Herbert Spencer (ur. 27 kwietnia 1820 w Derby, zm. 8 grudnia 1903 w Brighton) – angielski filozof i socjolog, jeden z twórców socjologii, przedstawiciel pozytywizmu, organicyzmu i ewolucjonizmu.
Życiorys Ojciec Herberta Spencera był nauczycielem w Derby. Chłopiec miał ośmioro rodzeństwa, lecz każde z tych dzieci zmarło w dzieciństwie. Sam Herbert przez całe życie był chorowity: fizycznie i psychicznie (bezsenność, epizody depresyjne, hipochondria). W wieku dorosłym uzależnił się od opium. Pod koniec życia stopniowo wycofał się z życia publicznego, mając opinię małostkowego i ekscentrycznego samotnika.
Herbert Spencer nie był skłonny do instytucjonalnej nauki i nie ukończył studiów wyższych, pozostając samoukiem. Szczególnie interesował się naukami przyrodniczymi i matematyką, a z czasem również naukami społecznymi i filozofią.
thumb|Herbert Spencer w wieku 46 lat. W wieku 17 lat zaczął pracować przy budowie kolei w Londynie i Gloucester. Pracował tam z przerwami w latach 1837–1847 i w tym czasie opracował kilka wynalazków (w 1838 urządzenie mierzące szybkość pociągów) i rozwiązań racjonalizatorskich. W 1842 rozpoczął publikować teksty, początkowo mające charakter publicystyczny i polemiczny. W latach 1848–1853 pracował jako redaktor techniczny (adiustator) w The Economist. Dzięki temu miał kontakt z czołowymi umysłami epoki (m.in. Charlesem Darwinem, Johnem Stuartem Millem, Thomasem Carlylem, Thomasem Henrym Huxleyem czy George Eliot).
W 1851 opublikował Social Statics, co uczyniło go osobą publiczną. Od tego czasu systematycznie rozwijał swój system filozoficzny. Kiedy w 1853 otrzymał spadek po stryju, mógł zrezygnować z pracy zawodowej, skupiając się na działalności intelektualnej. Od lat 80. XIX w. był rozpoznawanym autorem, jednym z wpływowych intelektualistów swoich czasów. Należał do założonego przez Thomasa Huxleya Klubu X, zrzeszającego 9 największych uczonych o poglądach liberalnych i ewolucjonistycznych. Za życia Spencera na świecie sprzedano milion egzemplarzy jego dzieł .
Jego brak afiliacji uniwersyteckiej, skrajnie indywidualistyczne i antypaństwowe poglądy powodowały początkowo trudności wydawnicze. Wiele swoich prac wydał pod pseudonimem. Odrzucał też przyznawane mu odznaczenia i ordery, którymi pod koniec życia odznaczały go głowy państw. W 1902 nominowano go do literackiej Nagrody Nobla.
Po śmierci jego ciało poddano kremacji, a prochy złożono w północnym Londynie na Highgate Cemetery.
Myśl Zakres zainteresowań Spencera był bardzo szeroki – od nauk przyrodniczych, przez społeczne, filozofię, literaturę aż do aktualnych wydarzeń społecznych i politycznych. Jego rozbudowywany przez lata system filozoficzny, którego zasadniczą częścią był dziesięciotomowy Systemat filozofii syntetycznej miał zbierać i porządkować całość wiedzy naukowej i filozoficznej.
Spencer był pod koniec XIX w najbardziej znanym i popularnym myślicielem polityczno-społecznym. Jego popularność była szczególnie duża w Stanach Zjednoczonych. Popularność utracił na początku XX w.
Ewolucjonizm thumb|Relacje w królestwie zwierząt. Ilustracja z The Principles of Biology. Podstawą zasadą systemu Spencera był ewolucjonizm, wzięty z przeddarwinowskiej filozofii i zastosowany do różnych dziedzin wiedzy. Był pierwszym brytyjskim filozofem, który zastosował systematycznie biologiczny ewolucjonizm na obszarze filozofii. Ojciec Herberta Spencera, odpowiedzialny za jego domową edukację, sam był przyrodnikiem i sekretarzem Derby Philosophical Society. Jego syn był oczytany w ówczesnej literaturze przyrodniczej i był zwolennikiem ewolucjonizmu Lamarcka, zgodnie z którymi zmienność organizmów postępowała poprzez dostosowanie się ich do środowiska w procesie życia. Pierwsze prace Spencera ukazały się wcześniej niż O powstawaniu gatunków Darwina (1859). Spencer poznał później prace Darwina i starał się uwzględnić je w rozwijanym przez siebie systemie.
Swoją myśl ewolucyjną zaczął rozwijać w swojej pierwszej książce Social Statics (1851), używając pojęcia dopasowania (fitness). Teoria ewolucji zostaje sformułowana w wydanym krótko po tym artykule The Development Hypothesis (1852), gdzie przedstawia ewolucję jako podstawową i wszechobecną zasadę rozwojową. Swoją myśl ewolucyjną rozwijał systematycznie w kolejnych pracach.
Spencer uznawał ewolucję za zasadę uniwersalną, obejmującą zarówno materię ożywioną jak i nieożywioną. Opierać się ona ma na relacjach fizycznych i ma charakter mechanistyczny, deterministyczny i celowy. Polegała na przekształcaniu jednorodności w różnorodność (koncepcja przejęta od Karla Ernsta von Baera). Jest nieprzerwanym, stopniowym, jednokierunkowym postępem w kierunku coraz większego zróżnicowania, udoskonalania, stabilności i od form prostych do złożonych. Próbując zdefiniować swoje pojęcie ewolucji, Spencer pisał: H. Spencer, First Principles, IV wyd., New York, 1903, s. 367. za: Gilson, Langan, Maurer 1979, s. 428..
Chociaż sam Spencer biologiem nie był i jego znajomość tej nauki była wyrywkowa i amatorska, to miał bardzo duży wpływ na naukę swojej epoki. Był jednym z najbardziej rozpoznawalnych brytyjskich ewolucjonistów i wielkim propagatorem tej idei. To właśnie on upowszechnił termin ewolucja (sam Darwin używał go początkowo bardzo oszczędnie) i wprowadził go do potocznego użytku, wykraczającego poza biologię. W biologii upowszechniło się także stworzone przez niego pojęcie „przetrwania najsilniejszych” (survival of the fittest), wcześniejsze od prac Darwina i popularniejsze niż Darwinowski „dobór naturalny” (natural selection).
Choć początkowo teorie Spencera i Darwina traktowano jako zbliżone, to z czasem naukowe idee Spencera zostały odrzucone jako błędne. Znacznie dłużej utrzymał się wpływ Spencera na nauki społeczne, etykę i myśl polityczną.
Filozofia thumb|Sypialnia i studio w mieszkaniu Spencera. Podstawy systemu Spencera zostały przedstawione w First Principles (1862). Tezy tam zawarte przedstawione były w postaci spekulatywnej fizyki (charakterystycznej dla połowy XIX w.), w dużej mierze miały jednak charakter metafizycznych twierdzeń, dla których cały późniejszy system był jedynie ilustracją i uszczegółowieniem.
Główną zasadą filozofii Spencera jest ewolucja, kierująca rozwojem nie tylko życia, ale również materii nieorganicznej, od najprostszych jej postaci poprzez formowanie się planet (ewolucja kosmiczna), aż do powstania życia i takich instytucji społecznych jak język czy religia.
U podstaw ewolucji leży jednak bardziej podstawowe zjawisko: (niezbyt precyzyjnie ujęta) siła, która leży u podstaw nie tylko ewolucji, ale także materii czy ruchu. Zasada zachowania siły (można ją uznać za pewną wersję zasady zachowania energii rozciągniętą na całą filozofię) głosi, że przekształcanie zjawisk następuje przy zachowaniu poziomu siły. Poza siłą pozostaje Absolut (czy rzeczywistość nieuwarunkowana), mający charakter niepoznawalny, i który można łączyć z Bogiem.
Również wiedza rozwija się w sposób ewolucyjny. Pomimo w dużej mierze spekulatywnego charakteru swoich prac, Spencer krytykował wiedzę teoretyczną i jako podstawę wszelkiego poznania traktował doświadczenie empiryczne, którego gromadzenie tworzy postęp wiedzy. Polega on na tworzeniu coraz bardziej jednolitego, wszechobejmującego obrazu świata opartego na zasadach ogólnych, z których można dedukować twierdzenia szczegółowe. System filozoficzny Spencera, oparty na zasadach ewolucji, miał właśnie unifikować poszczególne szczegółowe gałęzie wiedzy.
Poznanie absolutne nie jest możliwe, i możemy jedynie coraz bardziej poszerzać obszar wiedzy. Niedostępne poznaniu są też podstawowe pojęcia, za pomocą których opisuje się rzeczywistość (przestrzeń, czas, materia, ruch).
W filozofii, jego myśl spotkała się z szeroko zakrojoną krytyką na początku XX w., szczególnie ze strony pragmatyzmu (który również odwoływał się do idei ewolucji, ale rozumianej w zupełnie inny sposób), Bergsona czy George’a Edwarda Moore’a. Ewolucjonizm Herberta Spencera miał też istotny wpływ na poglądy filozofów medycyny, utożsamianych ze „starszą” polską szkołą filozofii medycynyJ. Zamojski, Dlaczego wciąż warto badać polską myśl filozoficzno-lekarską, (w:) Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, pod redakcją Michała Musielaka i Jana Zamojskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2010, s. 11..
Etyka Etyka Spencera ma charakter ewolucjonistyczny i utylitarystyczny. Jest to rodzaje świeckiej etyki naturalistycznej, starającej się ustanawiać twierdzenia (wartości i prawa moralne) w oparciu o naukowe twierdzenia ewolucyjne. Jego głównym przedmiotem zainteresowania było to, w jaki sposób ewolucja powoduje powstanie liberalno-utylitarnego poczucia sprawiedliwości.
Ewolucja norm moralnych jest dalszym szczeblem ewolucji. Wraz z powstawaniem coraz bardziej różnorodnych organizmów i populacji, różnicują się też formy postępowania. Na najniższym poziomie ewolucji, organizmy działają w sposób przypadkowy i nieintencjonalnie. W miarę ewolucji następuje zróżnicowanie działań celowych i niecelowych. Prowadzi to do coraz lepszego przystosowania działań do intencjonalnych celów. Rywalizacja i ciągłe ścieranie się jednostek i grup w swoich działaniach i walka o byt, powodują eliminację niektórych form zachowań i lepsze przystosowanie innych. Najsilniejsi przetrwają, a słabsi i zdegenerowani giną. Czyny „ewolucyjnie rozwinięte” skutkują przedłużaniem i wzbogacaniem życia jednostek. Na tym polega postęp moralny, który ma charakter deterministyczny. Na tej podstawie, Spencer przeformułował również to, co znaczy dobro i zło. Czyny dobre, to takie, które są dobrze rozwinięte, a złe takie, które nie są dostatecznie rozwinięte.
Spencer uznawał się za jednego z utylitarystów. Dyskutował z utylitaryzmem Johna Stuarta Milla i wskazywał w jaki sposób jednostkowe szczęście i użyteczność wpisuje się w szersze dobro ogółu. Był także zwolennikiem silnych praw podmiotowych jako skutecznych gwarancji dla wolności jednostek.
Nauki społeczne thumb|Herbert Spencer w wieku 70 lat. Spencer uznawany jest za jednego z klasyków socjologii, kładących podwaliny pod tę kształtującą się w XIX w. dyscyplinę. Ważnym punktem odniesienia był dla niego August Comte, od którego jednak starał się dystansować, inaczej budując swój system i nadając własne znaczenia wielu pojęciom (np. statyce i dynamice społecznej). Spencer był głównym przedstawicielem ewolucjonizmu w naukach społecznych (czy też ewolucjonizmu socjologicznego). Obecnie, jego koncepcje uznawane są za przestarzałe, w dużej mierze błędne i nie znajdują zastosowania we współczesnej socjologii. Jego znaczącym wkładem w socjologię było wprowadzenie takich pojęć jak funkcja społeczna, system społeczny, instytucja, oraz spopularyzowanie takich pojęć jak społeczeństwo przemysłowe, struktura społeczna, organizacja.
Socjologiczne prace Herberta były teoretycznym opracowaniem szerokiego i różnorodnego materiału na temat życia społeczeństw. Spencer był zdania, że zarówno socjologia jak i psychologia, powinny opierać się na danych empirycznych. W 1873 opublikował Descriptive Sociology, będące zbiorem danych empirycznych na temat społeczeństw. Dzieło rozrosło się w szesnastotomową serię, publikowaną do 1934 pod redakcją innych autorów i stało się wzorem dla późniejszych zbiorów danych empirycznych (szczególnie Human Relations Area Files George’a Murdocka).