Hokej na lodzie (popularna forma skrócona: hokej) – sportowa gra zespołowa rozgrywana na lodowisku.
Hokej na lodzie jest najbardziej popularny w krajach północnej półkuli, co wynika z uwarunkowań klimatycznych. Jest również popularny na terenach, gdzie sezonowo (w czasie zimy) można pokryć dane miejsce lodem, to znaczy w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Polsce, Rosji, Czechach, Słowacji, Niemczech, Szwajcarii oraz w krajach nordyckich (Szwecja, Finlandia, Norwegia). Wraz z pojawieniem się lodowisk w zamkniętych halach sport ten można rozgrywać przez cały rok. Hokej na lodzie jest jednym z czterech najpopularniejszych sportów zawodowych w Ameryce Północnej. Na terenach Kanady i Stanów Zjednoczonych rozgrywana jest najważniejsza na świecie klubowa liga świata: NHL. Jest to oficjalny zimowy sport narodowy Kanady, gdzie gra ta cieszy się ogromną popularnością.
Organizacją promującą hokej na lodzie na świecie jest IIHF, czyli Międzynarodowa Federacja Hokeja na Lodzie. Skupia ona w sumie 68 państw z całego świata. Pomimo tego zdecydowaną większość medali rozgrywanych pod egidą IIHF Mistrzostw Świata zdobyło siedem państw (tzw. wielka siódemka): Kanada, Czechy, Finlandia, Rosja/ZSRR, Słowacja, Szwecja i Stany Zjednoczone. Podczas 22 turniejów olimpijskich wśród mężczyzn z 66 medali, aż 60 zdobyły reprezentacje powyższych państw. W pięciu rozegranych turniejach kobiet medale zdobyły tylko reprezentacje Kanady, USA, Szwecji, Finlandii oraz Szwajcarii.
Historia
thumb|left|250px|Powiększenie fragmentu obrazu Myśliwi na śniegu Początki hokeja sięgają końca XV wieku. Dyscyplina została prawdopodobnie zapoczątkowana w Anglii lub Francji. W kulturze po raz pierwszy hokej można zaobserwować w malarstwie niderlandzkim – np. na obrazie Pietera Bruegla Myśliwi na śniegu z 1565. Na jego dalszym planie widać ludzi korzystających z zakrzywionych kijów. Jeszcze wcześniej pojawił się na namalowanym w roku 1494 ołtarzu św. Kryspiana i Kryspiniana. thumb|left|250px|Z prawej strony w głębi pejzażu widoczni hokeiści na zamarzniętym stawie
Użycie słowa hokej w odniesieniu do gier rozgrywanych na lodzie datuje się dopiero na 1785 rok (w 1527 do gier rozgrywanych na zamarzniętych stawach), mimo to etymologia tego terminu nie jest pewna. Możliwe, że pochodzi od francuskiego słowa hoquet, co znaczy pasterski kij lub zgięty kij.
Udokumentowane początki nowoczesnej gry miały miejsce w Ameryce Północnej. Za kolebkę hokeja jest uznawana Kanada. Gra została wymyślona w 1855 roku w Ontario przez stacjonujących tam angielskich żołnierzy, którzy nudzili się podczas długich zim uniemożliwiających uprawianie innych sportów zespołowych. 3 marca 1875 roku w kanadyjskim Montrealu odbył się pierwszy mecz hokeja na lodzie w hali Victoria Skating Rink. Spotkanie rozegrano pomiędzy dwiema drużynami składającymi się z dziewięciu zawodników. Kapitanem jednej z drużyn był James Creighton – organizator meczu. Zawodnicy grali drewnianym krążkiem, używając przy tym łyżew i kijów. Mecz trwał 60 minut.
W 1877 kilku studentów Uniwersytetu McGilla usystematyzowało zasady gry w oparciu o hokej na trawie. W tym samym roku założony został pierwszy klub hokeja na lodzie McGill University Hockey Club, dzięki popularyzacji gry w 1883 włączono hokej do programu zimowego karnawału w Montrealu (Montreal Ice Carnival). Był to pierwszy turniej hokejowy w Kanadzie. Dwa lata później powstała pierwsza amatorska liga hokejowa w Kingston. W 1893 Gubernator generalny Kanady Lord Stanley ufundował puchar nazywany The Dominion Hockey Challenge Cup. Obecnie trofeum to znane jest pod nazwą Pucharu Stanleya i jest przyznawane zwycięzcy rozgrywek National Hockey League (NHL).
W tym samym czasie na terenie Stanów Zjednoczonych popularna była podobna gra ice polo. Różnice między hokejem a tą grą to: długość kija (w ice polo jest krótszy) oraz gra piłką zamiast krążkiem. W 1893 roku odbyły się pierwsze mecze hokeja na lodzie na Uniwersytecie Yale oraz Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa. Ice polo grano na terenie Nowej Anglii, jednak w niedługim czasie hokej wyparł tę dyscyplinę sportu z regionu. W 1896 roku założono pierwszą ligę hokejową w USA, The U. S. Amateur Hockey League, z siedzibą w Nowym Jorku.
Hokej do Europy dotarł pod koniec XIX wieku. W 1895 roku w pałacu Buckingham odbyła się prezentacja gry. Pierwsze gry odbyły się jednak dopiero na początku dwudziestego wieku. Najwcześniej hokej uprawiano w Niemczech, Szwajcarii, Francji, Belgii, Anglii oraz w Czechach. W 1908 roku powstała pierwsza organizacja międzynarodowa hokeja na lodzie LIHG (fr. Ligue Internationale de Hockey sur Glace, Międzynarodowa Federacja Hokeja na Lodzie), później przemianowana na IIHF (International Ice Hockey Federation). Państwami założycielskimi były Anglia, Francja, Belgia, Szwajcaria i Czechy. Po dwóch latach od założenia LIHG rozegrano pierwsze w historii mistrzostwa Europy w szwajcarskim Les Avants niedaleko Montreux. Pierwszym mistrzem starego kontynentu została reprezentacja Wielkiej Brytanii. Pierwszą imprezą międzynarodową z udziałem hokeistów z Ameryki Północnej były letnie igrzyska olimpijskie w Antwerpii. Zwycięzcą została reprezentacja Kanady. W 1924 roku hokej znalazł się w programie pierwszych zimowych igrzysk olimpijskich. Od tej chwili co cztery lata turniej olimpijski stał się najważniejszą międzynarodową imprezą hokejową.
W międzyczasie powstała liga NHL. Była efektem rozmów w kanadyjskiej Narodowej Federacji Hokeja między właścicielem Toronto Blueshirts a właścicielami zespołów: Canadiens de Montréal, Montreal Wanderers, Ottawa Senators i Quebec Bulldogs. Ich przedstawiciele zebrali się w Montrealu, gdzie debatowali nad przyszłością National Hockey Association. Powodem dyskusji były zarzuty wobec właściciela Toronto Blueshirts, który był wpływową postacią w National Hockey Association, oskarżanego o oszustwa i faworyzowanie swojego zespołu przez ligę NHA. Po rozpadzie w 1917 roku NHA do rozgrywek NHL przystąpiły jedynie cztery kluby: Montreal Canadiens, Toronto Arenas, Ottawa Senators oraz Montreal Wanderers. Liga stopniowo się powiększała, a w sezonie 1924/1925 po raz pierwszy zagrała w nim drużyna ze Stanów Zjednoczonych Boston Bruins. Obecnie liga NHL składa się z 31 zespołów, które są podzielone na dwie konferencje (zachodnią i wschodnią) oraz na sześć dywizji (w każdej konferencji po trzy).
W Polsce w hokej na lodzie zaczęto grać w latach 20. XX wieku po uzyskaniu niepodległości kraju. Pierwszymi ośrodkami były: Warszawa, Łódź oraz Lwów. W 1922 roku powstały pierwsze kluby hokejowe, tj. Polonia oraz AZS. Trzy lata później w stolicy powołano Polski Związek Hokeja na Lodzie (PZHL). W 1927 roku po raz pierwszy rozegrano w systemie nieligowym turniej o mistrzostwo Polski w hokeju na lodzie. Mistrzem został stołeczny AZS. W 1955 PZHL podjął decyzję o gruntownej reformie systemu rozgrywek o MP i wprowadzeniu w jej ramy modelu ligowego. Dlatego od sezonu 1955/1956 do dziś rywalizacja o miano najlepszej drużyny w Polsce toczona jest w formule ligowej. Najbardziej utytułowaną drużyną Polski jest Podhale Nowy Targ, które zdobyło 19-krotnie tytuł mistrza Polski.
Wyposażenie thumb|150px|Pełne wyposażenie zawodnika Hokej na lodzie jest od początku istnienia sportem kontaktowym, w którym ataki ciałem są dozwolone, skutkiem czego powszechne są kontuzje. Specjalne wyposażenie ochronne jest wysoce zalecane. Na ogół obejmuje kask, ochraniacze na ramiona, łokcie oraz zęby, rękawice, specjalne spodnie. Bramkarze są chronieni lepiej, bo nie muszą tak często zmieniać położenia, a zarazem są bardziej narażeni na atak. Mają specjalne maski oraz ochraniacze na nogi. Zawodnicy, którzy nie przekroczyli wieku 18 lat, muszą mieć dodatkowo specjalną ochronę na twarzy w formie kratownicy, nawet gdy nie są bramkarzami.
Zasady thumb|250px|Pole do gry w hokeja thumb|250px|Dwaj obrońcy i bramkarz bronią dostępu do bramki. Podniesiona ręka sędziego głównego oznacza przewinienie, które zostanie odgwizdane, dopiero gdy faulująca drużyna przejmie krążek thumb|250px|Wznowienie w tercji obronnej w tzw. „buliku” W skład każdego zespołu na lodzie wchodzą bramkarz i pięciu graczy w polu: dwóch obrońców i trzech napastników: lewoskrzydłowy, środkowy i prawoskrzydłowy. Kadra meczowa drużyny hokejowej jest liczniejsza, składa się z 22 zawodników – 20 zawodników przewidzianych do gry w polu oraz dwóch bramkarzy. Dzięki temu zespoły w trakcie gry swobodnie dokonują regularnych zmian tzw. „piątek”.
Każdy z zawodników wyposażony jest w kij, łyżwy oraz odpowiednie ochraniacze zapobiegające kontuzjom. Do gry służy krążek wykonany z twardego kauczuku, który zawodnicy trącając kijami starają się wbić do bramki przeciwnika. Jest to sport o szybkim tempie gry z użyciem gry fizycznej (ciałem).
Czas meczu hokejowego trwa 60 minut (czas podzielony jest na trzy części, tzw. tercje po 20 minut.) Czas liczony jest według tzw. czystej gry, tzn. jest zatrzymywany, gdy wystąpi przerwa w grze zarządzona przez sędziego.
Plac gry stanowi otoczone bandami lodowisko podzielone na trzy, wyznaczone niebieskimi liniami, części zwane tercjami. Dodatkowo linia czerwona przebiegająca przez środek lodowiska i dzieląca je na pół zwana jest neutralną. Ponadto do obszaru boiska włącza się ławkę rezerwowych (zlokalizowaną wzdłuż jednej długości lodowiska za bandami) oraz ławkę kar (umiejscowioną naprzeciw, wzdłuż drugiej długości lodowiska).
Hokej jest grą, w której wiele zagrań jest dozwolonych. Generalnie zawodnicy zagrywają krążek kijem, lecz nie jest to jedyny dopuszczalny sposób. Ponadto mogą to uczynić łyżwą, ręką itd. Ograniczenia obowiązują przy zagraniu krążka przy pomocy ręki do partnera z drużyny oraz przy zagraniu krążka kijem podniesionym powyżej ramion (w tych przypadkach gra jest przerwana). Bramkę można zdobyć tylko kijem (w wyjątkowych przypadkach uznaje się gole zdobyte gdy krążek odbija się od łyżwy, gdy sędzia nie stwierdza zamiaru zawodnika). Zmiany zawodników („piątek”) dokonywane są w trakcie gry oraz w czasie przerw w grze. Istotne jest przy tym, aby na lodowisku niezmiennie przebywało nie więcej niż sześciu graczy jednej drużyny. Przekroczenie tego przepisu skutkuje nałożeniem kary na drużynę naruszającą tę zasadę.
W przypadku, gdy krążek zniknie z pola widzenia sędziego (np. wypadnie na trybuny, jeden z zawodników zasłoni go na dłużej niż trzy sekundy, bramkarz przykryje ciałem itp.) gra jest przerywana i następuje wznowienie. Wówczas dwóch graczy z przeciwnych drużyn staje naprzeciw siebie, zaś stojący obok nich sędzia rzuca na lód między nich krążek, który oni próbują wywalczyć. Początek każdej tercji oraz dalsza gra po zdobyciu gola rozpoczyna się od wznowienia na środku tafli (w odróżnieniu od innych gier zespołowych drużyna tracąca bramkę nie zyskuje automatycznie przywileju posiadania krążka po utracie gola).