Koszyce Małe – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. Południowa część wsi wchodzi w skład Obszaru Chronionego Krajobrazu Pogórza Ciężkowickiego, pełniąc funkcję otuliny Ciężkowicko-Rożnowskiego Parku Krajobrazowego. Występują tu takie gatunki chronione jak: krogulec zwyczajny, myszołów zwyczajny, jaszczurka zwinka, padalec czy pachnica dębowa mająca siedliska na terenie starych sadów.
Części wsi +Integralne części wsi Koszyce Małe SIMC Nazwa Rodzaj0832841 Siciny część wsi0832858 Wola część wsi
Geografia Wieś położona jest na Wysoczyźnie Zgłobickiej na granicy Kotliny Sandomierskiej i progu Pogórza Karpackiego. Najniżej położony punkt znajduje się na wschodzie w dolinie rzeki Biała (197 m n.p.m.), a najwyżej w południowo-zachodniej części wsi wzniesienie Ostrębie (272 m n.p.m.).
Geologia Podczas poszukiwań naftowych w 1968 i 1985 roku, w otworach wiertniczych oprócz ropy naftowej i gazu ziemnego znaleziono niewielkie pokłady anhydrytu i soli kamiennej na głębokości poniżej 1400 m. thumb|Dwór Maschlera rozbudowany w I poł. XX w. o kaplicę, pełnił rolę klasztoru Urszulanek. Fot. 2012 r.thumb|Nieistniejąca już kapliczka w pniu drzewa obok Ochotniczej Straży Pożarnej w Koszycach Małych. Od uderzenia pioruna drzewo to zostało nadłamane ale figurka przetrwała nienaruszona. Pierwotnie środek był wyłożony kamieniem. W 2020 butwiejący pień został całkowicie zniszczony podczas nawałnicy.
Toponimia W źródłach pisanych Koszyce Małe pod nazwą Wola Koszycka wymienione zostały po raz pierwszy w dokumencie z roku 1362. Sama nazwa Koszyce Małe pojawia się w 1424. Równolegle nazywano ją czasem Koszyczki (w miejscowej gwarze Koszycki), dla odróżnienia od Koszyc zwanych później Koszycami Wielkimi. Nazwa pochodzi od wyplatanych przez mieszkańców wiklinowych koszyków, co potwierdza pieczęć wiejska sąsiednich Koszyc Wielkich przedstawiająca niewielki koszyk z kwiatami. Wieś znajduje się na wzniesieniach nad potokiem KoszyckimRoboty wodne i melioracyjne w południowej Małopolsce wykonane z inicjatywy Sejmu i Wydziału Krajowego. Cz. 2., od wschodu oblewają je wody rzeki Biała, od północy granicę stanowi potok Zimna Woda, od południa Ostrębowski potok zwany przy swym ujściu Szerokim, od zachodu potok Cirkwia. Warunki takie ułatwiały budowę stawów rybnych. Integralne części wsi: Abisynia (Isep), Borki, Cyrkla (Cirkwia), Dół, Galiówka, Góra, Jałowce, Siciny, Wola Ostrębowska, Poddębrze, RudawkiKoszyce Małe. Kataster 1848.. Wzniesienia we wsi noszą nazwy: Skała oraz Psia Górka.
Największym z przysiółków Koszyc Małych jest położona w najwyższej, południowo-zachodniej części wsi Wola Ostrębowska zwana w niektórych źródłach Wolą Ostrychowską lub Ostrzębowską. Jeszcze w 1536 Koszyce Małe „miały lasy dębowe piękne”. W 1596 w miejsce lasu pojawiają się nazwy Ostrabowa i Wola Ostrębowska jako osady wchodzące obok Koszyc Małych w skład tej samej parafii w Zbylitowskiej Górze. Te zapewne młodsze osady śródleśne całkowicie połączyły się z Koszycami Małymi w nieznanym czasie. Nazwa przysiółka Cyrkla (Cirkwia) świadczy o tym, że w tej okolicy lasów raczej nie wycinano od razu lecz wypalano metodą cyrhlenia lub jest to ślad po dawnym serwitucie, gdzie część lasu nazywano cerklem lub cyrklem.
Nazwa Ostrabowa pochodzi najprawdopodobniej od miejscowych określeń na gęste zarośla tj. „ostrężyna” (tak mówiono w Małopolsce na jeżynę) lub „ostręże” oznaczającego tarninę. Kilka kilometrów dalej, na południowy zachód, nad Dunajcem, pomiędzy Dąbrówką Szczepanowską a Janowicami znajduje się dębowo – grabowy (grąd) las Ostręgowa, porastający strome zbocza, schodzące do rzeki.
Można też próbować tłumaczyć tę nazwę usadowieniem nad strumieniem o stromo („ostro”) opadających brzegach. Być może jest to zniekształcone słowo „ostrów” oznaczające wyspę lub wzniesienie nad wodami. Może odnosić się do miejsca gdzie rzeka Biała podmyła tzw. koszycką Skałę.
W 1997 wprowadzono nazewnictwo ulic. Cztery ulice przyjęły nazwy od określeń miejscowych: Wolska (Wola Ostrębowska), Ogrodowa (Ogrody), Skalna (Skała) i Lipowa (koło lipy). Kolejne od kształtu: Krótka, Prostopadła, Zakątna. Pozostałe ulice to: Brzozowa, Cicha, Główna, Nowa, Oświatowa, Pogodna, Polna, Pracy, Spacerowa, Spokojna, Urocza, Wesoła, Źródlana.
Przynależność administracyjna W okresie I RP położona w powiecie pilzneńskim w województwie sandomierskim.
Od 1782 w cyrkule tarnowskim, w Galicji.
Po utworzeniu gmin zbiorowych Koszyce Małe należały w latach 1934–1954 do Gminy Pleśna. Następnie w latach 1954–1960 do Gromady Rzuchowa. W 1961 do Gromady Zbylitowska Góra. Między 1962–1972 do Gromady Zgłobice. Od 1973 sołectwo wchodzi w skład Gminy Tarnów.
Od XV w. Koszyce Małe należały do parafii w Zbylitowskiej Górze. W 1969 przy kaplicy Urszulanek powstał rektorat. Miejscową parafię utworzono 6 grudnia 1980.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.
Najstarsze miejscowe nazwiska Kataster gruntowy z 1848 roku wymienia w Koszycach Małych rodziny o następujących nazwiskach: Baradziej, Bartosz, Cholewiak, Chrząszcz, Cichy, Grębosz, Kamiński, Po[d]stawski, Tatar, Wilk, Zięba.
Historia Pierwszym znanym właścicielem wsi był Wincenty z Koszyc. Od XIV wieku należała do Rokoszów herbu Ostoja. W 1398 Piotr, syn Szymona sprzedaje Wolę Koszycką (obecnie Koszyce Małe) Dobiesławowi herbu Ostoja, dziedzicowi Koszyc (obecnie Koszyce Wielkie). W wyroku sądowym z 1427 poświadczony jest Gabor z Koszyc Małych używający bez zgody właściciela niecieczy (starorzecza) przy Dunajcu i lasów Malinczyniec i Ryje należących do Jana z Góry (zapewne obecnej Zbylitowskiej Góry). W 1437 Koszyce Małe były własnością Piotra Koszyckiego, w 1536 Franciszka Rokosza. Mieszkało tam wówczas siedmiu kmieci i dwóch zagrodników, była karczma, dwór, folwark i dziewięć stawów. W 1629 właścicielem Koszyc Małych, Chyszowa i części wsi Biała był Stanisław Łyczko. W 1635 Koszyce Małe i Koszyce Wielkie należały do Stanisława Jordana z Zakliczyna. W 1650 epidemia dżumy spustoszyła Koszyczki k.Tarnowa.
W czasie potopu szwedzkiego 21 marca 1657 Jerzy II Rakoczy zajął Tarnów i na czele 5 tys. żołnierzy dotarł 28 marca do Krakowa. Jak podają źródła: 30 marca, w Wielki Piątek rano, z Krakowa wyjechał Rakocy znowu do wojska wraz z Wircem. Obóz wielki Rakocego pod Koszyczkami, między Tarnowem a Wojniczem. Spalili Koszyczki, ludzi naścinali. Nowe miasto spalili i Żabno i wiele innych.(...) Wolę (przy Koszycach Wielkich) gdy napadali Kozacy i Węgrzy, dziedziczka Teresa z Wrzącej, wdowa po Janie Tarnowskim, uciekała, uwożąc co lepszego. Gonili ją, lecz nie mogli dognać, ona zaś w trwodze wyrzucała rzeczy, czego jednak nie spostrzegli. Po ich odwrocie nadjechał Rabrocki Stanisław, pozbierał rzeczy porzucone i przywłaszczył sobie.. W czasie III wojny północnej w 1710 wojska rosyjskie w odwecie za zabicie jednego z żołnierzy zrabowały Koszyce Wielkie i Koszyce Małe.
Czasy rozbiorowe Na początku XVIII w. Stanisław Łętowski nabył od rodziny Jordanów wsie Koszyce i Koszyczki pod Tarnowem. W latach 1753–1778 20 tys. zł przeznaczone na utrzymanie tzw. kolonii akademickiej w Tarnowie zabezpieczone było na Koszycach Wielkich, Koszycach Małych i Woli Ostrębowskiej. Przed 1817 wieś stanowiła własność Andrzeja Osuchowskiego. W 1817 odkupiona została przez małżeństwo Józefa Strzyżowskiego i Ludwikę z Bronikowskich. W latach 1827–1831 przy spisie wsi wymieniona jest Petronela Gawrońska, zapewne jako dzierżawiąca majątek. Przed 1846 wieś należała nadal do Józefa Strzyżowskiego. Dominium Koszyce Małe w cyrkule tarnowskim, złożone było ze wsi Koszyce Małe i części wsi Pleśna. 16 marca 1847 w C.-k. Sądzie Szlacheckim w Tarnowie odbyła się licytacja egzekucyjna 1/6 części "dóbr Koszyczki Małe i Ostrzembowska Wola" na spłatę spadkobierców Franciszka Borawskiego. thumb|Koszyce Małe, licytacja 20 czerwca 1861; ogłoszenie z prasy
W latach 1848–1851 majątek koszycki należał do Jana Radkiewicza (adwokat przy Forum Nobilium w Tarnowie, był justycjariuszem w kilku dominiach), zaś w latach 1851–1855 do jego pasierbicy Melanii Olearskiej ze Strzyżowskich, w 1855 do Jana Olearskiego, w 1866 do Tytusa Bobrowskiego, a w 1872 do hrabiny Julii Mieroszewskiej.
Podczas rzezi galicyjskiej w 1846 w Koszyczkach pod Tarnowem zginął Ludwik Bogusz. W nocy 25 grudnia 1866 spaliły się na folwarku dwa budynki gospodarskie z zapasami zboża, siana, młocarnią i narzędziami rolniczymi. 20 czerwca 1867 w karczmie w Koszycach Małych pobili się chłopi i zabiwszy Mateusza Grochowskiego (44 l.) ze Zgłobic, wrzucili go do studni. Ciało odnaleziono następnego dnia. Nocą 19 sierpnia 1867 spaliła się karczma. W płomieniach zginął 8-letni chłopiec, który spał na strychu.
W 1883 Koszyce Małe liczyły 411 mieszkańców. W tym czasie znajdował się tam: „piękny dwór” i „ogród założony w zeszłem stuleciu”. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje błędnie jakoby we wsi miał się znajdować również „piękny starożytny most murowany na arkadach z nakryciem” obiekt ten usytuowany był w sąsiedniej wsi tj. w Koszycach Wielkich. Słownik geograficzny z 1893 pod hasłem Wola Ostrębowska podaje: "Wólka do Koszyc Małych, w powiecie tarnowskim, leży na płd. od Koszyc Małych, w międzyrzeczu Biały i Dunajca, wzn. 272 m n.p.m. Składa się z 21 dm. i ma 117 mieszkańców. Graniczy na płd. z Rzuchową a na zach. z Błoniem."Pod koniec XIX w. we wsi większe majątki posiadali: Adam Cichy, Józef Cichy, Maria Wykowska i książę Eustachy Sanguszko. W 1888 kasa pożyczkowa gminna dysponowała 214 zł i 57 ct, z których udzielano pożyczki "nieszczęściami dotkniętym gospodarzom"Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii na 1888 rok.
We wrześniu 1886 całą noc płonęły budynki folwarku w Koszycach Małych. Spaliły się maszyny i zbiory. Majątek Jozuego Maschlera (żyjącego w latach 1840–1917, właściciela młyna parowego, radnego miasta Tarnowa, przewodniczącego żydowskiej gminy wyznaniowej w Tarnowie tzw. kahału) dzierżawił wówczas Morgenstern. W 1902 i 1905 majątek koszycki należał już do Herscha Maschlera.
Z fundacji gminy Koszyce Małe powstał w 1914 roku kamienny krzyż z adnotacją na postumencie: „Któryś cierpiał za nas rany Jezu Chryste zmiłuj się nad nami, którzy się do Ciebie z ufnością uciekamy”.
I wojna światowa W czasie I wojny światowej w dniach od 2 do 6 maja 1915 wojska państw centralnych nacierały na pozycje rosyjskie. Była to próba przełamania zastygłego na 4 miesiące frontu zwana ofensywą tarnowsko-gorlicką lub bitwą pod Gorlicami. Pod Koszyce Małe wojska niemieckie podeszły 5 maja 1915 z południowego kierunku, z Janowic. Pomiędzy Podgórkami (przysiółek Rzuchowej) a Wolą Ostrębowską (Koszyce Małe) na dwa dni zatrzymała się linia frontu. Po silnym ostrzale zrezygnowano jednak z próby odbicia rosyjskich okopów umieszczonych na wzniesieniach Woli Ostrębowskiej z obawy o duże straty. Dowódcy przerzucili siły w rejon Słonej Góry, gdzie toczyły się już zacięte walki. Pamiątką po tych wydarzeniach są znajdowane w tym miejscu niewybuchy oraz cmentarz wojenny, gdzie przeniesiono ciała chowane naprędce na miejscu bitwy.
Okres międzywojenny Ze spisu ludności z 1921 (bez objętych spisem wojskowym) wynika, że we wsi znajdowały się 84 domy zamieszkane przez 475 osób. Narodowość polską podało 475 mieszkańców. Wyznanie rzymskokatolickie 464, mojżeszowe 11.
W 1926 Towarzystwo Szkoły Ludowej otwarło w Koszycach Małych bibliotekę wiejską.
Jak podaje "Chłop polski" w 1929 od dłuższego czasu wójtem był miejscowy karczmarz Adam Tryba. A urząd gminny znajdował się w wydzielonym pomieszczeniu karczmy.
W okresie międzywojennym działalność obozu prorządowego skupiona była wokół Domu Zakonnego Sióstr Urszulanek. Członkami Koła Gminnego BBWR byli m.in. wójt i dwaj Żydzi.