Władysław Grabski

Władysław Dominik Grabski (ur. 7 lipca 1874 w Borowie, zm. 1 marca 1938 w Warszawie) – polski polityk narodowej demokracji, ekonomista i historyk, minister skarbu oraz dwukrotny premier II Rzeczypospolitej, autor reformy walutowej (1924).

Działacz społeczny i niepodległościowy, w latach 1905–1912 poseł do Dumy Państwowej, członek Komitetu Narodowego Polskiego, wiceprezes utworzonego w 1914 Centralnego Komitetu Obywatelskiego w WarszawieJerzy Z. Pająk, Powstanie i rozwój samorządu w miastach Królestwa Polskiego podczas I wojny światowej, w: Z historii ustroju państwa polskiego od XIV do XX wieku, Kielce 2003, s. 105., prezes Centralnego Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego w Rosji (1915–1918). Od 26 października do 4 listopada 1918 minister rolnictwa i dóbr koronnych. Członek Naczelnej Rady Ludowej w 1918Dziennik Poznański, nr 281, rocznik 60, 7 grudnia 1918 roku, [b.n.s.], poseł z ramienia Związku Ludowo-Narodowego (1919–1922), minister skarbu od 13 grudnia 1919 do 9 czerwca 1920, od 13 stycznia 1923 do 30 czerwca 1923 i od 19 grudnia 1923 do 13 listopada 1925. Premier rządu RP od 23 czerwca do 24 lipca 1920 i od 19 grudnia 1923 do 14 listopada 1925. Rektor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie w latach 1926–1928 i jej prorektor w latach 1928–1929. Kawaler Orderu Orła Białego.

Obywatel ziemski guberni warszawskiej w 1909 rokuSpis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego ze wskazaniem ostatniej stacji pocztowej, 1909, s. 37..

Brat Stanisława, również polityka i ministra II RP.

Dzieciństwo i młodość Władysław Dominik Grabski pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Pomian, wywodzącej się z miejscowości Grabie na Kujawach. Wśród jego przodków byli rycerze, wojewodowie i kasztelanowie. Władysław Grabski był synem ziemianina Feliksa i jego drugiej żony, Stanisławy Mittelstaedt (córki Juliana Seweryna, i Józefy Zakrzewskiej, siostry Ignacego Zakrzewskiego, historyka, posła do niemieckiego Reichstagu). Ojciec Grabskiego uzyskał spory majątek, uprawiając buraki cukrowe, dzięki czemu mógł w 1859 kupić od Grabowskich majątek w Borowie nad Bzurą niedaleko ŁowiczaW 1859 Feliks Grabski przeprowadził uwłaszczenie chłopów we własnym majątku. Podczas powstania styczniowego był komisarzem cywilnym władz powstańczych.. Tam przyszedł na świat Władysław Grabski. Był jednym z czwórki rodzeństwa.

Od 1883 do 1892 Władysław Grabski był uczniem V Gimnazjum Filologicznego w Warszawie, gdzie brał udział w spotkaniach tajnych kółek samokształceniowych, będąc wówczas pod wpływem myśli socjalistycznej. Jednak w przeciwieństwie do brata StanisławaStanisław Grabski zajmował się przez pewien czas m.in. wydawaniem socjalistycznego „Robotnika” w Berlinie. i siostry ZofiiZofia Kirkor-Kiedroniowa została aresztowana i skazana na zesłanie przez władze carskie za działalność socjalistyczną., jego związek z ruchem lewicowym był dość powierzchowny. W 1892 rozpoczął studia w Paryżu – był studentem na École des Sciences Politiques do 1894 (tytuł jego pracy dyplomowej to O sądzie sejmowym 1828 r. w Królestwie Polskim). Równolegle studiował historię i ekonomię na Sorbonie (1892–1895). W latach 1895–1896 odbył praktykę rolniczą w Woli Trębskiej. Następnie spędził rok w Halle, ucząc się agronomii (lata 1896–1897). W tym czasie jego poglądy polityczne zmieniły się – poznał m.in. idee liberalizmu. W 1894 opublikował pracę pt. Kwestia agrarna we Francji (w czasopiśmie Ekonomista Polski), a w 1897 – Wiedza i praktyka rolnicza w Niemczech oraz Praca społeczna na wsi w Niemczech (w Ateneum).

Do powrotu do kraju w 1897 zmusiła go śmierć ojca. Grabski osiadł w rodzinnym majątku w Borowie, gdzie prowadził działalność gospodarczo-społeczną i naukową, zajmując się głównie tematyką wiejską. W 1899 założył pod Kutnem rolniczą stację doświadczalną (drugą tego typu w Królestwie Polskim), w 1901 – fabrykę spółdzielczą Spójnia, w 1903 – drugie na ziemiach polskich chłopskie kółko rolnicze Jutrzenka w Bocheniu pod Łowiczem oraz jedną z pierwszych spółdzielni mleczarskich, a w 1904 zorganizował i przez pewien okres prowadził Towarzystwo Melioracyjne w Warszawie. W 1905 natomiast założył pierwsze w Królestwie Polskim spółdzielcze chłopskie Powiatowe Towarzystwo Rolnicze w Łowiczu. Grabski tworzył również kasy spółdzielcze dla chłopów, wspierał szkoły rolnicze, a w Borowie łożył na nielegalną polskojęzyczną szkołę dla dzieci włościańskich.

4 czerwca 1903 w parafii św. Aleksandra w Warszawie poślubił Katarzynę LewandowskąWojciech Morawski podaje także inny rok ślubu – 1910. Zob. .

Prowadził współpracę z Centralnym Towarzystwem Rolniczym (był jego wiceprezesem), napisał także dwutomową Historię Towarzystwa Rolniczego, opublikowaną w Warszawie w 1904. Za tę pracę został uhonorowany przez Akademię Umiejętności.

Działalność polityczna Był członkiem Ligi Narodowej od 1905. W 1905 został na krótko uwięziony przez władze rosyjskie, które w ten sposób chciały go ukarać za pracę społeczną wśród chłopstwa. W tym samym roku rozpoczął karierę polityczną – został wybrany w wyborach na posła do rosyjskiej Dumy. W tym czasie jako główny cel swej działalności politycznej obrał sobie poprawę położenia ludności chłopskiej. Jak pisał:

Funkcję tę pełnił trzykrotnie w latach 1905–1912, z ramienia Narodowej Demokracji. Działał potem w Centralnym Towarzystwie Rolniczym, którego wiceprezesem został w 1914. Ta organizacja społeczno-gospodarcza utworzona za zgodą władz rosyjskich, z inicjatywy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego i Stronnictwa Polityki Realnej, skupiała działaczy Centralnego Towarzystwa Rolniczego, Towarzystwa Przemysłowców Guberni Królestwa Polskiego, Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu. Miała ona reprezentować kręgi gospodarcze i polityczne Królestwa Polskiego.

W odpowiedzi na deklarację wodza naczelnego wojsk rosyjskich wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza Romanowa z 14 sierpnia 1914, podpisał telegram dziękczynny, głoszący m.in., że krew synów Polski, przelana łącznie z krwią synów Rosyi w walce ze wspólnym wrogiem, stanie się największą rękojmią nowego życia w pokoju i przyjaźni dwóch narodów słowiańskich.

Po wybuchu I wojny światowej w listopadzie 1914 Władysław Grabski wszedł w skład Komitetu Narodowego Polskiego, opowiadającego się za orientacją prorosyjską. W reakcji na rosyjską odezwę do Polaków z sierpnia 1914, w specjalnej depeszy do wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza Romanowa wyraził głębokie wzruszenie orędziem.

W wyniku działań wojennych i zajęcia Kongresówki przez wojska niemieckie, zmuszony został do wyjazdu do Rosji. W Piotrogrodzie z jego inicjatywy 24 sierpnia 1915 powstał Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego w Rosji, na którego czele stanął sam Grabski (kierował działalnością Komitetu w latach 1915–1918). Celem organizacji była m.in. pomoc polskim jeńcom i wygnańcom oraz reprezentowanie interesów Polaków w Rosji.

W 1914 u syna Władysława Grabskiego, Wacława, zdiagnozowano gruźlicę. Ojciec wysyłał go do sanatoriów w Samarze, Soczi i Gagray. Wysłał go także na leczenie do Finlandii, jednak pomimo leczenia, chory zmarł w 1917. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Helsinkach.

W czerwcu 1915 Władysław Grabski brał udział w pracach komisji polsko-rosyjskiej, dotyczących rozszerzenia uprawnień Królestwa Polskiego. Jej działalność została jednak zawieszona w sierpniu 1915. Jako prezes Centralnego Komitetu Obywatelskiego stworzył biuro zajmujące się gromadzeniem materiałów dotyczących przyszłej odbudowy niepodległości Polski, w szczególności polityki gospodarczej i stosunków z Rosją. Wynikiem tej pracy było opublikowanie przez biuro Materiałów i studiów w sprawie odbudowy państwa polskiego.

W 1917 ukazała się broszura autorstwa Grabskiego pt. Podstawy siły wewnętrznej państwa polskiego – wskazywał w niej konieczność działania wszystkich warstw społecznych na rzecz niepodległości Polski. Wskazywał tam również na to, że odrodzone państwo musi dbać o dobrobyt materialny i rozwój kulturalny ludności.

Po wybuchu rewolucji lutowej, Grabski wszedł w skład powstałej 28 marca 1917 Komisji Likwidacyjnej do spraw Królestwa Polskiego. Podmiot ten miał pracować nad uregulowaniem wzajemnych stosunków polsko-rosyjskich. W październiku 1917 polityk zrezygnował z prac w Komisji, wraz z innymi przedstawicielami narodowej demokracji i realistów. Powodem tego posunięcia był brak możliwości zrealizowania zgłaszanych przez polską stronę postulatów.

Po wybuchu rewolucji październikowej i zawarciu pokoju brzeskiego, Grabski powrócił na ziemie polskie. Został jednak uwięziony przez Niemców i osadzony w twierdzy modlińskiej. Powodem tego posunięcia władz niemieckich była krytyka ekonomicznej polityki okupacyjnej, którą głosił Grabski. W trakcie tego przymusowego odosobnienia zakończył prace nad trzecim tomem swej publikacji poświęconej sytuacji polskiego chłopstwa (Materiały w sprawie włościańskiej zawierające prace Społeczne gospodarstwo agrarne w Polsce oraz Cele i zadania polityki agrarnej w Polsce).

Po uwolnieniu, 26 października 1918 objął funkcję ministra rolnictwa i dóbr koronnych w gabinecie Józefa Świeżyńskiego. Sprawował ją jednak tylko przez 13 dni (do 4 listopada 1918, gdy Rada Regencyjna odwołała gabinet w związku z próbą zamachu stanu).

Wraz z bratem Stanisławem współtworzył program Związku Ludowo-Narodowego. Został on zatwierdzony przez zjazd ZLN 27 października 1919.

W 1919 Grabski został wybrany posłem na Sejm Ustawodawczy z ramienia ZLN (kandydował z okręgu 14, obejmującego Łowicz, Rawę Mazowiecką, Skierniewice i Sochaczew). W tym czasie, 31 stycznia 1919 r. został powołany przez Naczelnika Państwa na dyrektora Głównego Urzędu LikwidacyjnegoKatolik Codzienny z 22 kwietnia 1923.Lech Gazeta Gnieźnieńska z 19 lipca 1923. – instytucja stworzona dla regulowania zobowiązań finansowych z czasów wojny. Grabski wszedł także w skład delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu, która obradowała od 18 stycznia 1919 do 21 stycznia 1920, zajmował się sprawami odszkodowań wojennych i likwidacyjnymiEugeniusz Romer, Pamiętnik Paryski 1918–1919. przypisy Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, t. I Wrocław 2010, s. 25.. Efekty swej pracy opisał w publikacji pt. Wyjaśnienia dotyczące ratyfikacji traktatu pokojowego z Niemcami i umowy wielkich mocarstw z Polską, przeznaczonej przede wszystkim dla posłów, którzy mieli ratyfikować traktat wersalski stworzony w Paryżu. Sam Grabski oszacował, że Niemcy powinny wypłacić Polsce ok. 20 mld marek w złocie odszkodowania za okres okupacji ziem polskich podczas I wojny światowej. Wkrótce jednak okazało się, że taka kwota jest nieosiągalna.

Minister skarbu w rządzie Skulskiego

13 grudnia 1919 Władysław Grabski wszedł w skład rządu Leopolda Skulskiego. Został ministrem skarbu. Od samego początku sprawowania tej funkcji musiał walczyć z wysokim wskaźnikiem inflacji. Próbował go obniżyć, postulując:

Ponadto w styczniu 1920 r. przeprowadził w dawnej Galicji i części Królestwa przeprowadzono wymianę koron na marki polskie w relacji 1,43 korony za 1 markę polską. Według ludności było to niekorzystne. Grabski doprowadził do przyjęcia przez parlament ustaw o podatku dochodowym, podatku od spadków i darowizn, skrzynek depozytowych, kapitałów i rent, a także uporządkował dzielnicowe przepisy dotyczące podatków przemysłowego i gruntowego. W marcu 1920 r. uchwalono ustawy o monopolu loteryjnym oraz opracowanie projektu ustawy o monopolu tytoniowym.

Po rozpoczęciu kontrofensywy przez Armię Czerwoną podczas wojny polsko-bolszewickiej i wobec kolejnych postępów sił sowieckich, rząd Leopolda Skulskiego został zmuszony do podania się do dymisji 9 czerwca 1920.

Pierwszy rząd Grabskiego thumb|Władysław Grabski