Monoftongizacja (od monophthongos „jednobrzmiący”) – proces fonetyczny polegający na przekształcaniu się dyftongów w pojedyncze samogłoski (monoftongi). Monoftongizacja zaszła między innymi w łacinie i języku prasłowiańskim.
Przyczyną jest nałożenie się na siebie artykulacji pierwszego i drugiego elementu dyftongu. W praktyce część narządów artykulacji ustawia się jak do wytworzenia pierwszego elementu dyftongu, podczas gdy część jak do drugiego. Powstała wtedy nowa samogłoska ma na ogół barwę pośrednią pomiędzy barwą pierwszego a barwą drugiego elementu, z przewagą (na ogół) tego ostatniego. Np. z dwugłoski // w procesie monoftongizacji powstaje //, z /AU/ samogłoska //, z // zwykle // itd. Przeciwieństwem monoftongizacji jest dyftongizacja.
W łacinie
W łacinie proces monoftongizacji zachodził przez cały znany nam okres historii języka.
Z dyftongów odziedziczonych z prajęzyka monoftongizacji uległ najpierw dyftong [], który całkowicie przeszedł w długie [] w ciągu II wieku p.n.e. (np. starołac. marei → mari).
Również w okresie archaicznym silnym tendencjom monoftongizacyjnym ulegał dyftong [], który w bardzo dużej ilości wyrazów przeszedł w długie [] (np. gr. Phoenix → łac. Punicus). W późniejszym okresie natomiast (III wiek n.e.) monoftongizacja dawała tu samogłoskę nieco bardziej otwartą, którą zapisywano przez „E”, jakkolwiek była zapewne bardzo zbliżona do współczesnego niemieckiego „o umlaut”.
Dyftong [] już pod koniec II w. p.n.e. przeszedł w [] (drugi element uległ rozszerzeniu), które od I wieku p.n.e. zaczyna regularnie zlewać się w czyste []. W I wieku p.n.e. proces ten odnotowuje się w wiejskiej odmianie języka, następnie zaczyna się on rozpowszechniać. Pod koniec I w. p.n.e. obejmuje miasta w Galii Przedalpejskiej, następnie prowincje i większe ośrodki kulturalne, by w III wieku n.e. utrwalić się również w języku warstw wykształconych.
Dyftong [] wykazywał już w epoce archaicznej tendencje do przechodzenia w długie [], na co są liczne dowody w leksyce łacińskiej okresu klasycznego i późniejszych (np. zdrobnienie wyrazu plaustrum „wóz” brzmi plostellum, zamiast spodziewanego plaustellum). Język wytrzymał jednak presję monoftongizacyjną i zachował [] jako dyftong właściwy do tej pory. Tak samo stało się z dyftongami [] oraz [].
W angielskim Monoftongizacja występuje również w niektórych dialektach języka angielskiego. Przykładowo w południowoamerykańskiej oraz w afroamerykańskiej odmianie języka angielskiego dyftongi oraz przechodzą kolejno w i i tak wyraz try → , a wyraz boil → .
Przypisy
Kategoria:Gramatyka języka łacińskiego Kategoria:Procesy fonetyczne