Oksa

Oksa (daw. Oksza) – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie jędrzejowskim, w gminie Oksa. Ma status sołectwa.

Oksa uzyskała lokację miejską w 1554 roku, zdegradowana w 1869 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 56-57.. Do 1954 roku siedziba gminy Węgleszyn. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Oksa. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego. Od założenia do 1679 r. było jednym z centrów kalwinizmu w Małopolsce.

Miejscowość jest siedzibą gminy Oksa.

Przez wieś przechodzi niebieska ścieżka rowerowa do Radkowa.

Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 742.

Części wsi +Integralne części wsi Oksa SIMC Nazwa Rodzaj0256515 Borek część wsi0256521 Brodek część wsi0256538 Kresy część wsi0256544 Nad Stawami osada0256550 Stara Warszawa część wsi

Historia thumb|left|260px|Dawny zbór kalwiński Rejów. Fotografia Kazimierza Broniewskiego z około 1914 roku thumb|left|260px|Fragment rynku (placu Mikołaja Reja) Miasto założył w 1554 r. Mikołaj Rej. Jego nazwa pochodzi od herbu Reja – Oksza. Fundator zapewnił każdemu osadnikowi działkę budowlaną. Mieszczanie otrzymali po półłanku pola, prawo wyrębu oraz prawo do wykarczowania lasu pod łąki. Ponadto przywilej zapewniał osadnikom 16 lat wolnizny. W 1573 r. w mieście było kilku rzemieślników, 10 domów oraz młyn. Andrzej Rej, syn pisarza, wzniósł w Oksie ratusz oraz jatki rzeźnicze. Jednocześnie zwiększył świadczenia pańszczyźniane co spowodowało zastój w rozwoju miasteczka.

Ośrodek małopolskiego kalwinizmu (ok. 1554–1678) Wg niektórych źródeł z fundacji Mikołaja Reja wzniesiono w Oksie zbór kalwińskiŻywot i sprawy poćciwego ślachcica polskiego Mikołaja Reja z Nagłowic [w:] Mikołaj Rej, Wybór pism, Ossolineum 2006, s. 517., którego budowę ukończył w 1570 r. jego syn Andrzej RejT. Przypkowski, Zabytki reformacji w Kielecczyźnie [w:] Studia renesansowe, tom I, pod red. Michała Walickiego, Ossolineum 1956, s. 67.Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, tom 15, Województwo kieleckie, Warszawa 1995, s. 201.. Ale według innych historyków budynek zboru wybudował po 1570 r. a przed 1595 Andrzej Rej. Jest to jeden z pierwszych zachowanych w Europie budynków wybudowanych na potrzeby kultu kalwińskiegoWedług Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce (tom III, Województwo kieleckie, zeszyt 3, Powiat jędrzejowski, Warszawa 1957, s. 30) oraz Jana Wiśniewskiego (Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w jędrzejowskim, Mariówka 1930, s. 319) fundatorem zboru był Andrzej Rej.K. Bem, Zbór ewangelicko-reformowany w Oksie (ok. 1566-1679) i jego pastorzy, Odrodzenie i Reformacja w Polsce, 64 (2020), s. 76-78.. Kościół jest prawdopodobnie miejscem pochówku ojca literatury polskiejŻywot i sprawy..., op. cit., s. 517.. W ścianie kościoła zachowało się epitafium dziadka hetmana Stefana Czernieckiego, Jana, członka zboru (zm. ok. 1600)Bem, op.cit., s. 91..

W latach 1595–1695 odbyło się w Oksie wiele synodów kalwińskich. Od 1566 do 1679 pracowało w nim co najmniej dziewiętnastu pastorów i przy zborze znajdowała się szkoła kalwińskaBem, op.cit. s. 99.. Do co najmniej połowy XVII w. większość mieszkańców stanowili kalwiniści, a pierwsi katolicy są notowani dopiero w 1671 r.Ibid., s. 72-73. W 1649 r. miasteczko było miejscem "diabelskiego nawiedzenia" i histerię opanował pastor Jan Laetus.

W 1667 r. miasto było podzielone pomiędzy dwóch właścicieli. Było tu 26 domów i 179 mieszkańców.

W 1678 r. budynek zboru został siłą przejęty przez cystersów z Jędrzejowa i został filią parafii w Koniecznie.Pomimo skarg ewangelików na jego bezprawne zajęcie nigdy go nie odzyskano i ok. 1699 Rejowie sprzedali OksęIbid., s. 96-99.J. Wiśniewski, Historyczny opis..., op. cit., s. 319.Katalog Zabytków..., op. cit., s. 30.Zabytki architektury..., op. cit., s. 201..

Losy po 1678 W 1785 r. właścicielce miasta, Budziszewskiej, udało się uzyskać wznowienie przywileju na odbywanie cotygodniowych targów. W 1827 r. miasto miało 51 domów i 380 mieszkańców.

W roku 1787 miasto odwiedził Stanisław August wracający z Krakowa.

20 października 1863 r. w powstaniu styczniowym rozegrała się bitwa pod Oksą pod dowództwem Zygmunta Chmieleńskiego, gdzie został ranny Faustyn Gryliński (1830–1866) i awansował na stopień pułkownika. W 1867 r. Oksa utraciła prawa miejskie. W 1960 r. było tu 1235 mieszkańców.

Zabytki Kościół pw. św. Mikołaja – dawny zbór kalwiński Rejów z XVI wieku. Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A-128 z 8.01.1957 i z 11.02.1967).

Zobacz też Parafia św. Mikołaja w Oksie gmina Nagłowice-Oksa

Przypisy Raport o stanie gminy Oksa w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 4-5 BIP gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT

Bibliografia Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967

Kategoria:Dawne miasta w województwie świętokrzyskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku * Kategoria:Ośrodki kalwinizmu w I Rzeczypospolitej Kategoria:Prywatne miasta Reyów herbu Oksza