mały|Kościół z XV wieku w Stężycy Zjazd w Stężycy – ogólnopaństwowy zjazd szlachty i senatorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obradujący pod Stężycą nad Wisłą od 12 maja do 4 czerwca 1575 roku, w okresie bezkrólewia po wyjeździe króla Henryka Walezego z Polski. Zjazd miał przekształcić się w zgromadzenie elekcyjne i dokonać wyboru nowego monarchy, jednak wskutek sporów między senatem a szlachtą zakończył się bez przeprowadzenia elekcjiEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 183–198..
Geneza Po opuszczeniu Rzeczypospolitej przez Henryka Walezego w czerwcu 1574 roku nie było początkowo jasne, czy należy uznać, że rozpoczęło się nowe bezkrólewie. Podczas konwokacji warszawskiej w 1574 roku postanowiono oczekiwać na powrót monarchy do 12 maja 1575 roku. Jeżeli Henryk nie powróciłby do tego dnia, zgromadzenie zwołane do Stężycy miało uzyskać charakter zjazdu elekcyjnego i przystąpić do wyboru jego następcy.
Henryk Walezy nie przybył do Polski w wyznaczonym terminie. Sprawę komplikowało stanowisko przedstawicieli Wielkiego Księstwa Litewskiego, którzy kwestionowali legalność uchwał konwokacji z 1574 roku, w której nie uczestniczyli, a tym samym podawali w wątpliwość podstawę prawną planowanej elekcji w StężycyEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 183–188..
Przebieg W zjeździe uczestniczyło około 4–5 tysięcy szlachty oraz co najmniej 31 senatorów. Marszałkiem koła rycerskiego został Mikołaj Sienicki. Pole zjazdowe pod Stężycą przygotował starosta stężycki Bartosz Zieliński. Miejsce obrad otoczono rowem, pozostawiając cztery wejścia, a wewnątrz wzniesiono drewnianą szopę przeznaczoną na wspólne obrady senatorów i szlachtyEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 183–186..
Obrady rozpoczęły się 12 maja mszą odprawioną przez prymasa Jakuba Uchańskiego. Jednym z podstawowych przedmiotów sporu było ustalenie, czy zgromadzenie może od razu przystąpić do elekcji. Prymas oraz część stronników Henryka Walezego sprzeciwiali się uznaniu jego panowania za zakończone, podczas gdy większość koła rycerskiego uważała, że niespełnienie przez króla warunków ustalonych w 1574 roku wystarczało do rozpoczęcia nowej elekcjiEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 186–192..
Istotnym elementem konfliktu stała się kandydatura habsburska. Znaczna część senatorów skłaniała się ku wyborowi przedstawiciela dynastii habsburskiej, natomiast duża część szlachty sprzeciwiała się tej kandydaturze. Szlachta podejrzewała senatorów o celowe przedłużanie obrad, licząc na stopniowy wyjazd mniej zamożnych uczestników zjazdu i ułatwienie w ten sposób wyboru HabsburgaEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 190–194; Świętosław Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro, t. II, przeł. Włodzimierz Spasowicz, oprac. Włodzimierz Kaczorowski, Opole 2021..
30 maja ponownie nie doszło do zapowiadanej elekcji. Spór skoncentrował się wówczas na żądaniu części senatorów, aby przed wyborem nowego władcy przyjąć osobny akt formalnie pozbawiający Henryka Walezego tronu. Koło rycerskie uznało taki akt za zbędny, argumentując, że wcześniejsze uchwały i niedotrzymanie przez Henryka przyjętych zobowiązań wystarczają do uznania tronu za opróżnionyEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 193–196..
1 czerwca większość szlachty dokonała secesji i utworzyła osobne koło, które zebrało się przy niedalekich ruinach zamku w Sieciechowie. Po nieudanych próbach mediacji szlachta opuściła pole zjazdowe, pozostawiając deputację mającą obserwować działania senatorów i zapobiec dokonaniu elekcji bez udziału stanu rycerskiego. 4 czerwca senatorowie rozważali jeszcze przeprowadzenie wyboru, jednak wobec protestu przedstawicieli szlachty do elekcji nie doszło. Ostatecznie również senatorowie opuścili Stężycę, a 6 czerwca pole zjazdowe było już pusteEwa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 195–198..
Następstwa Zjazd stężycki zakończył się więc bez wyboru monarchy i ujawnił głębokie różnice polityczne pomiędzy senatem a szlachtą, a także problemy wynikające z odmiennego stanowiska przedstawicieli Korony i Litwy wobec procedury elekcyjnej. Pozostawiona przez szlachtę deputacja zwołała na 11 lipca zjazdy lokalne, które miały omówić przyczyny niepowodzenia elekcji oraz przygotować dalsze działania..
Ostatecznie kolejna elekcja odbyła się w Warszawie jesienią 1575 roku i doprowadziła do podwójnego wyboru – cesarza Maksymiliana II Habsburga oraz Anny Jagiellonki i Stefana Batorego.Paweł Rybak, Zjazd szlachty w Stężycy (maj–czerwiec 1575 r.) na tle drugiego bezkrólewia, Toruń 2002..
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Historia Polski 1572–1697 Kategoria:Wolna elekcja Kategoria:Stężyca (województwo lubelskie)