Lipusz (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Lëpùsz; niem. LippuschF. Lorentz Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem () ()) – wieś kaszubska o charakterze małomiasteczkowym położona w północnej Polsce w województwie pomorskim, w powiecie kościerskim, w gminie Lipusz. Leży nad rzeką Wdą. Na północ od Lipusza znajduje się jezioro Lubiszewskie.
Miejscowość jest sołectwem, siedzibą gminy Lipusz. W skład sołectwa wchodzą także miejscowości Borowiec, Konitop, Mechowo, Nowe Karpno, Stare Karpno, Płociczno, Skoczkowo, Zdroje, i Papiernia. W końcu 2025 sołectwo liczyło 2631 mieszkańców.
Historia Pierwsza wzmianka o wsi, w formie Lyndenpush, pochodzi z czasów krzyżackich, z roku 1398 i dotyczyła danin duchowieństwa pomorskiego dla papiestwa.
W roku 1892 Lipusz miał 647 mieszkańców, w tym 420 Kaszubów (388 katolików i 32 ewangelików), 218 Niemców (31 katolików i 187 ewangelików), 5 Żydów i 4 Polaków katolików.
W roku 1900 Lipusz uzyskał połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1901 z Bytowem i w 1902 z Chojnicami, stając się lokalną stacją węzłową.
Po otwarciu połączeń kolejowych, w roku 1913 Lipusz miał już 1278 mieszkańców. Znacznymi posiadaczami ziemskimi byli: Boleslaus von Janikowski, A. von Kekowski (Rekowski?), Boleslaus von Keschke, Fritz von Kolbiecki (Rolbiecki?), Ad. Mackowski, Emil Pirch i Johaness Schröder. Właścicielem młyna i tartaku był Ignatz Thimm. Była restauracja dworcowa prowadzona przez Augusta Dinglera i 3 karczmy, których właścicielami byli: Alexander Cysewski, Jakob Kropidlowski i Otto Schnick. Było 2 piekarzy: wdowa Marie Kobierowski i Johaness von Kalben; 4 kowali: G. Bauschke, Wladislaus Glaza, F. Limberg i O. Muck; 3 krawców: J. Czapiewski, St. Stolz i V. Turzinski; 3 szewców: P. Janitzki, J.Sarnowski i O. Schaldach; 2 rzeźników: O. Felske i St. Kallas; 3 sklepy kolonialno spożywcze: jeden spółki 'Bazar', drugi Maximiliana Steina i ostatni w karczmie Schnicka. Rymarzem był J. Paliwodda; handlem maszynami rolniczymi zajmował się kowal Wladislaus Glaza, a handlem bydłem Johann Kreft.
W dawnym kościele ewangelickim wybudowanym w 1865 roku od 2002 roku znajduje się Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego, prezentujące ok. 320 eksponatów (wóz strażacki z 1913 roku, kierzonki, kopanka, kamienie do śrutownika itp.). Na Wdzie znajduje się młyn wodny pochodzący z początku XIX wieku.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lipusz. W latach 1975–1998 należała do ówczesnego województwa gdańskiego.
W 2017 roku lasy otaczające wieś zostały silnie zniszczone w wyniku przechodzącej tędy fali nawałnic (zniszczeniu uległo 4200 ha lasów zarządzanych przez Nadleśnictwo Lipusz). W 2018 roku w ramach restytucji lasu i w związku z obchodami 100-lecia niepodległości Polski z pomocą harcerzy i wolontariuszy (razem ok. 3 tys. osób) na powierzchni ponad 10 ha zasadzono nowe drzewa w taki sposób, aby utworzyły one wizerunek godła państwowego, widoczny z okien przelatujących samolotówGodło państwowe z kilkuset drzew. Nietypowa akcja harcerzy na stulecie odzyskania niepodległościLeśnicy musieli zamknąć las zniszczony w nawałnicy. Bo stał się turystyczną atrakcją. Ponadto leśnicy pozostawili na obszarze 2 ha połamane drzewa, aby przypominały o tym, jak wyglądały okoliczne lasy po nawałnicy.
Zbrodnia w Nowym Karpnie 15 października 1939 roku członkowie Selbstschutzu i niemieccy policjanci z Lipusza rozstrzelali kilkunastu Polaków (według różnych źródeł 17 lub 19). Podczas akcji aresztowano 49 mężczyzn, których zaprowadzono do pobliskiego lasu w Karpnie. Wszyscy zatrzymani mieli wykopać duży grób. Po zakończeniu pracy zatrzymanych podzielono na dwie grupy. Mniejsza grupa została rozstrzelana. Pozostali mężczyźni musieli zakopać grób, po czym zostali wypuszczeni.
Zabytki Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są: kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła, 1866–1867, nr rej.: 968 z 26.08.1986. W wyposażeniu elementy wystroju z wcześniejszego kościoła, w tym m.in. figury, późnogotycka i barokowa. Na ścianach polichromie autorstwa Leona Drapiewskiego. kaplica grobowa rodziny Żelewskich, 1880, nr rej.: j.w. cmentarz grzebalny przy kościele, XIX w., nr rej.: j.w. kościół ewangelicki, 1865, nr rej.: 957 z 14.03.1986 cmentarz rzymskokatolicki, 1922–1923, nr rej.: 969 z 26.08.1986.
thumb|Młyn wodny InneJarosław Ellwart „Powiat kościerski, mapa turystyczna” Wydawnictwo Region Gdynia 2012 : drewniany młyn na Wdzie kamienica Banku Ludowego z 1904 neogotyckie zabudowania nadleśnictwa
Transport Transport drogowy droga wojewódzka nr droga powiatowa Sulęczyno-Lipusz droga powiatowa Tuszkowy-Lipusz droga powiatowa Lipusz-Bałachy droga gminna Borowiec-Lipusz droga gminna Skwierawy-Lipusz droga gminna Gostomko-Nowe Karpno-Lipusz droga gminna Lipusz-Bałachy-Lipuska Huta droga gminna Lipusz-Mechowo, Krugliniec-Płocice
Transport kolejowy Lipusz posiada kilka połączeń kolejowych z Kościerzyną i Chojnicami poprzez Brusy. Pasażerski ruch kolejowy na linii do Bytowa został zawieszony.
Turystyka Miejscowość znajduje się na turystycznym Szlaku Kamiennych Kręgów i na szlaku kajakowym rzeki Wdy.
Zobacz też Lipusz (stacja kolejowa) Łubiana Kościerzyna Wda Rezerwat przyrody Wda – Trzebiocha Sierakowice
Przypisy Raport o stanie gminy Lipusz w 2025. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2025 s. 5 Strona gminy, sołectwo Lipusz GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()
Bibliografia
Linki zewnętrzne