thumb|Kwiat strzałki wodnej thumb|Owoc zbiorowy strzałki wodnej Żabieńcowate (Alismataceae Vent.) – rodzina roślin wodnych lub błotnych należąca do jednoliściennych. Obejmuje 16–18 rodzajów z ok. 115 gatunkami. Rozległy zasięg obejmuje obszary pod wpływem klimatu umiarkowanego oraz strefę międzyzwrotnikową, poza terenami pustynnymi. Najwięcej gatunków występuje na kontynentach amerykańskich. Rośliny siedlisk wodnych i bagiennych. Tkanki roślin zawierają sok mleczny.

Liście limnocharisa żółtego Limnocharis flava są spożywane jako warzywo w Azji południowej. We wschodniej części tego kontynentu jadane są także kłącza strzałki wodnej Sagittaria sagittifolia. Indianie żywili się natomiast strzałką szerokolistną Sagittaria latifolia. Niektóre gatunki z rodzajów Echinodorus i Helanthium uprawiane są jako rośliny akwariowe, z kolei rośliny z rodzajów strzałka Sagittaria, żabieniec Alisma i Echinodorus uprawiane są jako ozdobne w stawach, głównie w strefie międzyzwrotnikowej.

Morfologia thumb|Kwiat hydroklei grzybieniowatej thumb|Elisma wodna Pokrój Byliny, rzadko rosnące też jako rośliny roczne, korzeniące się w gruncie, o pędach wzniesionych, unoszących się na powierzchni wody lub zanurzonych. Łodyga w postaci kłącza podziemnego lub podwodnego, czasem z cienkimi rozłogami, w tym u niektórych przedstawicieli z bulwkami, bywa też wykształcona w postaci bulwocebuli. Pędy zawierają często białawy sok mleczny, powietrzne są często mięsiste.

Liście Wszystkie odziomkowe, skrętoległe lub rzadziej w okółkach rozmieszczone wzdłuż pędu, pojedyncze, zwykle niby-ogonkowe (ogonki często dłuższe od blaszki, na przekroju okrągłe lub trójkątne), rzadziej siedzące. Blaszka o różnym kształcie – zmienność może być związana z wiekiem – liście młodych roślin często są równowąskie, a dojrzałych od równowąskich poprzez jajowate do trójkątnych i oszczepowatych. Występują też różnice między liśćmi zanurzonymi, pływającymi i wzniesionymi. Liście są równolegle użyłkowane z poprzecznymi wiązkami przewodzącymi lub użyłkowane siateczkowato. Blaszki są całobrzegie i czasem faliste.

Kwiaty Zebrane w kwiatostany wierzchotkowe, które zebrane w okółkach tworzą kwiatostany złożone groniaste i wiechowate, rzadko baldachowate. Kwiaty są promieniste, obupłciowe lub rzadziej jednopłciowe, złożone z dwu trójkrotnych okółków okwiatu. Zewnętrzny okółek (kielich) jest zielony i trwały, a wewnętrzny (korona kwiatu) biały, rzadziej żółtawy. Pręciki wyrastają w okółkach (brak ich w kwiatach żeńskich) po 3, 6, 9 lub w większej liczbie do 30. Pylniki są dwukomorowe, pękają podłużnymi szczelinami. Słupki mogą być trzy w okółku lub jest ich wiele (nawet ponad 1,5 tysiąca) i wówczas ustawione są spiralnie (brak ich w kwiatach męskich). Tworzone są przez wolne, jednokomorowe owocolistki z trwałymi szyjkami, zawierające pojedyncze lub kilka zalążków.

Owoce Drobne niełupki tworzące owoc zbiorowy lub rzadziej – pękające u nasady mieszki. Nasiona są liczne, gruczołowate, grzbieciste lub zbięte, z U-kształtnym zarodkiem, pozbawione bielma i albumin.

Pochodzenie i systematyka Rodzina wyewoluowała ok. 80 milionów lat temu w czasie późnej kredy. Z Egiptu znane są skamieniałości identyfikowane z rodzajem Echinodorus datowane na 79 milionów lat temu (kampan). Systematyka według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Zgodnie z danymi APWeb żabieńcowate należą do rzędu żabieńcowców i zajmują w jego drzewie filogenetycznym następującą pozycję:

W systemie APG III rodzina żabieńcowatych została połączona z wyłączaną wcześniej (do systemu APG II z 2003 włącznie) rodziną limnocharysowatych (Limnocharitaceae). Wyodrębnianie tej rodziny zmieniało żabieńcowate w takson parafiletyczny.

Podział rodziny i wykaz rodzajów W obrębie rodziny wyróżnia się dwa klady, z których jeden obejmuje rodzaje Alisma, Luronium, Damasonium i Baldellia, a drugi resztę rodziny. Relacje między rodzajami w obrębie tych grup pozostają niejasne, podobnie zresztą sama klasyfikacja rodzajów wymaga zmian, bowiem kilka z rodzajów ma w tradycyjnym ujęciu charakter parafiletyczny. Albidella Pichon Alisma L. – żabieniec Astonia S.W.L.Jacobs Baldellia Parl. – żabienica Burnatia Micheli Butomopsis Kunth Caldesia Parl. – kaldezja Damasonium Mill. Echinodorus Rich. ex Engelm. (tu włączane są w niektórych ujęciach wyodrębniane rodzaje Aquarius Christenh. & Byng oraz Helanthium (Benth. & Hook.f.) Engelm. ex J.G.Sm.) Hydrocleys Rich. – hydrokleja Limnocharis Bonpl. Limnophyton Miq. Luronium Raf. – elisma Ranalisma Stapf Sagittaria L. – strzałka Wiesneria Micheli

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa żabieńcowe (Alismatidae Takht.), nadrząd Alismatanae Takht., rząd żabieńcowce (Alismatales Dumort.), podrząd Alismatineae Engl., rodzina żabieńcowate (Alismataceae Vent.).

Przypisy

*