thumb|Alessandro Mussolini, ojciec Benita. thumb|Rosa Maltoni, matka Benita. Benito Amilcare Andrea Mussolini (wym. []; ur. 29 lipca 1883 w Dovia di Predappio, zm. 28 kwietnia 1945 w Giulino di Mezzegra) – włoski polityk i dziennikarz (początkowo socjalistyczny), główny założyciel i przywódca ruchu faszystowskiego. Premier Królestwa Włoch w latach 1922–1943, oraz przywódca Włoskiej Republiki Socjalnej w latach 1943–1945. Od 1925 używający tytułu duce, który podkreślał dyktatorski charakter jego rządów.
W 1943 roku został odsunięty od władzy, utworzył później satelicki względem Niemiec rząd rezydujący w północnej części kraju. W 1945 roku został schwytany przez antyfaszystowskich włoskich partyzantów i rozstrzelany.
Wczesne lata thumb|left|Miejsce urodzin Mussoliniego, obecnie muzeum Benito Mussolini urodził się 29 lipca 1883 w Dovia di Predappio, w gminie Forlì, w regionie administracyjnym Emilia-Romania jako syn Alessandra Mussoliniego i Rosy Maltoni. Był najstarszym z trojga rodzeństwa. Matka była nauczycielką, ojciec – kowalem i socjalistycznym aktywistą. To on zdecydował o imionach nadanych Mussoliniemu – Benito na cześć Benita Juáreza (Indianina, który został prezydentem Meksyku); Amilcare i Andrea na cześć włoskich socjalistów i Andrei Costy, natomiast młodszy brat Benita Mussoliniego otrzymał imię Arnaldo na cześć Arnolda z Brescii (księdza i powstańca, który doprowadził do wypędzenia papieża z Rzymu). Żona Alessandra nie podzielała jego poglądów politycznych. Była praktykującą katoliczką.
Początkowo uczył się pod kierunkiem matki. W wieku 10 lat został oddany przez matkę do szkoły w Predappio, a rok później do gimnazjum oo. salezjanów w Faenzy, przy niechętnej postawie ojca. Wczesne poglądy polityczne Benita Mussoliniego zostały silnie ukształtowane pod wpływem poglądów ojca. 8 lipca 1901 ukończył studia w Instytucie Nauczycielskim w Forlimpopoli, uzyskując uprawnienia nauczyciela szkół elementarnych. Wkrótce również podjął pracę jako nauczyciel. 9 lipca 1902 roku wyjechał do Szwajcarii..
W Szwajcarii pracował m.in. jako kamieniarz czy asystent rzeźnika, ale nie mógł znaleźć stałej pracy. W tym okresie uczył się języka francuskiego i języka niemieckiego. Podczas pobytu w Lozannie i Genewie był aktywnym działaczem socjalistycznym, dorabiał, pisząc artykuły dla czasopisma „Przyszłość Robotnika” (wł. „L’Avvenire del Lavoratore”).
Pod koniec 1904 roku król Włoch ogłosił amnestię dla osób, które unikały służby wojskowej. Podczas swojego pobytu na emigracji Mussolini zignorował wezwanie do wojska, groziło mu z tego powodu więzienie. Dzięki amnestii mógł bezpiecznie wrócić do Włoch pod warunkiem odbycia służby wojskowej. Służbę wojskową odbył w formacji piechoty. Po zwolnieniu z wojska w 1906 roku ponownie podjął pracę jako nauczyciel w miejscowości Oneglia w Ligurii.
thumb|Benito Mussolini – zdjęcie ze szwajcarskiej kartoteki policyjnej, wykonane w 1903 po aresztowaniu za brak dokumentów
Działalność socjalistyczna i konflikt z socjalistami thumb|left|Benito Mussolini w 1917
W 1909 przeniósł się na krótko do austriackiego wówczas Trydentu, gdzie rozwijał działalność publicystyczną o charakterze socjalistycznym i antyaustriackim. Pracował dla lokalnej partii socjalistycznej i współredagował jej organ „L’Avvenire del Lavoratore” („Przyszłość robotnika”). Dał się poznać jako doskonały mówca, organizator i zdolny dziennikarz. W tym czasie nawiązał również kontakt z socjalistycznym politykiem i dziennikarzem Cesare Battistim i zgodził się redagować jego gazetę „Il Popolo” („Lud”). Battisti wydał również powieść Mussoliniego pt. Claudia Particella, l’amante del cardinale (Kochanka kardynała). W październiku 1909 władze austriackie deportowały Mussoliniego z powrotem do Włoch.
Po powrocie zamieszkał w miejscowości Forli, gdzie został redaktorem socjalistycznego pisma „La Lotta di Classe” („Walka klas”), przemawiał także na wiecach socjalistycznych. Należał do radykalnej frakcji w partii, sprzeciwiał się reformistycznym nurtom socjaldemokracji, uważał, że demokracja parlamentarna nie jest skuteczną formą walki o interesy robotników. Głosił konieczność rewolucji. Duży wpływ na jego poglądy wywarli Vilfredo Pareto i Georges Sorel.. W tym okresie był też przeciwny wojnie włosko-tureckiej o Libię. Na łamach swojej gazety opublikował artykuły wzywające do strajku generalnego, by zapobiec wojnie. Apele Mussoliniego spowodowały gwałtowną reakcję rządu, przyszły dyktator został aresztowany na kilka miesięcy.
Aresztowanie i artykuły potępiające wojnę przysporzyły mu jednak sławy w partii. Podczas kongresu Włoskiej Partii Socjalistycznej wygłosił płomienną mowę przeciwko wojnie i wzywał do wykluczenia umiarkowanych socjalistów z partii. Przemówienie wzbudziło entuzjazm, w konsekwencji 8 lipca 1912 roku został wybrany do zarządu partii. Na początku grudnia 1912 roku przeniósł się z Forli do Mediolanu i objął stanowisko redaktora naczelnego głównego pisma socjalistów „Avanti” („Naprzód”). Przyczynił się do potrojenia nakładu dziennika.
28 lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Większość Włochów i większość socjalistów była przeciwna przystąpieniu Włoch do wojny. Tymczasem Mussolini 18 października 1914 roku opublikował na łamach „Avanti” artykuł popierający przystąpienie Włoch do wojny po stronie Ententy, kiedy jeszcze w sierpniu i wrześniu występował przeciwko wojnie.. Publikacja artykułu wbrew stanowisku partii wywołała skandal. Mussolini został zwolniony ze stanowiska redaktora naczelnego pisma i wykluczony z partii socjalistycznej, po czym zupełnie odseparował się od lewicowych towarzyszy.. Okazało się, że na zmianę jego poglądu wobec wojny miały wpływ pieniądze z Francji, które otrzymywał za pośrednictwem francuskich socjalistów. Stopniowo z socjalisty Mussolini stał się „największym wrogiem lewicy” i reprezentantem „nowej odmiany europejskiej prawicy”.
Wkrótce po zwolnieniu z „Avanti”, już jako „socjalistyczny apostata”, założył własne pismo o nastawieniu lewicowo-nacjonalistycznym: „Il Popolo d’Italia” z siedzibą w Mediolanie. Na łamach pisma propagował przystąpienie Włoch do wojny po stronie Ententy, atakował także socjalistów za internacjonalizm i niechęć do wojny. Pismo było w tajemnicy finansowane przez ambasady Anglii i Francji, którym zależało na dołączeniu Włoch do wojny. Mussolini nawiązał kontakty z zamożnymi właścicielami ziemskimi, którym zależało na przeciągnięciu dawnych sympatyków lewicy do obozu nacjonalistycznego. W przekazywaniu pieniędzy francuskich uczestniczył socjalista Jules Guesde, minister w również socjalistycznym rządzie Vivianiego. We Włoszech wsparcia udzielili przemysłowcy (przemysł żelazny i cukrowniczy) za pośrednictwem Filippo Naldiego, redaktora prawicowego dziennika „Il Resto del Carlino”, a także producenci broni.
W styczniu 1915 roku zainicjował ultranacjonalistyczną organizację Fasci d’Azione Rivoluzionaria. Jego poglądy dryfowały wówczas w stronę prawicy; były połączeniem myśli nacjonalistycznej, rewolucyjnej i socjalnejG. Besier, K. Stokłosa, European Dictatorships. A Comparative History of the Twentieh Century, 2023, s. 77.. Grupa agitowała na rzecz uczestnictwa Włoch w wojnie i dążyła do ograniczenia wpływów parlamentu.
W sierpniu 1915 roku, gdy Włochy dołączyły już do wojny po stronie Ententy, Mussolini otrzymał powołanie do wojska. Walczył w dolinie rzeki Isonzo. Podczas walk zaraził się tyfusem. 23 lutego 1917 został ranny odłamkiem pocisku moździerzowego. Po dwudziestu siedmiu operacjach medycznych został zwolniony do domu w sierpniu 1917TVP, Bogusław Wołoszański Encyklopedia II wojny światowej, odc. Mussolini..
Po powrocie do Mediolanu nadal wydawał swoją gazetę „Il Popolo d’Italia”, jednocześnie skupiając wokół siebie grupę kombatantów. W tym okresie nie określał się już na ogół mianem socjalisty, a jeśli już to czynił, to nazywając się „socjalistą narodowym” albo „antymarksistowskim”. Krytykował demokrację, nawoływał do stworzenia dyktatury. Potępiał rewolucję październikową, uznając ją za krwawe rządy terroru – jego zdaniem bolszewicy byli mordercami i należało chronić Włochy przed ich rządami. Jednocześnie budując później państwo faszystowskie odwoływał się do dokonań Lenina, choć zdecydowanie sprzeciwiał się komunistycznemu modelowi gospodarczemu.
Narodziny faszyzmu Po zakończeniu I wojny światowej państwo włoskie było wyniszczone i zadłużone, korzyści z przyłączenia się do aliantów były mizerne. Panowała hiperinflacja, a zarobki robotników pozostawały niskie. Po demobilizacji liczącej 3 mln żołnierzy armii, bezrobocie wzrosło do 2 mln osób. Podczas wojny władze obiecywały podwyżki, gdy wojna się zakończy. Po zakończeniu wojny sytuacja uległa jednak raczej pogorszeniu niż polepszeniu, robotnicy i chłopi czuli się oszukani. W kraju rosło niezadowolenie społeczne, nasilały się nastroje rewolucyjne. Codziennością stały się strajki i demonstracje. W 1919 roku doszło do 1663 strajków, w których uczestniczyło ponad milion robotników. Doszło także do 208 strajków rolników, w których wzięło udział około pół miliona chłopów. W 1920 roku miało miejsce 1881 strajków przemysłowych i 189 strajków rolników. Okres ten został nazwany biennio rosso (czerwone dwa lata).
W lutym 1919 roku na terenie Włoch powstawały tzw. związki kombatanckie (wł. Fasci di combattimento), złożone z powracających z frontu żołnierzy. Słowo fasci (liczba mnoga) oznaczało wówczas po włosku związek lub liga. Od końca XIX wieku różnego rodzaju fasci były organizowane przez związki zawodowe lub chłopów, przykładem są Fasci Siciliani, stowarzyszenie chłopów na Sycylii działające w latach 1895–1896. 23 marca 1919 roku Mussolini wezwał przedstawicieli fasci, by założyć nową organizacje zrzeszającą istniejące związki pod nazwą Fasci Italiani di Combattimento, które sam określił mianem skrajnej prawicy. W zebraniu założycielskim w sali klubu Koła Przemysłowo-Handlowego w Mediolanie wzięło udział około 200 osób..
Uczestnicy zebrania założycielskiego nowej organizacji wywodzili się z czterech grup: rewolucyjni syndykaliści, kilku byłych socjalistów, którzy, tak jak Mussolini, stali się nacjonalistami, Filippo Tommaso Marinetti i grupa futurystów i przede wszystkim weterani wojenni pochodzący z jednostek specjalnych armii włoskiej, nazywani arditi (dzielni), liderem tej grupy był
Arditi podczas wojny i po jej zakończeniu nosili czarne koszule symbolizujące śmierć.
Symbolem organizacji stały się fasces.
Wydarzeniem, które wywarło duży wpływ na ówczesnych nacjonalistów, było przejęcie miasta Fiume przez poetę Gabriele D’Annunzio. D’Annunzio okupował miasto przez kilkanaście miesięcy, tworząc na jego terenie swoisty twór państwowy. D’Annunzio nie był wówczas związany z Mussolinim, ale to właśnie jego grupa podczas okupacji Fiume propagowała elementy, które później stały się częścią faszystowskiej estetyki, takie jak powitanie poprzez salut rzymski, umundurowanie (czarne koszule), marsze wojskowe, spektakularne wiece partyjne. Z czasem stronnicy Mussoliniego dołączyli do akcji. Okupacja Fiume pokazała też jaskrawo słabość włoskiego rządu, który przez kilkanaście miesięcy obawiał się zająć okupowane przez D’Annunzia miasto.
Organizacja Mussoliniego wystartowała w wyborach w listopadzie 1919 roku. Poniosła jednak klęskę, zdobyła jedynie 5000 głosów w Mediolanie, Mussolini nie dostał się do parlamentu. Pod koniec 1919 roku ugrupowanie miało tylko 870 członków. Początkowo Związki Kombatanckie podnosiły jeszcze postulaty natury socjalnej. Po porażce wyborczej zupełnie z tego zrezygnowano, na dobre pozbywając się haseł budzących skojarzenia z socjalizmem.. Lewicujące elementy w ruchu faszystowskim poddano czystkomT. Judt, T. Snyder, Rozważania o wieku XX, 2019, s. 186.. Nowy kierunek faszyzmu był bardziej wolnorynkowy, co nie wynikało ze zliberalizowana światopoglądu Mussoliniego, tylko z jego pragmatyzmu (przyszły dyktator pozostawał przeciwnikiem demokracji i zwolennikiem rozwiązań siłowych).