Fleksja w języku łacińskim – odmiana rzeczownika i przymiotnika przez przypadki w języku łacińskim.
W języku łacińskim jest 5 deklinacji, oznaczanych numerami I, II, III, IV, V. Odpowiadają one tematom kończącym się na -a, -o, -i lub spółgłoskę, -u i -e. Deklinacje I i V skupiają rzeczowniki (i także przymiotniki) rodzaju żeńskiego, w deklinacji II i IV występują rzeczowniki (w II także przymiotniki) rodzaju męskiego i nijakiego, deklinacja III dotyczy wszystkich rodzajów. Istnieją wyjątki od wzorców odmiany, a także zaszeregowania rzeczowników do poszczególnego rodzaju; niektóre przypadki są pochodną rozwoju języka i na różnym etapie spotykane są odmienne formy.
Przypadki łacińskie W języku łacińskim jest 6 przypadków, kolejno: nominativus (nominatyw, mianownik), genetivus (genetyw, dopełniacz), dativus (datyw, celownik), accusativus (akuzatyw, biernik), ablativus (ablatyw), vocativus (wokatyw, wołacz). Vocativus i ablativus czasem występują w odwrotnej kolejności. Funkcje przypadków często są odmienne niż w języku polskim, w szczególności ablativus nie występuje w języku polskim jako osobny przypadek (w językach słowiańskich zlał się z dopełniaczem; w łacinie przejął natomiast funkcje narzędnika i miejscownika).
Stosowane skróty przypadków to odpowiednio: N. (Nom.), G. (Gen.), D. (Dat.), Acc., Abl., V. (Voc.). Niektóre rzeczowniki (zwłaszcza nazwy miast, ale też rzeczowniki pospolite, jak domus, humus, militia, rus, dies) zachowują archaiczny, siódmy przypadek: miejscownik (locativus).
Ogólne reguły deklinacyjne Wołacz jest identyczny z mianownikiem zawsze poza rzeczownikami i przymiotnikami II deklinacji zakończonymi na -us, kiedy kończy się najczęściej na -e. Rzeczowniki rodzaju nijakiego w nominativus, accusativus i vocativus mają zawsze takie same zakończenia (reguła ta nosi mnemotechniczną nazwę 146), a w liczbie mnogiej końcówkę -a. Ponadto dativus i ablativus liczby mnogiej są zawsze takie same. Poza numerami deklinacje noszą nazwy zakończeń genetivus singularis: Deklinacjanazwa I -ae II -i III -is IV -us V -ei
Końcówki deklinacyjne Przedstawiony stan końcówek odnosi się do łaciny klasycznej. Od końcówki odróżnić należy tzw. zakończenia, przez gramatyki opisowe utożsamiane często z końcówkami. Tabele fleksyjne w kolejnych rozdziałach podają zakończenia.
Nominativus singularis: końcówką rodzaju męskiego i żeńskiego jest -s. Wyjątkowo nie przyjmują jej tematy wszystkich deklinacji na -a, -l, -r, -n i -s (np. wyrazy rosa, exul, homo, mos). Końcówką rodzaju nijakiego jest -m.
Genetivus singularis: tematy na -o przyjmują końcówkę -i, przy czym tematyczne -o zanika. Także w deklinacji I i V końcówką jest -i, powstała ona jednak na skutek analogii, wypierając dawną końcówkę -s. Deklinacja spółgłoskowa ma końcówkę -is (np. rex, regis). Tematy zakończone na -i lub -u przybierają końcówkę -s, przy czym samogłoska tematyczna może wystąpić w stopniu wzdłużenia.
We wszystkich deklinacjach dativus singularis ma końcówkę -i. W deklinacji II końcówka zlała się jednak z tematycznym -o, w deklinacji I z tematycznym -a (tworząc zakończenie -ae).
Końcówką akuzatywu rodzaju męskiego i żeńskiego liczby pojedynczej jest -m. Neutra mają akuzatyw równy nominatywowi.
Ablativus singularis: wszystkie tematy samogłoskowe miały pierwotnie końcówkę -d, zanikła ona jednak, a samogłoski tematyczne uległy wzdłużeniu. Po tematach spółgłoskowych końcówką jest krótkie e (pierwotnie krótkie i) – powstała ono z końcówek dawnego miejscownika.
Wołacz jest równy mianownikowi. Jedynie w wyrazach deklinacji II zakończonych na -us końcówka jest równa tematowi, przy czym jednak (zgodnie z ogólnymi regułami apofonii) ulega wymianie na krótkie e.
Nominativus i vocativus pluralis: neutra wszystkich deklinacji mają końcówkę -a. W deklinacji I i II występuje końcówka -i (pochodząca z deklinacji zaimków), zgodnie z ogólnymi regułami fonetyki łacińskiej dająca z samogłoską tematyczną zakończenia -ae lub -i. W deklinacji III końcówką jest -es. W deklinacji IV i V końcówką jest -s.
Genetivus pluralis: deklinacja III i IV mają końcówkę -um. Deklinacja I, II i V końcówkę -rum, pochodzenia zaimkowego.
Dativus i ablativus pluralis mają końcówkę -bus (tematy na -a i -o także oboczną końcówkę -is), w tematach spółgłoskowych rozszerzoną o -i-.
Accusativus pluralis ma końcówkę -s, w deklinacji III także -es. Często występuje wzdłużenie zastępcze.
Deklinacja I o temacie na -a Zwana również deklinacją ae. Rzeczowniki odmieniające się według pierwszej deklinacji są zazwyczaj rodzaju żeńskiego, np. rosa, -ae → róża. Nazwy zawodów i narodowości rodzaju męskiego zakończone na -a również odmieniają się według deklinacji I: nauta, -ae → żeglarz; agricola, -ae → rolnik, wieśniak. Deklinacja I – rodzaj żeński, temat na -a Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga Nominativus -ă -ae Genetivus -ae -ārum Dativus -ae -īs (-abus) Accusativus -am -ās Ablativus -ā -īs (-abus) Vocativus -ă -ae
Przykładowa odmiana: Casus Singularis PluralisN puellă puellae G puellae puellārum D puellae puellis Acc puellam puellās Abl puellā puellīs V puellă puellae
Osobliwości i wyjątki deklinacji I Występujące w ablativus singularis -ā jest długie, w przeciwieństwie do mianownika i wołacza. Jest to forma zredukowana dawnej końcówki -ād. Pierwotnie końcówką dopełniacza I deklinacji było -ai, a także -as, które zachowało się w zwrocie pater familias → ojciec rodziny. W dativus i ablativus pluralis niektóre rzeczowniki mają zakończenie -abus; celem tej formy jest odróżnienie jednakowo brzmiących form męskich i żeńskich: deis deabusque – bogom i boginiom, filiis filiabusque → synom i córkom. Wielosylabowe rzeczowniki rodzaju męskiego w genetivus pluralis mają dwa zakończenia: -ārum i -um, np. agricolārum i agricolum; forma ta powstała przez analogię do innych deklinacji. W poezji pojawia się dopełniacz -āī, np. aulāī. W deklinacji I istnieje grupa rzeczowników, które pojawiają się tylko w liczbie mnogiej (pluralia tantum): tenebrae → ciemności, reliquiae → relikwie, szczątki. Pluralia tantum są niektóre nazwy miejscowości, np. Athenae. Według pierwszej deklinacji odmieniają się żeńskie imiona greckie zakończone na -ē, poza mianownikiem np. Niobē i biernikiem Niobēn pozostałe końcówki są łacińskie, np. Niobae. W przypadku greckich imion męskich zakończonych na -as, -es accusativus kończy się również na -an, -en: Casus Singularis N Aeneas G Aeneae D Aeneae Acc Aenean (Aeneam) Abl Aeneā V Aenea
Jednak większość greckich rzeczowników, np. grammatica, musica przyjęła regularne końcówki I deklinacji.
Deklinacja II o temacie na -o Według deklinacji II odmieniają się rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -us, -er i rzeczownik vir → mąż, mężczyzna: Deklinacja II – rodzaj męski, temat na -o Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga Nominativus -us/-er -i/-(e)ri Genetivus -ī/-(e)ri -ōrum/-(e)r(ōr)um Dativus -ō/-(e)ro -īs/-(e)ris Accusativus -um/-(e)rum -ōs/-(e)rōs Ablativus -ō/-(e)ro -is/-(e)ris Vocativus -e/-er -ī/-(e)ri
Przykładowa odmiana rzeczownika rodzaju męskiego: Casus Singularis Pluralis N hortus hortī G hortī hortōrum D hortō hortīs Acc hortum hortōs Abl hortō hortīs V horte hortī
Przykładowa odmiana przymiotnika rodzaju męskiego zakończonego na -er (niger → czarny):
Casus Singularis Pluralis N niger nigrī G nigrī nigrōrum D nigrō nigrīs Acc nigrum nigrōs Abl nigrō nigrīs V niger nigrī
Podręczniki wskazują na utratę e w większości przypadków. Podobne zjawisko zachodzi np. w języku polskim, np. palec, palca.
Według deklinacji II odmieniają się także rzeczowniki i przymiotniki rodzaju nijakiego. Deklinacja II – rodzaj nijaki, temat na -o Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga Nominativus -um -a Genetivus -ī -ōrum Dativus -ō -īs Accusativus -um -a Ablativus -ō -īs Vocativus -um -a
Przykładowa odmiana przymiotnika rodzaju nijakiego: Casus Singularis Pluralis N curvum curva G curvī curvōrum D curvō curvīs Acc curvum curva Abl curvō curvīs V curvum curva
Osobliwości i wyjątki deklinacji II Do ok. III w. p.n.e. wyrazy zakończone na -us miały końcówkę -os, a w bierniku l. poj. końcówkę -om.
Rzeczowniki zakończone na -er W wyrazach zakończonych pierwotnie na -ros zanikła samogłoska -o- w końcowej sylabie, w końcowe -s zasymilowało się z -r-, i tak z formy pueros powstała forma puer. W wyrazach, w których przed końcówką -ros była poprzedzająca ją spółgłoska, pojawiło się e, np. agros – ager, które zanika w casus obliqui.
Wołacz Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -ŭs w wołaczu liczby pojedynczej kończą się na -ě. Rzeczownik deus → Bóg ma dwie formy wołacza: deus i dee. W łacinie kościelnej wołacz rzeczownika agnŭs równy jest mianownikowi. Ponadto rzeczownik filiŭs → syn i imiona własne zakończona na -iŭs w wołaczu przyjmują końcówkę -ĭ: filĭ → synu, Vergilĭ → Wergiliuszu. Greckie imiona zakończone na -eus w wołaczu przyjmują końcówkę -eu: Orpheu → Orfeuszu.
Rodzaj Rzeczowniki zakończone na -ŭs, -er oraz rzeczownik vir są rodzaju męskiego. Istnieje kilka wyjątków od tej zasady: wyraz humus jest rodzaju żeńskiego: humus arida → sucha ziemia, ponadto alvus → brzuch, carabasus → len wyrazy vulgus → tłum, tłuszcza, virus → jad, pelăgus → morze są rodzaju nijakiego: virus mortiferum → śmiercionośny jad Nazwy krajów, drzew, miast, wysp zakończone na -us są rodzaju żeńskiego, np. Aegyptus. Kilka wyrazów zapożyczonych z greki jest rodzaju żeńskiego, w tym zakończone na -us, takich jak: dialectus, paragraphus: paragraphus sexta → paragraf szósty zakończone na -er, np. diaměter
Pluralia tantum Następujące wyrazy II deklinacji występują tylko w liczbie mnogiej: fasti, fastorum → kalendarz arma, armorum → broń Niektóre wyrazy w liczbie mnogiej zmieniają znaczenie, np. rostrum → dziób, rostra → mównica.
Nieregularna liczba mnoga Istnieje grupa rzeczowników, które zmieniają rodzaj w liczbie mnogiej lub mają formą oboczną: locus, loci → miejsce → loci (w znaczeniu miejsca) albo loca, gen. locōrum → miejscowości lub okolice iocus, ioci → żart → ioci albo ioca, gen. iocōrum frenum, freni → wędzidło w liczbie mnogiej ma formy frena lub freni, gen. frenōrum carabasus, carabasi → żagiel w liczbie mnogiej na formę carabasa, carabasōrum
Inne odstępstwa Większość rzeczowników, a także przymiotników zakończonych na -er traci e w innych przypadkach: N magister, G magistri, D magistrō etc., jednakże rzeczowniki zakończone na -fer, -ger, a także puer, pueri → chłopiec, vesper, vesperi → wieczór, gener, generi → zięć, a także socer, soceri → teść zachowują e. Rzeczowniki zakończona na -ĭus, w tym imiona własne, mogą przyjmować w dopełniaczu liczby pojedynczej końcówkę -ĭ lub -ĭī: consilĭ lub consilĭī W nazwach miar i monet zamiast -ōrum występuje końcówka -um: decemvirum, triumvirum. Ta sama zmiana dotyczy rzeczownika deus, obok formy deōrum występuje deum. Wyraz deus oprócz nieregularnego wołacza l. poj. i dopełniacza l. mn. w mianowniku liczby mnogiej może przyjmować formy dei, dii, di, a w ablativus pluralis formy deis, diis, dis.
Deklinacja III o temacie na spółgłoskę lub -i Deklinacja III różni się od pozostałych, jako że formą wyjściową do tworzenia innych przypadków jest nie mianownik, który bardzo często ma postać nieregularną, ale dopełniacz liczby pojedynczej. Deklinację III można podzielić na trzy odmiany, które mają różne zakończenia w ablativus singularis: -ě lub -ĭ oraz w genetivus pluralis: -ŭm lub -iŭm. Deklinacja III przyjmuje następujące formy: deklinacja spółgłoskowa: -ě, -ŭm, -ă deklinacja samogłoskowa: -i, -iŭm, -iă deklinacja mieszana: -ě, -iŭm, -ă lub iă