Odrzykoń

Odrzykoń – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Wojaszówka. Ma status sołectwa.

Do 1939 istniała gmina Odrzykoń. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Części wsi + Integralne części wsiSIMC Nazwa Rodzaj0362097 Bierska część wsi0362170 Głębokie przysiółek0362105 Łęg część wsi0362186 Łysa Góra przysiółek0362111 Mała Strona część wsi0362128 Młynek część wsi0362134 Piekło część wsi0362140 Podbratkówka część wsi0362157 Podlesie część wsi0362192 Podzamcze przysiółek0362200 Rzeki przysiółek0362217 Sporne przysiółek0362163 Wielka Strona część wsi0362223 Zawodzie przysiółek

Informacje ogólne Położenie geograficzne Odrzykoń leży nad Wisłokiem, koło Krosna, na granicy Pogórza Dynowskiego oraz Dołów Jasielsko-Sanockich w odległości ok. 6 km na północny zachód od Krosna.

Dostępność komunikacyjna Południowa granica administracyjna wsi dochodzi do drogi wojewódzkiej nr 988 prowadzącej z Krosna-Turaszówki do Rzeszowa przez Frysztak, Strzyżów, Babicę, osią komunikacyjną wsi jest droga powiatowa prowadząca ze Spornego do Frysztaka, natomiast przez wschodnią część wsi przebiega droga powiatowa łącząca Krosno z Czarnorzekami.

Historia mały|Zamek Kamieniec w Odrzykoniu mały|Kościół pw. św. Katarzyny w Odrzykoniu Wykopaliska poświadczają, że w Odrzykoniu i w okolicach przed 966 istniało tu grodzisko, w czasach kultury łużyckiej. Gród, a jeszcze później zamek drewniany, zniszczony przez Tatarów w 1241 i 1259.

Gród zapisany w 1348 jako; Kamieniec, w 1402; Ehremberg alias Orzykoń. 1446 i w 1589; Odrzykoń.

Osada słowiańska Kamieniec istniała, gdy wznoszono tu zamek Kamieniec za czasów króla Kazimierza Wielkiego w 1348. Należała ona do Moskarzewskich i Kamienieckich, Bonerów, czyli do właścicieli zamku kamienieckiego. Wieś lokowano pod nazwą Erenberg w dolinie Wisłoka. W 1475 Odrzykoń był atakowany w wyprawie odwetowej przez wojska króla Macieja Korwina. W 1497 Piotr Herburt (1485–1532) dziadek poety Mikołaja Reja zaciągnął pożyczkę na odnowę zamku sądeckiego i dał w zastaw, jako zabezpieczenie długu, wieś Odrzykoń. W 1528 z zastawionych wsi do Jana Kmienieckiego wróciły Odrzykoń, Jasienica Rosielna i Odrzechowa. W zamku kamienieckim w Odrzykoniu 12 marca 1528 hetman polny koronny Marcin Kamieniecki podejmował wygnanego z Węgier króla Jana Zápolya po zatargach w wojnie domowej ze stronnikami Habsburgów na Węgrzech. Wysyłał z Zamku Kamieniec listy zapraszające polskich magnatów na sejmik do Tarnowa, na którym liczył otrzymać poparcie w walce o tron i uzyskał głosy ich samych oraz Sulejmana I. Seweryn Boner kalwinista, gościł tu Fausta Socyna – twórcę socynianizmu i doktryny religijnej Braci PolskichWojciech Breowicz, Jasło 1928 Zamek OdrzykońskiGłojsce-warto zobaczyćStowarzyczenie Piotrowskich ze Strachociny - Biuletyn 02/2009.

7 grudnia 1655 nieopodal Odrzykonia wojska Gabriela Wojniłłowicza uczestniczyły w zwycięskiej bitwie pod Krosnem przeciw Szwedom. 16 marca 1657 wojska Jerzego Rakoczego, wspierającego Szwedów, spaliły i zniszczyły osadę i zamek w Odrzykoniu. W 1702 kolejny najazd Szwedów doprowadził do ruiny zamek odrzykoński. W następnych latach stacjonujące wojska rosyjskie zniszczyły zamek całkowicie. Tu też w latach 1768–1772 bronili się Konfederaci barscy pod dowództwem Jakuba Bronickiego, zapewne wspomagani przez miejscową ludność.

W wydanej po raz pierwszy w 1786 r. „Geografii (...) Galicyi i Lodomeryi” jej autor, Ewaryst Andrzej, hrabia Kuropatnicki, tak pisał o Odrzykoniu: Wieś, dawno Kamieniec, Bonerów domu, potem Firlejów i tytuł hrabstwa, własność teraz domu hrabiów Jabłonowskich; ruderami zamku na górze wysokiej, a nie zbyt odległemi sterczącemi bardzo wysoko skałami z dala postrzeganemi widoczny.

Wystawiono tu wśród ruin zamku w 1894 pomnik Tadeusza Kościuszki, wykonany przez Andrzeja Lenika w setną rocznicę insurekcji. W 1915 stoczono tu bój o Odrzykoń i zamek Kamieniec. Zamek aktualnie poddany renowacji. Były tu też groby żołnierzy, którzy zginęli w czasie I wojny światowej. Groby przeniesiono na pobliski cmentarz.

II wojna światowa W czasie II wojny światowej działała założona w grudniu 1939 przez Stanisława Ferusia Zawieruchę, Orlika, Q-1 placówka w Odrzykoniu TOW, potem ZWZ i AK, OP-15 Oleander Ola. Po nim dowódcami byli Franciszek Bożek Czołgowiec B i ppor. Józef Urbanek Cedr,W-1''', który początkowo pełnił funkcję dowódcy XIX Plutonu w Odrzykoniu. Na początku 1944 powstały tu trzy plutony składające się z 190, a w kwietniu z 206 żołnierzy AK.

Zorganizowano m.in.: 22 maja 1943 i 2 października 1943 – dwa napady na dwór w Bratkówce w celu zdobycia broni, 1 lipca 1944 – odbiór zrzutu 6 tonowej broni z trzech samolotów w Lubli z dowódcą ochrony tej akcji Józefem Urbankiem. rozbrojenie załogi jednostki lotniczej w Ustrobnej. 29 września 1943 napad pod dowództwem Demczuka na samochód ciężarowy wiozący zboże kontyngentowe 29/30 lipca 1944 – zgrupowanie jako zalążek III Batalionu Strzelców Podhalańskich w lasach Bratkówka – Odrzykoń.

Jednak 1 sierpnia 1944 na linii rzeki Wisłok stanął front, odcinając Odrzykoń od innych oddziałów AK. Tereny te pod koniec wojny opanowały w większych siłach oddziały niemieckie, które z wzgórz ostrzeliwały wkraczające wojska radzieckie. Po wkroczeniu NKWD z Placówki Oleander zostali aresztowani i wywiezieni do łagrów Stanisław Kwaśniewski Wilczek, Franciszek Bożek Czołgowiec B, Bronisław Cebula Lew. Aresztowano też w październiku 1944 r.nauczyciela, ostatniego komendanta Placówki Józefa Urbanka Cedra i więziono go na Zamku w Rzeszowie, w Kolbuszowej (gdzie widziano ostatni raz przez wywiezionego do łagrów Adama Wiewórskiego Emirskiego. Brat Cedra Władysław Urbanek (ur. w 1919), dalszy konspirator został zastrzelony przez krośnieńskiego funkcjonariusza UB w Odrzykoniu 18 sierpnia 1946. W miejscu tego zabójstwa obelisk wybudowany w 1996.

Czasy współczesne W roku 1974 zawaliła się baszta, prawdopodobnie miał na to wpływ wstrząs tektoniczny w azjatyckiej części ZSRRHistoria Zamku Kamieniec. W roku 1995 zostało utworzona Muzeum Zamkowe w Zamku Kamieniec.

Badania archeologiczne Na terenie wsi archeolodzy odkopali zabytki z okresu neolitu. Podania z okresu romantyzmu wskazują, że w tym miejscu jeszcze w czasach pogańskich (przed 966) istniało słowiańskie grodzisko z drewna otoczone wałem obronnym, wzmocnionym palisadą. Inne podanie głosi, że w miejscu późniejszego zamku wznosiła się tu pogańska świątynia, spalona podczas tatarskiego najazdu. mały|Odrzykoń na litografii wg rysunku Napoleona Ordy (1880)

Interesujące miejsca Kościół św. Katarzyny z 1887 Pomnik poległych za ojczyznę w latach 1914-1921, wzniesiony w 1929 Ruiny zamku Kamieniec ze wzgórzem zamkowym Dodatkowymi atrakcjami są liczne ścieżki przyrodnicze:

Ścieżka przyrodnicza łącząca Odrzykoń z rezerwatem Prządki. Na jej trasie: Grota „Smocza Jama”, zbiorowe mogiły mieszkańców, zmarłych na cholerę w XIX w., ślady grodziska Wiślan z IX w. cmentarzysko kurhanowe (IX/X w.).

Ścieżka przyrodnicza "Przy zamku Kamieniec" o długości 1,5 km. Na jej trasie: Wychodnie piaskowca ciężkowicko - istebniańskiego Cmentarz choleryczny z XIX w. Punkt widokowy Muzeum Wsi w Odrzykoniu

Osoby związane z Odrzykoniem

Stanisław Feruś – Dzikowski „Zawierucha”, „Orlik”, „Q-1” (1905–1989). Dowódca Placówki AK w Odrzykoniu, redaktor i wydawca prasy konspiracyjnej. o. Peregryn Haczela (1865–1942) – franciszkanin, doktor filozofii i teologii, mentor o. M. Kolbego. ks. prof. Jan Haniewski (Haniebnik) (1873–1942), ur. w Odrzykoniu, kapłan od 1901, wykładowca logiki, teologii scholastycznej i filozofii. Józef Jucha (ur. 1897 w Odrzykoniu, zm. 1977) – pedagog i regionalista, autor artykułów historycznych. Stanisław Franciszek Jucha (ur. 1930 w Odrzykoniu, zm. 2003) – profesor zwyczajny Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Twórca polskiej szkoły cyfrowej kartografii naftowej. Profesor honorowy Narodowej Akademii Górniczej Ukrainy (Politechniki Dnieprzańskiej) w Dniepropietrowsku na Ukrainie. Mikołaj Kamieniecki – hetman wielki koronny, kasztelan sanocki, patron jednostek wojskowych III RP. Klemens Moskarzewski (zm. 1408) – podkanclerzy koronny, kasztelan sanocki, starosta sanocki, starosta krakowski, podkanclerzy i kasztelan; kamieniecki i wiślicki, właściciel dóbr Kamieniec i Zamku w Odrzykoniu. Jan Nawrocki (ur. 1876 w Odrzykoniu, zm. 1958) – polityk, członek naczelnych władz PSL, poseł na sejm w latach 1919 i 1922. Tadeusz Nawrocki (ur. 1910 w Odrzykoniu, zm. 1999 w Warszawie) – polski działacz polityczny, nauczyciel historii, poseł na Sejm Ustawodawczy. Józef Panaś (ur. 1887 w Odrzykoniu, zm. 1940) – ksiądz, pułkownik, pamiętnikarz, kapelan II Brygady Legionów, przeciwnik przewrotu majowego w 1926. Stanisław Piotrowicz (ur. 1952 w Bochni) – prokurator, prawnik, polityk. Senator VI i VII kadencji, poseł na Sejm VII i VIII kadencji, sędzia Trybunału Konstytucyjnego. Jan Skotnicki – kasztelan połaniecki Zofia Ligęza – kasztelanowa połaniecka Zofia Skotnicka (ur. 1603 w Bóbrce, zm. 1684 w Krakowie) – prototyp Klary Raptusiewiczówny w Zemście Aleksandra Fredry Franciszek Szafran (ur. 1890 w Odrzykoniu, zm. 1940 w Katyniu) – doktor prawa, sędzia Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Antoni Trznadel (ur. 1857 w Odrzykoniu, zm. 1908) – ksiądz, teolog, profesor zwyczajny i dziekan Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kierownik Katedry Teologii Dogmatycznej i Fundamentalnej w Seminarium Duchownym w Przemyślu.

Przypisy Raport o stanie gminy Wojaszówka w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 9 BIP gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT

Bibliografia Zdzisław Gil, Z dziejów odrzykońskiego zamku Kamieniec, Krosno 2007, Józef Jucha, Odrzykoń - wieś: Studium historyczne;'' 650 lat Odrzykonia 1348-1998, red. Stanisław F. Jucha [i in.].Stowarzyszenie Odrzykoniaków - Odrzykoń 2000, Odrzykoń: Ziemia i ludzie (wybrane zagadnienia)-Stowarzyszenie Odrzykoniaków, Odrzykoń 2003.(Zeszyty Odrzykońskie, z. 10)

Linki zewnętrzne

Stowarzyszenie Odrzykoniaków Strona internetowa Muzeum Wsi w Odrzykoniu Odrzykoń Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie podkarpackim Kategoria:Wsie w powiecie krośnieńskim (województwo podkarpackie)