Prężyna (dodatkowa nazwa w j. niem. Groß Pramsen, ) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, w gminie Biała. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na ziemi prudnickiej. Położona jest na terenie Wysoczyzny Bialskiej, będącej częścią Niziny Śląskiej. Przepływa przez nią rzeka Biała.
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do ówczesnego województwa opolskiego.
Według danych na 2011 wieś była zamieszkana przez 315 osób.
Geografia Położenie Prężyna znajduje się w południowo-zachodniej części Polski. Leży na ziemi prudnickiej – regionie historyczno-kulturalnym, którego głównym ośrodkiem jest miasto Prudnik. Ziemia prudnicka stanowi zachodnią część Górnego Śląska. Pod względem administracyjnym Prężyna położona jest w południowej części województwa opolskiego, w powiecie prudnickim, w gminie Biała, tuż przy granicy z gminą Lubrza. Znajduje się w odległości około 6 km od granicy z Czechami. Należy do Euroregionu Pradziad.
Sołectwo Prężyna obejmuje obręb wsi Prężyna. Zajmuje powierzchnię 8 km². Graniczy z miastem Biała od wschodu oraz z sołectwami (od północy, zgodnie z ruchem wskazówek zegara): Śmicz, Prężynka, Czyżowice, Miłowice.
Wieś leży na Nizinie Śląskiej. Według podziału fizycznogeograficznego z 2017 dr. Krzysztofa Badory, Prężyna znajduje się w granicach mikroregionów Wysoczyzna Bialska (318.58.1) i Dolina Górnej Białej (318.58.3). W obszarze wsi przepływa rzeka Biała.
W pobliżu wsi znajdują się pola o nazwach Wielki Dział i Postrzedni Dział. Wieś leży na terenie Nadleśnictwa Prudnik (obręb Prudnik).
Środowisko naturalne W Prężynie panuje klimat umiarkowany ciepły. Średnia temperatura roczna wynosi +8,1 °C. Duże zróżnicowanie dotyczy termicznych pór roku. Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Prężyny wynoszą 623 mm. Dominują wiatry zachodnie.
Nazwa Wieś wzmiankowana w 1223 pod nazwą Pransina (wieś wydłużona, kręta). Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę wsi zanotowaną jako Prendzyna podając jej znaczenie „Flussschnelle”, czyli „szybki prąd rzeki”. W znaczeniu tym nazwa wywodzi się więc od prędkości prądu przepływającego przez miejscowość potoku.
W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) miejscowość wymieniona jest jako wieś lokowana na prawie polskim iure polonico – Pramsina; we fragmencie Pramsina solvitur decima more polonicoLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online..
W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod polską nazwą Wielka Pransina oraz niemiecką Groß Pramsen Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje wieś pod polską nazwą Wielka Pręzyna, a także niemiecką Gross Pramsen we fragmencie: „Gross Pramsen (1379 Pramsin major, 1534 Gross-Prusin, polnisch Wielka Pręzyna)”. W Spisie miejscowości województwa śląsko-dąbrowskiego łącznie z obszarem ziem odzyskanych Śląska Opolskiego wydanym w Katowicach w 1946 wieś wymieniona jest pod polską nazwą Prążyna. W opracowanej w 1971 przez Powiatowy Inspektorat Statystyczny w Prudniku Statystycznej charakterystyce miejscowości w gromadach powiatu prudnickiego, miejscowość została wymieniona pod nazwą Prężyna.
W historycznych dokumentach nazwę miejscowości wzmiankowano w różnych językach oraz formach: das Dorf Pransina (1233), Pramsina (ok. 1300), Pramsyn (1327), zu Pramsin (1333), majus Pramspsyn ... Groß Pramsin (1384), Pramsin (1447), Groß Pramsen (1500), Gross Prusin (1534), Prambsen (1604), Pramsen ... ex villa Magno Pramsen (1679), ex Maiori Pramsen (1680), Magno Pramsenis ... Gros-Prombssen vulgo Magna-Pranzena (1687/88), Groß Prambsen (1743), Gr. Prambsen, P. Wielka Prandzena (1736), Pramsen Groß (1784), Pramsen, Groß, Wielka Prężyna (1845), Prężyna Wielka, Pramsin Gross (1888), Pramsen, Prążyna (1900), Prążyna – Gross Pramsen (1939).
Historia mały|Prężyna (Gr Pramsen) wśród miejscowości ziemi prudnickiej na mapie z 1747 Ślady pobytu człowieka na terenie obecnej wsi Prężyna, potwierdzone badaniami archeologicznymi, sięgają epoki wczesnego neolitu (4400–3500 p.n.e.). Odnaleziono siekiery, młotki, motyki, skrobaki wykonane z kamienia gładzonego.
Prężyna jest jedną z najstarszych wsi w gminie Biała. Dokumenty archiwalne datują powstanie Prężyny na rok 1223. Wieś wzmiankowana była po raz pierwszy w 1233 roku w testamencie Jana Sybocica. Prężyna wraz z Białą były najbardziej oddalonymi punktami księstwa opolskiego w odniesieniu do Moraw (pobliski Prudnik oraz Lubrza znajdowały się już na Morawach). Pierwszy kościół pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła został ufundowany przez biskupa wrocławskiego Tomasza I 13 czerwca 1233. W XV wieku wieś znalazła się w granicach księstwa głogówecko-prudnickiego. W 1532 Prężyna była podzielona między dwóch właścicieli: Jana Stolcza z Gostomi i Jansa Scholza. mały|upright|lewo|Pieczęć Prężyny (1912) Do 1742 wieś należała do powiatu sądowego bialskiego w Monarchii Habsburgów. Po I wojnie śląskiej znalazła się w granicach Królestwa Prus i weszła w skład powiatu prudnickiego w prowincji Śląsk. W marcu 1746 w Prężynie rozlokowano kompanię pułku kirasjerów Friedricha Leopolda von Gessler.
W XIX wieku w Prężynie funkcjonował młyn wodny. Wieś posiadała swoją własną pieczęć, która przedstawiała w polu snop zboża, a w otoku napis: GROS PRAMSNER: GEM: S: / NEYSTAETER CREYS (). W latach 1888–1889 wzniesiony został nowy kościół św. Jakuba Apostoła. mały|upright|Pomnik poległych w I i II wojnie światowej W 1909 założono w Prężynie jednostkę ochotniczej straży pożarnej. Pierwotna remiza-strażnica usytuowana była w pobliżu kościoła. Według spisu ludności z 1 grudnia 1910, na 613 mieszkańców Prężyny 40 posługiwało się językiem niemieckim, 497 językiem polskim, a 76 było dwujęzycznych. W wyborach parlamentarnych w Republice Weimarskiej w 1919 najwięcej głosów w Prężynie zdobyli chrześcijańscy demokraci. W 1921 w zasięgu plebiscytu na Górnym Śląsku znalazła się tylko część powiatu prudnickiego. Prężyna znalazła się po stronie zachodniej, poza terenem plebiscytowym. mały|lewo|Prężyna na mapie z 1930 W okresie walk o Prudnik w kwietniu i maju 1945 Rosjanie tymczasowo ewakuowali przez Prężynę do Strzeleczek niemieckich i polskich mieszkańców Prudnika i okolicznych wsi. Cywile z Racławiczek, Smolarni, Dziedzic, Ścigowa i okolic byli wykorzystywani przez Sowietów do budowy okopów w rejonie Prężyny od marca do maja 1945. Na terenie wsi zachowały się dwa miejsca, w których widoczne są okopy. Pierwsze z nich znajduje się po zachodniej stronie wsi, na pagórku nazywanym „Ciōmrowy Poly”, a drugie – przy granicy Prężyny ze Śmiczem.
W okresie II wojny światowej w Prężynie pracowali robotnicy przymusowi z Polski, m.in. z miejscowości: Wierzbica, Krysiaki, Międzybrodzie Żywieckie, Będków, Żabnica, Oczków, Mrzygłódka, Peremiłówka, Jaworzno i Brutus. Od marca do maja 1945 powiat prudnicki znajdował się pod kontrolą radzieckiej komendantury wojskowej. 11 maja 1945 polska administracja przejęła władzę cywilną w powiecie prudnickim. Mieszkańcom Prężyny, posługującym się dialektem śląskim bądź znającym język polski, pozwolono pozostać we wsi po otrzymaniu polskiego obywatelstwa. W Prężynie osiedliła się rodzina Gołębiowskich z Podkarpacia. Sołtysem wsi został Franciszek Gołębiowski.
W latach 1945–1950 Prężyna należała do województwa śląskiego, a od 1950 do województwa opolskiego. W latach 1945–1954 wieś należała do gminy Śmicz, w latach 1954–1961 do gromady Prężynka, a w latach 1961–1972 do gromady Ligota Bialska.
W 1949 we wsi znajdowały się między innymi: szkoła podstawowa prowadzona przez Inspektorat Szkolny w Prudniku, kotlarz, szewc. W 1973 w czynie społecznym na obrzeżach wsi zbudowano nową remizę strażacką. W Prężynie powstał pomnik upamiętniający mieszkańców wsi, którzy zginęli podczas I i II wojny światowej. W 2001 Prężyna przystąpiła do Programu Odnowy Wsi Opolskiej.
Podczas powodzi we wrześniu 2024 Prężynie doszło do podtopień.
Przynależność państwowa i administracyjna + Przynależność polityczno-administracyjna wsi Prężyna Okres Państwo Zwierzchnictwo Jednostka administracyjna 1223–1281 18px Księstwo opolsko-raciborskieksięstwo opolskie 1281–1313 18px Księstwo opolskie 1313–1382 18px Księstwo niemodlińskie 1382–1424 18px Księstwo niemodlińsko-strzeleckie 1424–1460 18px Księstwo głogówecko-prudnickie 1460–1521 18px Księstwo opolskie 1521–1532 18px Księstwo opolsko-raciborskieksięstwo opolskie 1532–1742 Monarchia Habsburgów Święte Cesarstwo Rzymskie księstwo opolsko-raciborskie, powiat sądowy bialski 1742–1806 Królestwo Prus Święte Cesarstwo Rzymskie kamera wrocławska, departament wrocławski, powiat prudnicki 1806–1815 Królestwo Prus 1815–1871 prowincja Śląsk, rejencja opolska, powiat prudnicki 1871–1918 Cesarstwo Niemieckie Królestwo Prus, prowincja Śląsk, rejencja opolska, powiat prudnicki 1918–1919 Republika Weimarska Wolne Państwo Prusy, prowincja Śląsk, rejencja opolska, powiat prudnicki 1919–1933 Wolne Państwo Prusy, prowincja Górny Śląsk, rejencja opolska, powiat prudnicki 1933–1938 III Rzesza 1938–1941 Wolne Państwo Prusy, prowincja Śląsk, rejencja opolska, powiat prudnicki 1941–1945 Wolne Państwo Prusy, prowincja Górny Śląsk, rejencja opolska, powiat prudnicki 1945–1946 Rzeczpospolita Polska Okręg I (Śląsk Opolski) 1946–1950 województwo śląskie, powiat prudnicki, gmina Śmicz 1950–1952 województwo opolskie, powiat prudnicki, gmina Śmicz 1952–1954 Polska Rzeczpospolita Ludowa 1954–1961 województwo opolskie, powiat prudnicki, gromada Prężynka 1961–1973 województwo opolskie, powiat prudnicki, gromada Ligota Bialska 1973–1975 województwo opolskie, powiat prudnicki, gmina Biała 1975–1989 województwo opolskie, gmina Biała 1989–1998 Rzeczpospolita Polska od 1999 województwo opolskie, powiat prudnicki, gmina Biała
Mieszkańcy mały|Tablica z podwójną nazwą przed wjazdem do Prężyny od strony Prudnika Miejscowość zamieszkiwana jest przez mniejszość niemiecką oraz Ślązaków. Mieszkańcy wsi posługują się gwarą prudnicką, będącą odmianą dialektu śląskiego.
Liczba mieszkańców wsi 1871 – 606 1885 – 615 1905 – 629 1910 – 613 1933 – 659 1939 – 628 1966 – 501 1998 – 366 2002 – 355 2009 – 325 2011 – 315 2013 – 299
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół par. pw. św. Jakuba Starszego, z 1300 r., l. 1888-1889 kapliczki przydrożne, przy domach nr 27, nr 32 z XIX w., wypisane z księgi rejestru dom nr 36 (nie istnieje) studnia przy domu nr 13, z poł. XIX w. (nie istnieje)
Zgodnie z gminną ewidencją zabytków w Prężynie chronione są ponadto: kaplica kostnica kapliczka przy domu 36 kapliczka przy domu nr 39a cmentarz katolicki, przykościelny
Gospodarka mały|Firma transportowa Wysoka klasa gleb we wsi sprzyja uprawie polowej oraz hodowli. W Prężynie siedzibę mają firmy Mechanika Maszyn Rolniczych Brehmer Artur, Usługi Budowlane Dapa Bernard, Zakład Murarski Lata Rudolf, Wykonywanie Robót Murarskich i Płytkowanie Marzotko Andrzej, Usługi Remontowo-Budowlane Lata Patryk, Usługi Budowalne Ponsa Krzysztof, Zakład Instalacji Sanitarnych C.O.i Gaz Marzotko Sebastian, zrzeszone w Cechu Rzemieślników i Przedsiębiorców w Prudniku, a także firma świadcząca usługi transportowe.
Prężyna wraz z całą gminą Biała podlega pod inspektorat ZUS w Prudniku.
Religia W Prężynie znajduje się katolicki kościół św. Jakuba Apostoła, który jest siedzibą parafii św. Jakuba Apostoła (dekanat Biała). We wsi jest też dwanaście kapliczek i osiem krzyży.
Transport mały|Skrzyżowanie dróg do Prudnika i Białej W zarządzie Wydziału Drogownictwa Starostwa Powiatowego w Prudniku znajduje się droga powiatowa nr 1614O relacji Prudnik – Prężynka – Prężyna – Biała.
Prężyna posiada połączenia autobusowe z Białą, Głogówkiem, Głuchołazami, Opolem, Prudnikiem. We wsi znajdują się dwa przystanki autobusowe – „Prężyna”, „Skrz.”.