Gmach Dyrekcji Policji w Katowicach – wielofunkcyjny budynek z początku XX wieku (prawdopodobnie z około 1916 roku) w Katowicach, w dzielnicy Śródmieście, na rogu ulicy Jana Kilińskiego 9 i ulicy Żwirki i Wigury 28, zaprojektowany przez Emila i Georga Zillmannów, wykorzystywany przez pruską i niemiecką policję, Policję Plebiscytową, Schutzpolizei oraz polską Policję Województwa Śląskiego, a następnie przez polską Milicję Obywatelską i Policję oraz Instytut Pamięci Narodowej i Wojska Obrony Terytorialnej; wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

Historia Działka pod budowę budynku policji została wydzielona w 1907 roku przy ówczesnych ulicach Hardenbergstrasse (dzisiejsza ul. Jana Kilińskiego) i Grünstrasse (późniejsza ul. Zielona, dzisiejsza ul. Żwirki i Wigury), realizacja została zlecona Emilowi i Georgowi Zillmannom. Kierownikiem budowy został Otto Föhre. Budynek został wzniesiony zapewne około 1916 roku. Służył pruskiej policji od 1916 do 1920 roku jako Der Königliche Polizeidirektion (część przy Hardenbergstrasse), a część przy Grünstrasse była wykorzystywana przez niemiecki II Komisariat Policji. Gmach służył następnie Policji Plebiscytowej od 1920 do 1922 roku.

17 czerwca 1922 roku niemiecka Dyrekcja Policji, którą kontrolowali alianci, została przekształcona w polską instytucję. Siedziba polskiej Dyrekcji Policji znajdowała się przy ówczesnej ulicy Zielonej 28, ustanowiono tam także Komisariat II Katowice funkcjonujący od 1922 do 1939 roku. 20 czerwca 1922 roku Główna Komenda Policji Województwa Śląskiego przejęła uroczyście biura przy ul. Jana Kilińskiego 9. Główna Komenda Policji została przeniesiona w listopadzie 1926 roku do budynku przy ówczesnej ul. Bartosza Głowackiego (dziś ul. Józefa Poniatowskiego 15), a budynek przy ul. Jana Kilińskiego 9 był od tego czasu użytkowany wyłącznie przez Miejską i Powiatową Komendę Policji Województwa Śląskiego w Katowicach. Gmach w latach 30. XX wieku rozbudowano o pomieszczenia dla policji oraz garaże od strony dzisiejszej ulicy Żwirki i Wigury.

Podczas niemieckiej okupacji od 1939 do 1945 roku budynek przy ul. Jana Kilińskiego 9 wykorzystywała Schutzpolizei. Gmach starego prezydium policji służył rewirowi policyjnemu () nr 1. 28 stycznia 1945 roku, dzień po zdobyciu Katowic przez wojska sowieckie rozpoczęto organizację Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w budynku przy ul. Jana Kilińskiego 9. Budynek był wykorzystywany jako areszt i miejsce represji. W latach 60. XX wieku zmieniono pokrycie dachu z ceramicznego na ocynkowaną blachę.

W 1990 roku po sformowaniu nowych struktur policji budynek przy ul. Żwirki i Wigury 28 przypadł Komisariatowi III Komendy Miejskiej Policji w Katowicach. W podziemiach budynku przy ul. Jana Kilińskiego 9, który zajmował Instytut Pamięci Narodowej w maju 2007 roku utworzono Muzeum-Areszt IPN z ekspozycją edukacyjną; zostało ono zlikwidowane po wyprowadzce Instytutu Pamięci Narodowej z tego budynku. 14 lipca 2014 roku gmach został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego (nr rej. A/420/14).

Właścicielem budynku jest Skarb Państwa. Służy on jako siedziba Komisariatu Policji I, ale jego większa część pozostawała nieużytkowana. Wojska Obrony Terytorialnej przejęły nieużywany obiekt w 2019 roku. W części przy ulicy Jana Kilińskiego znajduje się dowództwo 13. Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej od stycznia 2021 roku.

Architektura Gmach policji, znajdujący się przy skrzyżowaniu ulic Jana Kilińskiego i Żwirki i Wigury na działce o powierzchni 0,3191 ha, został wzniesiony na rzucie zbliżonym do prostokąta; pośrodku zabudowań znajduje się dziedziniec. Kubatura gmachu wynosi około 25 tys. m³, a powierzchnia użytkowa to 6708,63 m². Ma trzy kondygnacje w części północno-zachodniej i cztery od strony ul. Jana Kilińskiego. Budynek przylega poprzez przybudówkę do zabudowań Pałacu Młodzieży w Katowicach, działka jest oddzielona od Pałacu Młodzieży wysokim murem zakończonym drutem kolczastym.

Budynek neoklasycystyczny z cegły, otynkowany, detale na elewacjach wykonano z piaskowca i tynku. Wysokie dachy, przeważnie czterospadowe z lukarnami. Pierwotnie dach miał pokrycie ceramiczne, zostało ono zamienione na ocynkowaną blachę. Główne wejście znajdowało się od dzisiejszej ul. Jana Kilińskiego, prowadzą do niego granitowe schody, drugie wejście znajduje się od ul. Żwirki i Wigury. Elewacja południowo-wschodnia 17-osiowa, w 5-osiowym ryzalicie znajduje się główne wejście; elewacja północno-wschodnia 14-osiowa, z 8-osiowym pseudoryzalitem. Na elewacji przedstawiono m.in. sowę i pszczoły.

W gmachu pomieszczono pierwotnie pomieszczenia służbowe, wyposażone laboratoria, zbrojownię, areszt, magazyny, stajnię, schrony, a także pomieszczenia mieszkalne i rekreacyjne. W części południowo-zachodniej znajdował się dawniej hotel oraz garnizonowy internat. Na strychu zachował się gołębnik przeznaczony dla gołębi pocztowych. Ściany wewnętrzne pokryte są częściowo boazerią oraz płytkami ceramicznymi w pomieszczeniach sanitariatów. Zachował się historyczny wystrój klatek schodowych i pomieszczeń reprezentacyjnych, jedno z nich znajduje się na trzeciej kondygnacji. Utworzono jednak wtórne ścianki, a części budynków zostały wewnątrz podzielone.

Galeria

Przypisy

Kategoria:Budynki biurowe w Katowicach Kategoria:Architektura neoklasycystyczna w Katowicach Kategoria:Dzieła Emila i Georga Zillmannów Kategoria:Śródmieście (Katowice) Kategoria:Zabytki nieruchome w Katowicach Kategoria:Policja w Katowicach