Stosowana analiza zachowania (SAZ) (ang. applied behavior analysis, ABA) – dyscyplina naukowa, jedna z trzech składowych analizy zachowania, którego zadaniem jest tworzenie na podstawie praw zachowania, wypracowanych przez eksperymentalną analizę zachowania, procedur służących do kształtowania i modyfikowania istotnych społecznie zachowań. Dodatkowym i równie istotnym zadaniem SAZ jest weryfikowanie skuteczności tychże procedur za pomocą jednopodmiotowych schematów eksperymentalnych. Stosowana analiza zachowania spełnia trzy podstawowe cele: rozwijanie zachowań pożądanych (zwiększanie częstotliwości zachowań już istniejących oraz kształtowanie lub wyzwalanie nowych zachowań), redukowanie zachowań trudnych (zmniejszanie ich częstotliwości lub, jeśli to możliwe, całkowite ich eliminowanie) oraz utrzymywanie i generalizacja efektów interwencji.

Początek stosowanej analizy zachowania Jako datę formalnego początku stosowanej analizy zachowania możemy przyjąć rok 1959, kiedy to został opublikowany artykuł Theodora Ayllona i Jacka Michaela The psychiatric nurse as a behavioral engineer (Pielęgniarka psychiatryczna jako inżynier behawioralny). W artykule tym, autorzy opisują w jaki sposób personel szpitala psychiatrycznego modyfikował zachowania pacjentów w oparciu o procedury wywodzące się z eksperymentalnej analizy zachowania. W 1968 roku powstało natomiast najpopularniejsze czasopismo dotyczące stosowanej analizy zachowania – Journal of Applied Behavior Analysis (JABA).

Cechy stosowanej analizy zachowania Historyczny artykuł Donalda M. Baera, Montrose’a Wolfa u Todda Risleya określa siedem charakterystycznych dla stosowanej analizy zachowania cech. Zdaniem autorów SAZ jest: stosowana – badania dotyczą zmiany zachowań, które są istotne dla całego społeczeństwa lub poszczególnych jej członków behawioralna – koncentracja na zmianie faktycznych, precyzyjnie mierzonych zachowań oraz dokumentacja tego, że jeśli nastąpiła zmiana zachowania, to dotyczyła ona podmiotu, a nie na przykład wynikała ze zmiany zachowania obserwatora analityczna – demonstracja zależności między manipulowanymi zmiennymi środowiskowymi a zachowaniem (kontrola nad pojawieniem się lub niepojawieniem się danego zachowania) technologiczna – opisuje procedury użyte w badaniu na tyle szczegółowo, aby umożliwić replikację innym eksperymentatorom koncepcyjnie spójna – procedury używane w badaniach wywodzą się z podstawowych praw rządzących zachowaniem skuteczna – zmiana zachowania przynosi na tyle duże skutki, że ma ona znaczenie praktyczne dla osoby i jej otoczenia przynosząca zgeneralizowane skutki – rezultaty są trwałe, widoczne w innych niż eksperymentalnych środowiskach, oraz przenoszą się na inne zachowania

SAZ a terapia behawioralna Termin terapia behawioralna pojawia się po raz pierwszy w 1953 roku w pracy Lindsleya, Skinnera i Somona Studies in behavior therapy: Status report I. Termin ten nie ma jasnego rozgraniczenia od stosowanej analizy zachowania czy też modyfikacji zachowań. Niektórzy autorzy używają zamiennie tych pojęć, szczególnie w Polsce traktowane są one jako synonimy. Jednakże w literaturze anglojęzycznej można spotkać pewne rozróżnienie. Za najszerszą kategorię uznaje się termin modyfikacja zachowań i zaliczające się do niego dwie kategorie: terapię behawioralną (rozumianą jako podejście terapeutyczne oparte głównie na warunkowaniu klasycznym) oraz stosowaną analizę zachowania (bazującą na warunkowaniu sprawczym).

Obszary zastosowań SAZ Stosowana analiza zachowania może być z powodzeniem wykorzystywana w terapii, a także we wspieraniu prawidłowo przebiegającego rozwoju. Suchowierska wskazuje na dziewięć obszarów jej zastosowania:

zaburzenia rozwoju zwłaszcza ze spektrum autyzmu; choroby psychiczne, w szczególności schizofrenia inne problemy zakresu psychologii klinicznej, jak: lęki, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, nadmierny stres, nadwaga/otyłość, problemy małżeńskie, dysfunkcje seksualne i uzależnienia; wychowanie dzieci (szczególnie radzenie sobie z problemami wychowawczymi) edukacja dzieci i nastolatków typowo rozwijających się – radzenie sobie z zachowaniami niepożądanymi oraz podnoszenie skuteczności procesu nauczania poprawa wydajności pracowników firm: wspomaganie drużyn sportowych; rozwiązywanie problemów społecznych; pomoc seniorom w radzeniu sobie z ograniczeniami wynikającymi z wieku.

Wykorzystanie stosowanej analizy zachowania w terapii dziecka z autyzmem Za pioniera wykorzystania SAZ do terapii dzieci z autyzmem uznaje się doktora Ivara Lovaasa„Lovaas Revisited: Should we ever have left?”.. W 1987 roku psycholog ten wskutek przeprowadzonych badań, odkrył, że grupa dzieci poddana 40-godzinnej indywidualnej terapii SAZ (na jednego ucznia przypada jeden nauczyciel) osiąga najlepsze rezultaty. Kolejne badania Lovaasa i współpracowników z 1993 roku wykazały, że dzieci z najlepszymi wynikami uzyskanymi w badaniu pierwszym, utrzymały swoje umiejętności w wieku lat trzynastu. Inne wyniki badań także skazują na wysoką skuteczność zastosowania tej terapii w przypadku dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Głównym celem terapii jest praca nad deficytami behawioralnymi (umiejętności, które dziecko powinno posiadać, ale nie posiada) oraz eliminowanie nadmiarów behawioralnych (zachowań niepożądanych).

Strategie uczenia Do najbardziej popularnych metod pracy z dzieckiem z autyzmem w ramach stosowanej analizy zachowania zalicza się: podejście zachowań werbalnych (VB) oraz metoda wyodrębnionych prób (DTT). Metoda wyodrębnionych prób (, DTT) – metoda wykorzystywana przez terapeutów w pracy indywidualnej (choć możliwa jest również forma grupowa). Trening przebiega w środowisku ubogim w rozpraszające uwagę bodźce i rozbity jest zazwyczaj na etapy. Wykorzystywane są różne techniki behawioralne (np. podpowiedzi, wzmacnianie, korekcja błędów, odpowiednie interwały między zadaniami). DTT używana jest do nauczania różnych umiejętności (np. motorycznych, nazw powszechnych przedmiotów, identyfikacji receptywnej, imitacji werbalnej). W zależności od potrzeb dziecka terapia tą metodą może trwać od kilkudziesięciu do kilku godzin dziennie. W przypadku wczesnej intensywnej terapii dzieci zazwyczaj poddawane są 4–5 godzinom oddziaływań dziennie. W tym czasie nauczyciel organizuje trwające od kilku do kilkunastu minut przedziały czasowe poświęcone uczeniu. Przedziały te oddzielone są krótkimi przerwami (1-2 min). Zazwyczaj po każdej godzinie terapii robi się 5-10 minutową przerwę. Próba wyodrębniona przebiega następująco: terapeutę prezentuje uczniowi [bodziec poprzedzający|bodźca poprzedzającego] (np. prośba nauczyciela – podaj żółtą kredkę) następnie podpowiada wykonanie prawidłowej reakcji (np. pomaga fizycznie uczniowi skazać odpowiednią kredkę), dostarcza konsekwencji (np. wzmocnienie w postaci cukierka) i powtarza całą sekwencję kilkakrotnie, jednocześnie systematycznie wycofując podpowiedzi w celu wypromowania samodzielnych reakcji. Ze względu na sztywną strukturę interwencji, może pojawić się problem ograniczonej generalizacji nabytej umiejętności. Próbuje się temu zaradzić, poprzez wprowadzanie wielu przykładów lub kontekstów, dotyczących nauczanej umiejętności oraz poprzez użycie różnorodnych, stymulujących materiałów do nauki. W praktyce metodę używa się wraz z innymi interwencjami, np. naturalistycznymi lub opartymi na taksonomii zachowania werbalnego, jak podejście AVB (ang. applied verbal behavior). Podpowiedzi () – techniki używane są podczas przekazywania instrukcji, w celu zapewnienia prawidłowej reakcji na prezentowany dziecku bodziec. Podpowiedź może dotyczyć oczekiwanej odpowiedzi na zaprezentowany bodziec (np. werbalna podpowiedź, po przedstawieniu karty z literką, podczas nauki alfabetu). Podpowiedzi, oprócz formy słownej, mogą być gestami lub polegać na zademonstrowaniu jak się prawidłowo zachować w danej sytuacji. Opiekun może też odpowiednio poprowadzić rękę dziecka w celu przekazania instrukcji (np. prowadząc jego dłonie do ręcznika, po tym jak umyło ręce w umywalce). Podpowiedzią może być też odpowiednia modyfikacja bodźca, na który ma odpowiedzieć dziecko. Przykładowo, podczas nauki alfabetu, opiekun może chwilowo zabarwić literkę o której wskazanie prosi. Istotne z punktu widzenia nauki nowych umiejętności jest odpowiednie wycofywanie podpowiedzi (). Skuteczność różnych rodzajów podpowiedzi i technik ich wycofywania, różni się w zależności od dziecka, dlatego zaleca się, by dobierać je indywidualnie. Uczenie incydentalne () – naturalistyczna strategia uzupełniająca się nawzajem z metodą wyodrębnionych prób, powstała w celu usprawnienia generalizacji umiejętności. Wspólna jest dla nich precyzja w dostarczaniu wzmocnień, uczenie bez błędu i trening różnicowania. Sesje uczenia incydentalnego są, wbrew pozorom, starannie zaplanowane i zorganizowane. Jednak inicjacja nauki dokonana zostaje przez ucznia. Środowisko musi zostać tak przygotowane, aby wzbudzało operacje motywacyjne do uczonych zachowań. Np. powinno zawierać zabawki i inne przedmioty pożądane przez ucznia. Dziecko wskazuje lub w inny sposób wyraża zainteresowanie przedmiotem, a nauczyciel podpowiada prawidłowe zachowanie i wzmacniania prawidłowe reakcje poprzez spełnienie prośby. Uczenie incydentalne promuje przede wszystkim zachowania społeczne i dokonywanie samodzielnych wyborów. Materiał edukacyjny w takich sesjach jest również często jednocześnie wzmocnieniem. Podejście zachowań werbalnych (, VB) – metoda opierająca się na założeniach SAZ, ale poszerzająca jednocześnie możliwości uczenia się przez dziecko języka funkcjonalnego, obejmując analizę Skinnera zawartą w jego książce Verbal Behavior. Język jest traktowany jako rodzaj zachowania, które może być kształtowane w wzmacniane, gdy przykłada się odpowiednią uwagę do tego, co dziecko mówi, ale również do tego, dlaczego używa języka. W podejściu tym prace z dzieckiem rozpoczyna się od ustalenia wzmocnień atrakcyjnych dla dziecka, następnie pierwszą umiejętnością jaką uczy się dziecko jest formułowanie specyficznych próśb, po opanowaniu tej zdolności przechodzi się do uczenia innych nieco trudniejszych funkcji mowy.

Zachowania niepożądane i trudne Techniki SAZ używane są często przy ograniczeniu zachowań niepożądanych. Przykładami tych technik są:

Analiza funkcjonalna zachowań () – podczas której ustala się czynniki środowiskowe wpływające na występowanie problemowego zachowania. Przykład: ustalenie, co jest powodem autoagresywnego zachowania dziecka (uderzanie głową): dostarczanie autostymulacji, otrzymywanie uwagi od dorosłych, niechęć do spełnienia prośby dorosłego. Wygaszanie (extinction) – którego celem jest zmiana niepożądanego zachowania, poprzez eliminację bodźca wzmacniającego zachowanie. Przykład: po ustaleniu, że autoagresywne zachowanie dziecka spowodowane było chęcią autostymulacji, założenie kasku, który osłabi stymulację. Wzmacnianie różnicujące (differential reinforcement) – podczas którego zachowanie trudne wygasza się za pomocą innego zachowania. W przypadku wzmacniania różnicującego zachowanie alternatywne (DRA), dziecko otrzymuje wzmocnienie, które doprowadza do pożądanego (alternatywnego) zachowania. DRA jest najbardziej efektywne, gdy łączone z wygaszaniem. Trening komunikacji funkcjonalnej (functional communication training, FCT) – podczas którego dziecko uczy się wykorzystywania alternatywnej (pożądanej) formy komunikacji, w celu osiągnięcia jakiejś korzyści. Przykład: krzyczące dziecko uczone jest, że musi użyć prośby, żeby otrzymać słodycz. FCT jest najbardziej efektywny, gdy połączony z wygaszaniem (dziecko nie otrzymuje słodyczy, gdy krzyczy.