Florian Znaniecki

thumb|Tablica na Collegium Znanieckiego

Florian Witold Znaniecki h. Krzywda (ur. 15 stycznia 1882 w Świątnikach, zm. 23 marca 1958 w Urbana) – polski filozof i socjolog. Twórca polskiej socjologii akademickiej, współtwórca (z Williamem Thomasem) metody biograficznej w socjologii. Jego prace są znane w świecie, szczególnie w USA, gdzie mieszkał i pracował przez wiele lat.

Był jednym z głównych przedstawicieli socjologii humanistycznej. Międzynarodową sławę przyniosła mu praca napisana wspólnie z Williamem Thomasem – Chłop polski w Europie i Ameryce. Znaniecki wysunął postulat rozpatrywania zjawisk społecznych jako aktualnego lub potencjalnego przedmiotu czyichś czynności (zasada współczynnika humanistycznego). Zgodnie z tym postulatem socjolog powinien patrzeć na rzeczywistość „oczyma jej uczestników” (podejście subiektywne), nie zaś „absolutnego obserwatora” (podejście obiektywne). Znaniecki jako jeden z pierwszych socjologów zastosował metodę badania dokumentów osobistych, takich jak autobiografie, listy czy pamiętniki, w ten sposób analizował polskich emigrantów, przebywających w Stanach Zjednoczonych.

Życiorys Urodził się w Świątnikach koło Włocławka w rodzinie Znanieckich h. Krzywda. Syn Leona Znanieckiego, administratora majątku Świątniki i Amelii z domu HoltzOxford Index zob. Z. Dulczewski, Florian Znaniecki. Życie i dzieło; Z. Dulczewski, Florian Znaniecki redaktor „Wychodźcy polskiego”, Z. Dulczewski, O Florianie Znanieckim.. Pierwszymi nauczycielami Znanieckiego i jego sióstr byli guwernerzy, którzy koncentrowali się na nauce języków. Następnie Znaniecki kontynuował naukę w gimnazjach w Częstochowie i w Warszawie. W młodości pisał poezję i dramaty, jednym z nich był wydany w 1903 Cheops. Jego wiersz „Do Prometeusza” został opublikowany w antologii z 1900 roku; jednakże ani on sam w starszym wieku, ani krytycy literaccy, nie uznali jego dzieł za wybitne. W latach 1902–1903 studiował filozofię i socjologię na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, skąd w 1903 został relegowany przez władze rosyjskie za udział w studenckich protestach przeciwko ograniczaniu swobód akademickich. Pod groźbą zaciągnięcia do armii rosyjskiej emigrował do Szwajcarii w 1904 i kontynuował studia na uniwersytetach w Genewie, Zurychu oraz Paryżu (w Sorbonie), gdzie miał okazję poznać tak wybitnych naukowców jak Henri Bergson czy Émile Durkheim. W tym okresie przez krótki okres pełnił funkcję redaktora we francuskojęzycznym magazynie literackim „Nice Illustrée”, sfałszował swoją śmierć, służył w Algierii w oddziale armii francuskiej, pracował na pchlim targu, na farmie, w podróżującym cyrku oraz jako bibliotekarz w Polskim Muzeum w miejscowości Rapperswil w Szwajcarii.

Wczesna kariera w Polsce W latach 1909–1910 zakończył studia na krakowskim Uniwersytecie Jagiellońskim, uzyskując tam stopień doktora (tytuł jego pracy doktorskiej brzmiał: Zagadnienie wartości w filozofii). Promotorem pracy został Maurycy Straszewski. Rozpoczyna się okres filozoficzny w rozwoju intelektualnym Znanieckiego. Publikuje w 1912 pracę Humanizm i poznanie, tłumaczy Ewolucję twórczą Bergsona, publikuje artykuły Etyka filozoficzna a nauka o wartościach moralnych oraz Studia nad filozofią i elementy rzeczywistości praktycznej. Rok później opublikował tłumaczenie Ewolucji twórczej Henriego Bergsona oraz esej Znaczenie rozwoju świata i człowieka. W roku 1914 światło ujrzały eseje Formy i zasady twórczości moralnej i Zasada względności jako podstawa filozofii. Jego dzieła opublikowane w Polsce zostały dobrze przyjęte przez polskie grupy inteligencji.

W związku ze swoim zaangażowaniem politycznym w przeszłości nie mógł uzyskać żadnego stanowiska na jakimkolwiek znaczącym uniwersytecie. Od 1912 do 1914 wykładał na Wyższych Kursach Pedagogicznych dla Kobiet. Podczas swoich studiów pracował w kilku europejskich instytucjach zajmujących się polskimi imigrantami; swoje doświadczenie zdobywał angażując się w działalność warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Wychodźcami, gdzie pracował od 1910 do 1914. W 1911 został dyrektorem Towarzystwa (do 1912) oraz redaktorem magazynu wydawanego przez organizację, Wychodźca Polski. Znaniecki został uznanym ekspertem do spraw imigracji Polaków, wydając w 1914 raport sporządzony dla ówczesnego rządu, Wychodźtwo Sezonowe. W 1911 publikuje artykuły Statystyka wychodźstwa oraz Wychodźstwo a położenie ludności wiejskiej zarobkującej w Królestwie Polskim.

Praca z Williamem Thomasem W 1913 poznał Williama Thomasa, amerykańskiego socjologa, który zaprosił Znanieckiego do współpracy w USA. W 1914, w dzień przed wybuchem pierwszej wojny światowej, przybył on do Chicago i spędził tam pięć lat, podejmując pracę z Thomasem nad dziełem Chłop polski w Europie i Ameryce jako asystent. Współpraca z Thomasem zdecydowała o przekierowaniu zainteresowań Znanieckiego na socjologię. W latach 1917–1919 wykładał na tamtejszym uniwersytecie. W połowie roku 1919 przeniósł się do Nowego Jorku razem z Thomasem, który stracił pracę z powodu rzekomego skandalu. W tym samym roku wydaje na rynku amerykańskim pierwszą książkę Rzeczywistość kulturową, będącą syntezą jego ogólnej myśli filozoficznej. W Nowym Jorku Znaniecki zajmował się wraz z Thomasem badaniem na temat amerykanizacji imigrantów zleconym przez . Współpracował również z Thomasem nad jego dziełem Old World Traits Transplanted, a także opublikował pojedynczy anonimowy artykuł na ten temat w lutym 1920 w Atlantic Monthly.

Założenie polskiej szkoły socjologicznej W 1919 Znaniecki skontaktował się z nowo powstałym Ministerstwem Religii i Edukacji w niepodległym rządzie proponując, że może powrócić do ojczyzny jeśli ministerstwo zapewni mu posadę na polskim uniwersytecie. Zasugerował stworzenie nowego Instytutu Socjologii, jednak przez biurokrację i opóźnienia w komunikacji pomysł ten został odłożony na przyszłość. W zamian zaproponowane mu zostało stanowisko profesora filozofii na niedawno stworzonym Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

W 1920 powrócił do ojczyzny, gdzie utworzono dla niego Katedrę Filozofii na Uniwersytecie Poznańskim, przekształconą na Katedrę Socjologii i Filozofii Kultury. W tym samym roku założył Polskie Towarzystwo Socjologiczne (piątą najstarszą tego typu organizację w Europie), które w 1930 rozpoczęło wydawanie czasopisma „Przegląd Socjologiczny”, ze Znanieckim w roli redaktora naczelnego w latach 1930–1939. W 1927 utworzył Instytut Socjologii na Uniwersytecie Poznańskim. W 1939 zorganizował pierwszą akademicką konferencję naukową poświęconą socjologii.

Późna kariera w Stanach Zjednoczonych Przez cały czas pobytu w Polsce Znaniecki współpracował z socjologami amerykańskimi, w latach 1931–1933 przyjeżdżał do Nowego Jorku na wykłady w Columbia University. W lecie 1939 roku wyjechał na kolejny wykład, ale do Polski już nie powrócił ze względu na wybuch II wojny światowej. Jego zaplanowana podróż do Polski została tym samym skrócona do Wielkiej Brytanii. W dalszym ciągu zastanawiał się nad powrotem do ojczyzny, gdzie pozostała jego żona i córka, jednak biorąc pod uwagę niemiecką okupację powrócił do Stanów w 1940. Jego żona i córka dołączyły do niego po krótkim pobycie w obozie koncentracyjnym.

Do 1940 wykładał w Nowym Jorku, a od tego roku zamieszkał w Urbana-Champaign (stan Illinois); w 1942 z pomocą amerykańskich współpracowników został obywatelem USA i profesorem socjologii na University of Illinois. W okresie rządów komunistycznych w Polsce odmówił objęcia posady na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. W 1950 przeszedł na emeryturę.

Był członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W latach 1953–1954 przewodniczył Amerykańskiemu Towarzystwu Socjologicznemu. Jego odczyt „Podstawowe problemy współczesnej socjologii” został opublikowany w American Sociological Review.

Zmarł 23 marca 1958 w Urbana-Champaign, Illinois. Powodem śmierci była miażdżyca. Pogrzeb odbył się 26 marca na cmentarzu Roselawn Champaign.

Życie prywatne

Był dwukrotnie żonaty: w 1906 z Emilią Szwejkowską (ich synem był pisarz i poeta Juliusz Znaniecki), a w 1916 z Eileen Markley (ich córką była profesor socjologii Helena Znaniecka Lopata).

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1934) „za zasługi na polu pracy naukowej”.

Wpływ Polski socjolog i historyk idei Jerzy Szacki uważa, że główne dziedzictwo Znanieckiego zawiera: założenie szkoły socjologicznej w Polsce, własny wkład w socjologię empirystyczną oraz teorię socjologiczną. Twierdzi również, że Znaniecki dążył do zapełnienia różnych luk: między socjologią empirystyczną a teoretycznym podejściem, między obiektywnością a subiektywnością, między humanistycznym a naturalistycznym poglądem oraz między amerykańską i polską tradycją naukową.

Szacki opisuje, że podczas gdy teoretyczny wkład Znanieckiego był konsekwentnie dominowany przez funkcjonalistyczne podejście Talcotta Parsona, to Znaniecki zaproponował najbardziej ambitną teorię socjologiczną znaną Ameryce przed Parsonem.

Koncepcje socjologiczne Znanieckiego Socjologia empirystyczna Wkład Znanieckiego w socjologię empirystyczną rozpoczął się pod wpływem Thomasa. Chłop polski w Europie i Ameryce (1918–1920), dzieło składające się z pięciu tomów i powstałe we współpracy z Thomasem, jest uważane za klasyk socjologii empirystycznej. Jest badaniem Polaków jako imigrantów w Ameryce na podstawie osobistych dokumentów. Praca stanowi kamień milowy w badaniu zjawiska amerykanizacji – opisuje, jak Polacy „stawali się” Amerykanami.

Dzieło reprezentuje najbardziej doceniony wkład Znanieckiego w rozwój socjologii empirystycznej. Większość pozostałych prac autora koncentruje się na teorii, pomijając jako wyjątek Miasto w świadomości jego obywateli z 1931 roku.

Socjologia: teoria i definicja Najważniejszym elementem teorii socjologicznej Znanieckiego jest jego pogląd na nauki społeczne jako pole naukowe znacząco różniące się swoim charakterem od nauk ścisłych. Znaniecki definiuje socjologię jako badanie czynów społecznych. Metodologia zalecana przez niego do badań socjologicznych to indukcja analityczna: analiza typowych przypadków i formułowanie na ich podstawie generalizacji.

Teorie Znanieckiego stanowią dużą część teorii czynów społecznych, a jego prace są podstawą socjologii rozumianej humanistycznie. Kolejnym pojęciem wprowadzonym przez badacza jest socjologia systematyczna. Próbował stworzyć wielką teorię socjologiczną wypełniającą lukę pomiędzy socjologią empirystyczną i podejściami bardziej teoretycznymi.

Znaniecki krytykował rozpowszechnioną ówcześnie definicję socjologii jako nauki o społeczeństwie. W jego kulturalistycznej perspektywie socjologia jest badaniem kultury (nie jest jednak jedyną nauką, która zajmuje się kulturą). Jego definicja socjologii została opisana jako „nauka o kulturze, której funkcją jest badanie systemów interakcji społecznych bazując na wzorcach wartości i norm zachowań poprzez posługiwanie się współczynnikiem humanistycznym”, lub prościej, „badanie zorganizowanych, współzależnych interakcji pomiędzy ludźmi”. Część kultury, na której skupia się socjologia, to stosunki społeczne lub interakcje.

Znaniecki upatrywał w kulturze obszaru oddzielnego od natury, ale także od postrzegań indywidualnych jednostek. Esencją kultury są byty skonstruowane społecznie. Był jednym z pierwszych socjologów, którzy w ramach badań analizowali osobiste dokumenty takie jak listy, autobiografie i pamiętniki. Uważał taką formę prowadzenia pracy badawczej jako istotną część metodologii współczynnika humanistycznego.