Migdałecznik chebułowiec (Terminalia chebula Retz.) – gatunek rośliny z rodziny trudziczkowatych (Combretaceae). Występuje w Azji Południowej i Azji Południowo-Wschodniej, gdzie zasiedla suche i wilgotne, widne lasy zrzucające liście w porze suchej, na wysokości do około 1800 m n.p.m. Jest silnie rozgałęzionym drzewem osiągającym do 30 m wysokości, o ciemnej, spękanej korze, drobnych kwiatach zebranych w kłosowate kwiatostany i owocach będących pozornymi pestkowcami. Gatunek należy do najważniejszych roślin leczniczych w tradycyjnych systemach medycyny Azji, zwłaszcza w ajurwedzie oraz medycynie tybetańskiej, mongolskiej, chińskiej i perskiej. Jego owoce są bogate w metabolity wtórne, przede wszystkim taniny i kwasy fenolowe. Poza zastosowaniami leczniczymi roślina jest wykorzystywana w kosmetyce, garbarstwie, farbiarstwie, stolarstwie i kuchni.
Zasięg geograficzny Naturalny zasięg gatunku obejmuje obszar od Himalajów, Półwyspu Indyjskiego i Sri Lanki, przez Bangladesz, Mjanmę, Tajlandię, Laos i Kambodżę, do południowo-środkowych Chin.
Roślina została introdukowana poza naturalnym zasięgiem do Pakistanu, Malezji i południowo-wschodnich Chin, a także do Demokratycznej Republiki Konga w Afryce.
Morfologia thumb|left|Migdałecznik chebułowiec Pokrój Migdałecznik chebułowiec jest silnie rozgałęzionym drzewem, osiągającym zwykle od 7,5 do 30 m wysokości, z pniem o średnicy od 50 cm do 3 m (rzadko 4 m). Kora jest gruba, barwy ciemnobrązowej lub szarej do czarniawej, spękana. Młode pędy są gęsto owłosione. Włoski płowe, rzadziej srebrzyste. Gałązki są brązowawe lub szarawe, obłe, nagie, o średnicy 3–8 mm, z białymi, wydłużonymi przetchlinkami.
Liście Ulistnienie rośliny jest skrętoległe lub niemal naprzeciwległe. Ogonki liściowe mają długość od (4–)10 do 25 mm i grubość około 1,5–3,5 mm. Z wierzchu są bruzdowane i drobno owłosione. Przy wierzchołku ogonka obecne są dwa siedzące gruczołki kształtu tarczowatego lub guzkowatego, o średnicy do 2 mm. Zazwyczaj w miejscu połączenia ogonka z blaszką liściową lub na samej blaszce obecne jest jedno lub dwa okrągłe lub owalne domacja o średnicy 1–2 mm. Blaszki liściowe są całobrzegie i mają kształt od podługowatoeliptycznego, eliptycznego lub szerokoeliptycznego do jajowatopodługowatego lub jajowatego. Osiągają wymiary (6–)10–28×(3,5–)4–13 cm. U nasady są zaokrąglone, tępe do zwężonych i często zbiegające po ogonku. Wierzchołki blaszek są ostre, kończykowate do długokończastych, z kończykiem o długości do 7 mm, lub zaokrąglone. Struktura blaszki jest od papierzastej do sztywnej i skórzastej. Ich górna powierzchnia jest naga lub rzadko drobno owłosiona, zwłaszcza na żyłce głównej. Dolna pokryta jest rdzawym, rudawym lub szarawym kutnerem, jest kosmata do nagiej (z wyjątkiem żyłki głównej). Młode liście są zielonobrązowe. Nerw główny z wierzchu jest płaski lub często nieco wgłębiony, od spodu zaś wypukły. Żyłki boczne, w liczbie od 6 do 10 par, z wierzchu są mniej lub bardziej wyraźne, od spodu bardzo wyraźne, łukowate, łączące się w pobliżu brzegów blaszki. Żyłki trzeciorzędowe są od słabo widocznych do wyraźnych (zarówno z wierzchu, jak i od spodu) i ułożone drabinkowato lub niekiedy siatkowato.
Kwiaty Zebrane są w kłosowate kwiatostany, które wyrastają pojedynczo, po kilka lub złożone w wiechę szczytowo na gałązkach lub w kątach liści. Osiągają długość od 5 do 16 cm i są pokryte rzadkim, rdzawym lub rudawym i kosmatym lub rzadkim i drobnym owłosieniem. Przysadki są równowąsko-lancetowate, drobno owłosione i mają długość 2–3 mm. Kwiaty są pięciokrotne, siedzące, białawe lub żółtawe i mają nieprzyjemny zapach. Są obupłciowe, choć te położone wierzchołkowo w kwiatostanie mogą być męskie. Kielich w dolnym odcinku zrośnięty jest w rurkę o długości 1,5–2,5 mm i średnicy 0,8–1 mm, która pokryta jest rdzawym, kosmatym owłosieniem lub jest naga. Rurka zrośnięta jest z zalążnią. Powyżej rurki kielich rozszerza się miseczkowato na długości 2,5–3 mm, osiąga średnicę 3–4 mm i jest nagi. Wierzchołkowo kielich jest ząbkowany. Ząbki są trójkątne, ostro zakończone, mają długość 0,6–1,2 mm i szerokość 0,8–1 mm. Korona kwiatu jest nieobecna. Pręcików jest dziesięć (rzadko 12–18), mają długość 3–5 mm (nawet do 7 mm) i wystają z okwiatu. Nitki pręcików są białawokremowe. Główki pręcików są elipsoidalne, żółtopomarańczowe i mają długość 0,7–1 mm. Słupek jest dolny. Zalążnia ma długość 2–3 mm i jest zielono-czerwona, jednokomorowa i tworzą się w niej dwa (rzadko do 4) zalążki. Szyjka słupka ma długość 3–5 mm, jest smukła, biała i zwieńczona punktowatym znamieniem.
Owoce Pozorne pestkowce, o kształcie elipsoidalnym do odwrotnie jajowatego lub niekiedy jajowatego, nigdy nie zwężające się ku wierzchołkowi, niekiedy trzonkowato zwężone u nasady. Są pięciokanciaste i żebrowane, nagie, barwy od złocistożółtej do brązowożółtej po wyschnięciu, często błyszczące. Niedojrzałe owoce po wyschnięciu czernieją. Osiągają wymiary 2–6×1,5–3 cm.
Gatunki podobne Terminalia citrina o owocach bez wyraźnych żeberek, siedzących, zazwyczaj zwężających się w kierunku wierzchołka.
Anatomia thumb|Pokrój migdałecznika chebułowca thumb|Kwitnący migdałecznik chebułowiec thumb|Kwiatostan migdałecznika chebułowca thumb|Owocujący migdałecznik chebułowiec thumb|Dojrzewające owoce migdałecznika chebułowca Kora Na przekroju poprzecznym kora składa się z 18–20 warstw prostokątnych komórek korka z przetchlinkami, taninami i inkluzjami krystalicznymi. Pod jednowarstwowym, prostokątnokomórkowym felogenem leży 4–6-warstwowa, brunatnawa felloderma o komórkach romboidalnych i kwadratowych. Jednolita kora pierwotna składa się z różnokształtnych komórek miękiszowych z ziarnami skrobi, druzami oraz dużymi, brunatno-czarnymi kryształami. Jednorzędowe, ciągłe promienie zawierają taniny, druzy i skrobię. Regularny pierścień tworzą pasma 1–2-warstwowych włókien sklerenchymatycznych w grupach po 2–17 komórek. Nieliczne sklereidy występują pojedynczo lub w grupach po 2–5 na głębokości 4–15 warstw komórek kory pierwotnej.
Drewno Drewno charakteryzuje się słabo widocznymi granicami słojów rocznych oraz rozpierzchłym układem naczyń, które występują pojedynczo lub w promieniowych zgrupowaniach po 2–4. Wokół naczyń obecne są nieliczne cewki naczyniowe, a miękisz drzewny ma charakter przynaczyniowy (paratrachealny) o formie skrzydełkowatej. Włókna drzewne mają silnie pogrubione ściany i wąskie światło. Głównie jednorzędowe (rzadziej 2–3-rzędowe) promienie drzewne, podobnie jak inne komórki, gromadzą ziarna skrobi oraz taniny.
Ogonek liściowy Ogonek ma zarys półkolisty lub podługowaty. Okrągłe lub owalne komórki epidermy pokrywa cienka kutykula oraz włoski typowe dla Combretaceae. Hipoderma jest jednowarstwowa. Kora pierwotna dzieli się na zewnętrzną kolenchymę (4–6 warstw) i wewnętrzną parenchymę (8–12 warstw). Pochewka wiązkowa jest wzmocniona 3–5 warstwami skupień sklerenchymy. Jednowarstwowa, beczułkowata endoderma otacza 1–2-warstwową okolnicę. Główny system przewodzący tworzą otwarte wiązki kolateralne o endarchicznym ksylemie (łyko zewnętrzne: 4–6 warstw, kambium: 1–2 warstwy, metaksylem: 3–5 warstw). Po stronie doosiowej leży dodatkowe pasmo przewodzące (10–15 warstw komórek) oraz dwie małe, boczne wiązki typu hadrocentrycznego. W korze i miękiszu rdzeniowym licznie występują druzy szczawianu wapnia.
Liść Blaszka ma budowę grzbietowo-brzuszną. Jednowarstwową epidermę pokrywa gruba kutykula. Pod skórką leży pojedyncza warstwa miękiszu palisadowego oraz luźny miękisz gąbczasty z przestworami, zawierający lokalnie skrobię i taniny. W nerwie głównym występuje jednowarstwowa hipoderma, kora zewnętrzna kolenchymatyczna (3–5 warstw) i wewnętrzna parenchymatyczna (4–8 warstw), rozdzielone pojedynczą warstwą rytidomów. Sklerenchymatyczna pochewka wiązkowa (3–5 warstw) jest ciągła od dołu i skupiona od góry. Układ przewodzący nerwu tworzy pierścień kolateralny otwarty z endarchicznym ksylemem (łyko zewnętrzne: 12–15 warstw, metaksylem: 2–4 warstwy, protoksylem wewnętrzny). Za protoksylemem po stronie doosiowej leżą 5–8-warstwowe skupienia łyka oraz cztery dodatkowe, boczno-symetryczne wiązki koncentryczne zamknięte. Mniejsze nerwy są kolateralne i zamknięte. Druzy szczawianu wapnia występują w korze, łyku i rdzeniu. Liść jest hipostomatyczny z aparatami anomocytycznymi (szczelina 12,96 µm) i jednokomórkowymi włoskami typu Combretum o bulwiastej nasadzie i średniej długości 749,22 µm.
Owoc Jednowarstwowy egzokarp ma silnie pogrubione zewnętrzne ściany styczne (peryklinalne) oraz zewnętrzne części ścian promieniowych (antyklinalnych). Mezokarp tworzy zewnętrzna kolenchyma (2–3 warstwy) oraz szeroki, luźny miękisz o jamkowatych ścianach z wiązkami przewodzącymi, włóknami i zmiennymi sklereidami. Komórki miękiszu obfitują w taniny, skrobię i druzy. Endokarp budują grube, zdrewniałe, wydłużone sklereidy, włókna i naczynia. Zewnętrzna warstwa łupiny nasiennej składa się z dużych, sześciennych komórek, pod którymi przebiegają naczynia i miękisz o siatkowatych pogrubieniach; warstwa wewnętrzna (tegmen) jest spłaszczona. Pofałdowany liścień zawiera ziarna aleuronowe, krople oleju oraz rozety kryształów.
Biologia thumb|Migdałecznik chebułowiec w porze suchej thumb|Eristalinus sp. na kwiatach migdałecznika chebułowca Rozwój Drzewo zrzucające liście w porze suchej, to jest na okres od listopada do marca. Kwitnie od kwietnia do lipca, owocuje od czerwca do grudnia. Według niektórych źródeł kwitnienie może nastąpić już w lutym i marcu i trwać do sierpnia, a owocowanie może zakończyć się w marcu kolejnego roku. Kwitnienie rozpoczyna się nocą, kiedy szyjka słupka wysuwa się ponad pręcikami. Kwiat przechodzi dwie fazy kwitnienia: żeńską, w której znamię jest zdolne do przyjęcia pyłku, i obupłciową, w której znamię pozostaje aktywne, a pylniki dojrzewają i pękają. Pękanie pylników zachodzi niesynchronicznie, co sprzyja zapylaniu krzyżowemu. Kwiaty są odwiedzane przez szeroką gamę owadów. Głównymi zapylaczami w Indiach są pszczoła olbrzymia (Apis dorsata), pszczoła wschodnia (Apis cerana indica), , szerszeń wschodni (Vespa orientalis) oraz bzygowate z rodzaju . Roślina podlega zarówno samozapyleniu, jak i zapyleniu krzyżowemu. Samozapylenie również wymaga udziału czynników zewnętrznych, ponieważ pylniki i znamię są od siebie oddalone. Owoce dojrzewają pod koniec pory deszczowej. Rozsiewanie nasion odbywa się przy udziale ssaków. Nasiona słabo kiełkują, co ma wpływ na ograniczone odnawianie się populacji tego gatunku.
Cechy fitochemiczne Migdałecznik chebułowiec jest bogatym źródłem metabolitów wtórnych. Dotychczas w roślinie zidentyfikowano 171 związków, w tym taniny, kwasy fenolowe, flawonoidy, triterpenoidy i . Dominującą grupę stanowią taniny, które w owocach stanowią około 32–45% składu i występują głównie jako taniny hydrolizujące. Wśród nich najliczniejsze są elagotaniny chebulowe, stanowiące około 49,1% całkowitej zawartości związków fenolowych.
W liściach, gałęziach, korzeniach i korze opisano m.in. kwas protokatechowy oraz flawonoidy , i narynginę. Z gałęzi i liści wyizolowano terminomeniny F i G, nowe lignany o szkielecie furanowym. Z łodyg i kory wyizolowano chebulozydy I i II, należące do glikozydów triterpenowych oraz arjunglukozydy. Olej obecny w nasionach zawiera kwas arachidowy, kwas behenowy, kwas linolowy, kwas oleinowy, kwas palmitynowy i kwas stearynowy.
Najbogatszym źródłem metabolitów wtórnych są owoce. Dotychczas zidentyfikowano w nich co najmniej 160 związków chemicznych, w tym taniny, kwasy fenolowe, triterpenoidy, lignany, flawonoidy, steroidy, lotne związki organiczne i węglowodany.