Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Pomorze Gdańskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik możnowładztwa, przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co osłabiło pozycję mieszczaństwa.
Dzieciństwo Kazimierz Andrzej Jagiellończyk urodził się 30 listopada 1427. Był najmłodszym, trzecim, synem Władysława Jagiełły i jego czwartej żony, Zofii Holszańskiej, córki kniazia Andrzeja Holszańskiego. Żona Jagiełły (młodsza od niego o kilkadziesiąt lat), była podejrzewana o zdradę. Dopiero uroczysta przysięga, że jest niewinna, oczyściła ją z zarzutów.
Kazimierz Jagiellończyk został ochrzczony 21 grudnia 1427. Imię odziedziczył po starszym bracie Kazimierzu, który urodził się i zmarł w 1426. Na urodziny przyszłego króla biskup Stanisław Ciołek dokomponował do utworu Mikołaja z Radomia panegiryczną kontrafakturę Hystorigraphi aciem mentis, opiewającą, oprócz nowo narodzonego Kazimierza, także parę królewską. Królewicz wychowywany był pod czujnym okiem matki i opiekunów, głównie podkanclerzego Wincentego Kota, oraz rycerza Piotra z Rytra. Znał języki polski i ruski. Ćwiczył tężyznę fizyczną; uwielbiał polowania, dlatego w późniejszych latach często wyjeżdżał na nie do litewskich puszcz. Jako król często polował na żubry m.in. w Puszczy Grodzkiej i Puszczy Bielskiej, której pozostałości obecnie zaliczane są do Puszczy Białowieskiej.
Po śmierci Władysława Jagiełły w 1434 na tron polski wstąpił starszy brat Kazimierza, dziesięcioletni Władysław. Opiekę nad małoletnimi synami zmarłego króla sprawował biskup krakowski, Zbigniew Oleśnicki, niechętny wobec młodszego Kazimierza i sprawujący w latach małoletniości króla faktyczną władzę w Królestwie. Przeciwwagę dla pozycji Oleśnickiego stanowili panowie wielkopolscy.
Walka z Habsburgami o Czechy – konflikt dworu i biskupa Oleśnickiego Po śmierci w 1437 roku cesarza i króla czeskiego i węgierskiego Zygmunta Luksemburczyka, rządzący Królestwem Polskim jako regent biskup Oleśnicki rozpoczął rokowania z Albrechtem II Habsburgiem w celu zapewnienia 13-letniemu królowi Władysławowi Warneńczykowi sukcesji na Węgrzech. W tym czasie prohusycka opozycja czeska, która nie chciała, aby Albrecht przejął władzę w Czechach, zaproponowała Oleśnickiemu, żeby to Władysław Warneńczyk objął tron czeski. Biskup Oleśnicki wrogo nastawiony do ruchu husyckiego odmówił, co doprowadziło do konfrontacji ze skupioną wokół królowej Zofii Holszańskiej opozycją zwalczającą Oleśnickiego. Wobec tego w 1438 roku część stanów czeskich (głównie utrakwistów) kierowana przez arcybiskupa Jana z Rokycan, w kwietniu 1438 przeprowadziła w Kutnej Horze elekcję i wybrała na króla 11-letniego Kazimierza Jagiellończyka. Posunięcia te były zgodne z planami stronnictwa wielkopolskiego, ale sprzeciwiał się im biskup Oleśnicki, zwalczający czeskich i polskich husytów. Rywal Kazimierza do tronu czeskiego Albrecht Habsburg, wspierany przez wojska saskie i węgierskie, w czerwcu wkroczył do Pragi i pierwszy koronował się na króla. Działający w Czechach 5-tysięczny korpus wojska polskiego pod dowództwem Sędziwoja Ostroroga i Jana Tęczyńskiego i czescy sojusznicy Kazimierza nie mieli dość sił, by wyprzeć z Czech liczniejsze wojska Habsburga i musieli wycofać się do miasta Tabor. Jesienią Habsburg zdołał zyskać przewagę dzięki zwycięstwu nad husytami w bitwie pod Żelenicami i sytuacji tej nie zmieniło zajęcie w październiku i czasowe podporządkowanie przez Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka m.in. księstw opolskiego, raciborskiego, opawskiego. Dodatkowo stronnictwo biskupa Oleśnickiego zneutralizowało wpływy dworu królowej, gdy w maju 1439 roku sprzymierzone z nim polskie stronnictwo prohusyckie po zawiązaniu konfederacji korczyńskiej przegrało w bitwie pod Grotnikami, podczas której zginął Spytko z Melsztyna. W rezultacie stronnictwo dworskie musiało zrezygnować z planów zdobycia korony czeskiej dla Kazimierza Jagiellończyka.
Kazimierz Jagiellończyk jako wielki książę litewski Objęcie tronu wielkoksiążęcego 20 marca 1440 z rąk spiskowców zginął wielki książę litewski, Zygmunt Kiejstutowicz, co wywołało niepokoje w państwie litewskim. Do tronu wielkoksiążęcego pretendowali syn zamordowanego – Michał Bolesław Zygmuntowicz zwany Michajłuszką oraz Świdrygiełło Olgierdowicz, najmłodszy brat Władysława Jagiełły, popierani przez część bojarstwa litewskiego i ruskiego. Objęcie tronu wielkoksiążęcego przez któregoś z tych pretendentów groziło zerwaniem unii Litwy z Polską. Trzeci obóz, sprzyjający zachowaniu unii polsko-litewskiej, w skład którego wchodzili wpływowi magnaci, m.in. biskup wileński Maciej z Trok, książę holszański Jerzy oraz przewodzący stronnictwu Jan Gasztołd, popierał brata Władysława III, Kazimierza. Tę kandydaturę popierali także panowie polscy na czele z Oleśnickim, który dążył do zachowania podziału politycznego i terytorialnego Litwy i późniejszego wcielenia do Korony niektórych jej części, jak Wołyń, Podole, Podlasie. W pierwszym etapie realizacji planów Oleśnickiego mieli pomóc książęta mazowieccy, stronnicy Michajłuszki, Kazimierz i Bolesław, którzy z polecenia biskupa dołączyli do orszaku udającego się na Litwę Kazimierza. Ich celem było odebranie Litwie Podlasia i przyłączenie go do Mazowsza. Kwestia Podlasia została uregulowana dopiero w 1444.
Dwunastoletni Kazimierz, mianowany namiestnikiem, przybył w maju 1440 do Wilna w towarzystwie kasztelana krakowskiego Jana z Czyżowa oraz ochmistrza Pawła Chełmskiego. Korzystając z nieobecności Władysława III w Polsce (udał się na Węgry w celu objęcia tronu), bojarzy litewscy, pragnąc oderwania się od Polski, 29 czerwca 1440 ogłosili w katedrze wileńskiej Kazimierza Jagiellończyka wielkim księciem litewskim. Tym samym unia polsko-litewska uległa zerwaniu. Ponieważ wybór Kazimierza na wielkiego księcia bez zgody polskiego króla i sejmu był równoznaczny z zerwaniem porozumień z Polską zawartych przez Zygmunta Kiejstutowicza, niektórzy historycy określają dojście Kazimierza do władzy jako przewrót państwowy.
Rządy na Litwie w latach 1440–1444 Kazimierz Jagiellończyk sprawował rządy na Litwie jako wielki książę litewski w latach 1440–1492. Wykorzystując małoletność Kazimierza (przybył na Litwę w wieku 12 lat), bojarstwo litewskie sięgnęło po władzę na Litwie poprzez obsadzanie najważniejszych urzędów członkami kilku rodów: Kieżgajłów, Gasztołdów i Radziwiłłów. Stopniowo jednak młody książę uwolnił się spod wpływów swojego doradcy Jana Gasztołda, który zdobył wysoką pozycję w państwie i w celu przejęcia władzy na Litwie szukał sprzymierzeńców wśród wrogo nastawionych do księcia rodów.
W latach 1440–1441 Jagiellończyk poskromił bunt pospólstwa (tzw. „czarnych ludzi”) w Smoleńsku i mianował namiestnikiem smoleńskim Andrzeja Sakowicza. Na początku rządów książę uznał autonomię w zakresie administracji i sądownictwa Żmudzi, która pod przywództwem Dowmonta, zwolennika Michajłuszki, wykazywała dążenia separatystyczne. Na mocy postanowienia Jagiellończyka Żmudź miała być traktowana na równi z województwami wileńskim i trockim.
Po 1440 Polska i Litwa rościły pretensje do Podlasia. W 1444 Jagiellończyk zażegnał spór Litwy z Mazowszem o ziemię drohicką na Podlasiu. Odkupił prawa do tej ziemi od księcia Bolesława IV mazowieckiego za 6 tysięcy kop groszy praskich, nie dopuszczając tym samym do wojny z Polską, która mogła wybuchnąć pod pretekstem obrony praw podległego jej Mazowsza. Dzięki sukcesowi w tym sporze wzrósł autorytet Kazimierza wśród bojarstwa litewskiego.
Za Jagiellończyka Wielkie Księstwo Litewskie sięgało od Bałtyku po limany dnieprowe nad Morzem Czarnym i od Podlasia po górną Wołgę. W latach 1444–1445 książę wspomógł zbrojnie Nowogród Wielki w wojnie z inflancką gałęzią zakonu krzyżackiego. Nie obawiając się już Krzyżaków, Litwini mieszali się do wojen domowych w państwie moskiewskim. W 1444 Kazimierz rozpoczął wojnę z Moskwą o ziemie nad Wiaźmą. Konflikt z Moskwą zakończył się zawarciem pokoju w 1449, gdy Kazimierz był już królem Polski.
Sprawa litewska w czasach bezkrólewia w Polsce w latach 1444–1447 Przez cztery lata Wielkie Księstwo Litewskie i Królestwo Polskie nie utrzymywały ze sobą kontaktów. Sytuacja uległa zmianie po śmierci króla polskiego, brata Kazimierza, Władysława III 10 listopada 1444 w bitwie pod Warną. Szlachta koronna zwołała zjazd do Sieradza, gdzie w kwietniu 1445 postanowiono, że nowym królem powinien zostać Kazimierz Jagiellończyk. Liczono, że książę chętnie przyjmie tron, potwierdzi i rozszerzy przywileje szlacheckie oraz podporządkuje Litwę Polsce. Zostało wysłane poselstwo do Wilna, w składzie którego znaleźli się Mikołaj Czarnocki, Piotr Oporowski, Piotr Szamotulski i Piotr Chrząstowski.
Celem Kazimierza Jagiellończyka była koronacja na króla Polski przy jednoczesnym zachowaniu władzy wielkoksiążęcej na Litwie oraz wzmocnienie swojej pozycji władcy wobec możnowładców polskich i zachowanie niezależnego od Polski statusu Wielkiego Księstwa Litewskiego, a więc odrzucenie unii grodzieńskiej z roku 1432. Dlatego Kazimierz zwlekał z przybyciem do Korony pod pretekstem oczekiwania na powrót króla Władysława, który według fałszywych pogłosek, docierających z Węgier, ocalał z pogromu w bitwie warneńskiej. Stronnictwo biskupa Oleśnickiego kilkakrotnie próbowało wywrzeć presję na Jagiellończyku. Biskup krakowski dążył do obsadzenia na Litwie zależnego od Korony księcia, co w rezultacie pogłębiłoby dezintegrację terytorialną i polityczną sąsiada oraz narzuciłoby mu zwierzchnictwo Korony. Kandydatem na wielkiego księcia litewskiego, popieranym przez Oleśnickiego, był Michajłuszka, ukrywający się w owym czasie na Mazowszu. Aby nie dopuścić do przybycia Michajłuszki na Litwę, Kazimierz zawarł porozumienie z wielkim mistrzem Konradem von Erlichshausenem. Gdy Jagiellończyk dalej zwlekał z przyjazdem do Korony, stronnictwo Oleśnickiego wysuwało do tronu polskiego kolejnych kandydatów – Fryderyka Hohenzollerna, margrabiego Brandenburgii, i Bolesława IV mazowieckiego, którego 30 marca 1445 wybrano nawet warunkowo królem Polski.
Przez kolejne dwa lata nie udało się wypracować kompromisu, a zamęt bezkrólewia w Koronie przedłużał się. Przełom nastąpił dzięki królowej Zofii, która wsparła powszechny zjazd szlachty małopolskiej zorganizowany przez Jana z Pilczy i Piotra Kurowskiego na zamku w Bełżycach. 24 kwietnia 1446 roku uczestnicy zjazdu obwołali królem Polski syna Władysława Jagiełły wielkiego księcia litewskiego – Kazimierza Jagiellończyka i wydelegowali na Litwę swojego posła – Piotra Kurowskiego – dzięki którego dyplomacji Kazimierz ostatecznie koronę przyjął, jednak na swoich warunkach: 17 września 1446 wystawił dokument, w którym nie było już mowy o podrzędnym statusie Litwy wobec Korony. Korona i Litwa stanowić miały odtąd dwa równorzędne organizmy państwowe, a szlachta polska i litewska miały być sobie równe. 2 maja 1447 wydał w Wilnie przywilej gwarantujący nienaruszalność terytorium Litwy. Zapewnił obsadzanie przez Litwinów wszystkich urzędów w Wielkim Księstwie oraz zastrzegł sobie prawo do swobodnego powrotu na Litwę w razie potrzeby:
Unia personalna Litwy z Polską (1447–1492) thumb|Polska i Litwa w 1466