienią 1134 roku nakłonił księcia Akwitanii Wilhelma X, aby przestał popierać antypapieża Anakleta. W maju 1135 roku wziął udział w synodzie w Pizie, gdzie papież ponownie przedłużył anatemę na Anakleta II i Rogera II. Po zakończeniu synodu udał się do Mediolanu, by wprowadzić tam nowe założenia. Towarzyszyli mu: biskup Chartres Gotfryd z Lèves i kardynałowie Gwidon z Pizy oraz Mateusz z Albano. Ponieważ lud wyrażał wielką aprobatę dla działań opata, domagano się aby objął stolicę arcybiskupią, jednak Bernard odmówił. Po powrocie do Clairvaux jego bracia Gerard i Gwidon oraz przeor Gotfryd z La Roche-Vanneau przekonali Bernarda do konieczności wybudowanie nowego klasztoru ze względu na rosnącą liczbę mnichów. Nowy kościół został poświęcony w 1138 roku.
Italia i Francja