Jacques Romain Georges Brel (ur. 8 kwietnia 1929 w Schaerbeek, zm. 9 października 1978 w Bobigny) – belgijski bard, piosenkarz, kompozytor, tekściarz i aktor.
Śpiewał głównie po francusku i flamandzku. Uznawany jest za jednego z najlepszych piosenkarzy francuskojęzycznych. Znany był ze swych tekstów, pełnych pasji, a nawet furii, czasem humorystycznych („Les bonbons, Le lion, Comment tuer l'amant de sa femme...”).
Życiorys Urodził się i wychowywał w Schaerbeek, na północnych przedmieściach Brukseli, w rodzinie zamożnych belgijskich fabrykantów. Był synem Romaina Brela (1883–1964) i Elisabeth Lambertine z domu Van Adorp (1896–1964). Miał starszego brata, Pierre’a (ur. 19 października 1923). Uczył się w prywatnych szkołach, a w 1941 podjął naukę w liceum Institut Saint-Louis w Brukseli. W dzieciństwie ze słuchu nauczył się grać na fortepianie. Udzielał się w harcerstwie, należał do 41. drużyny im. Alberta I. Startował w zawodach kolarskich. Pracował w piekarni, a po opuszczeniu liceum w 1947 podjął pracę administracyjną w fabryce tektury karbowanej „Vanneste i Brel”, którą prowadzili jego ojciec i wuj. Nie ukończył żadnych studiów, czego żałował w dorosłym życiu.
W trakcie nauki w liceum prowadził szkolny zespół teatralny. W wieku 15 lat zaczął pisać swoje pierwsze opowiadania (m.in. Kho Barim ou Conte pour rire et pour pleurer) i piosenki. W 1947 wraz z Janem Meertsem i Jacques’iem Seguinem wydał dwa numery autorskiego czasopisma „Le Grand Feu”, za którego pomocą chciał zmobilizować lokalną młodzież przeciwko materializmowi. Na łamach gazety opublikował swoje teksty pod pseudonimami Raoul de Signac (Frédéric) czy Raphaël Boisseret (Pluie). Należał do katolickiego ruchu młodzieżowego „La Franche Cordée”, którego w 1949 został przewodniczącym. W tym okresie udzielał się w teatrze i kabarecie literackim, a także śpiewał autorskie piosenki, akompaniując sobie na gitarze. Latem 1948 odbył przeszkolenie wojskowe w Limbourgu, był intendentem w 15 Wing Transportu i Komunikacji. Po zakończeniu służby wojskowej w czerwcu 1949 wrócił do występowania i pisania piosenek. Występował w brukselskich klubach muzycznych Coup de Lune i La Rose Noire.
W lutym 1953 nagrał swój debiutancki singiel (z piosenkami „La foire” i „Il y a”), który rozszedł się w nakładzie 200 egzemplarzy. W czerwcu tego samego roku wyjechał do Francji i zamieszkał w Paryżu z nadzieją zrobienia kariery muzycznej. Początkowo nie wzbudził zainteresowania u kierowników paryskich klubów, przez co zwątpił w swoją twórczość. W 1953 podpisał pięcioletni kontrakt wydawniczy z Jaquesem Canettim. W sierpniu nagrał 23 piosenki w studiu regionalnym w Limbourgu, a w następnym miesiącu zaczął występować w klubach, m.in. w „Les Trois Baudets” i „L’Echelle de Jacob”. Przez sezon występował w klubie „Geneviève” z Charlesem Aznavourem. W 1954 wydał, chłodno przyjęty przez słuchaczy i krytyków, album pt. Et ses chansons zawierający m.in. utwory „Sur la place” i „Il peut pleuvoir”. Latem odbył trasę koncertową po kraju z zespołem Jacquesa Canettego, a w 1955 kontynuował występy we francuskich i belgijskich klubach, a także występował jako support innych wykonawców w sali koncertowej Olympia w Paryżu. Zagrał drugoplanową rolę w filmie krótkometrażowym Paula Deliensa Strach pana Clémenta (La Grande Peur de Monsieur Clément, 1956).
W lipcu 1956 poznał pianistę François Raubera, z którym podjął współpracę artystyczną. W marcu 1957 wydał album pt. Quand on n’a que l’amour, na której umieścił m.in. utwór „L’air de la bêtise”. Płyta osiągnęła sukces, rozchodząc się w 10 tys. egzemplarzy. W tym samym roku występował z powodzeniem wraz z Michelem Legrandem i w klubie „Alhambra”. W kolejnych latach występował z pianistami: Gérardem Jouannestem i Janem Cortim, którzy pomagali mu pisać nowe piosenki. Pod koniec lat 50. zagrał koncerty m.in. w Izraelu i Kanadzie.
W 1959 wylansował przebój „Ne me quitte pas”. Od początku lat 60. cieszył się sławą we wszystkich największych krajach francuskojęzycznych. W 1961 zaczął regularne występy jako gwiazda wieczoru w paryskiej Olympii. Jego piosenki w 1962 zaczęły pojawiać się w podręcznikach szkolnych, co korzystnie wpłynęło na rozpoznawalność jego utworów wśród dzieci i młodzieży. W tym samym roku podpisał kontrakt wydawniczy z Eddiem Barclayem. W 1965 odbył światową trasę koncertową, która obejmowała m.in. występ w Polsce, pięciotygodniowe tournée po ZSRR i triumfalny koncert w Carnegie Hall w Nowym Jorku. W 1966 wywołał ogólnokrajowy skandal wydaniem piosenki „La… la… la…”, w której opisał narodowe przywary Flamandów, co poskutkowało tym, że ekstremiści z flamadzkiej francji Ruchu Narodowego i Ruchu Ludowego zakazali Brelowi występowania w wielu miastach kraju.
W 1966 zapowiedział zakończenie kariery scenicznej, co było szeroko omawiane w międzynarodowej prasie. Po serii pożegnalnych koncertów w paryskiej Olympii, które odbyły się w październiku 1966, wyruszył w ostatnią trasę objazdową, która składała się m.in. z 16 recitali w Montreal. Po występie 15 maja 1967 w Roubaix ostatecznie porzucił estradę i poświęcił się aktorstwu. Od stycznia do maja 1969 grał Don Kichota w autorskiej adaptacji musicalu (reż. Albert Marre) w Théâtre des Champs-Élysées w Paryżu. W latach 1967–1973 zagrał w 10 filmach, a dwa z nich także wyreżyserował ( z 1972 i z 1973).
W 1968 premierę w nowojorskim teatrze miał komediowy spektakl off-braodwayowski (pol. Jacques Brel żyje, miewa się dobrze i mieszka w Paryżu), którego libretto składa się z anglojęzycznych wersji utworów Brela. Spektakl odniósł sukces w USA i był wystawiany przez cztery lata, przynosząc 3,5 mln dol. zysku. Przedstawienie było prezentowane również w Johannesburgu i w krajach Skandynawii.
Wypalał po cztery paczki papierosów dziennie. 16 listopada 1974 przeszedł operację usunięcia nowotworu płuc. W ostatnich latach życie mieszkał na wyspie Hiva Oa na Markizach. W październiku 1977 wrócił do Francji i nagrał ostatni pożegnalny album, zatytułowany po prostu Brel, który ukazał się 18 listopada 1978.
Zmarł 9 października 1978 wskutek rozległego zatoru. Został pochowany w Atuonie.
Na jego cześć nazwano stację brukselskiego metra Jacques Brel.
Polskie tłumaczenia i wykonania Jacek Kaczmarski w 1974 napisał piosenkę „Pijak”, która jest swobodnym tłumaczeniem utworu „”. Autorem najbardziej znanych polskich tłumaczeń piosenek Brela jest Wojciech Młynarski, który przełożył m.in. „Nie opuszczaj mnie”, „Burżuje”, „Piosenka starych kochanków” „Amsterdam”. Wiele utworów Brela wykonuje również Michał Bajor (m.in. „Flamandowie”). Piosenki Brela tłumaczyli także Jerzy Menel (1952-2006) z Dariuszem Wasilewskim (przetłumaczyli razem koncert-spektakl autorstwa Brela pt. „Jacques'a Brela miłość i śmierć”, który został wystawiony 1 lutego 2008 w Teatrze Polonia w Warszawie, ale jego premiera odbyła się w czerwcu 2007 w Muzycznym Studiu im. Agnieszki Osieckiej). Piosenki Brela tłumaczył również Ryszard Mierzejewski. Śpiewali je m.in. Jan Jakub Należyty.
Do piosenki „Amsterdam” nawiązuje piosenka Andrzeja Kołakowskiego „Port Magadan”.
Życie prywatne 1 czerwca 1950 ożenił się z Teresą „Miche” Michielsen, z którą miał trzy córki: Chantal (ur. 6 grudnia 1951), France (ur. 12 lipca 1953) i Isabelle (ur. 23 sierpnia 1958). Wielokrotnie zdradzał żonę, m.in. nawiązał w 1954 przelotny romans z piosenkarką i aktorką , a latem 1955 związał się z piosenkarką Suzanne „Zizu” Gabriello, z którą rozstał się w 1961. W 1973 spisał testament, w którym cały majątek przepisał żonie.
W 1964 ukończył kurs pilotażu samolotów, a w 1974 uzyskał dyplom żeglarza.
Dyskografia Grand Jacques (1954) Quand on n’a que l’amour (1957) Au printemps (1958) La valse à mille temps (1959) Marieke (1961) Les bourgeois (1962) Les bonbons (1966) Ces gens-là (1966) Jacques Brel 67 (1967) J’arrive (1968) L’homme de la Mancha (1968) Ne me quitte pas (1972) Les marquises (1977)
Albumy nagrane na żywo Enregistrement public à l’Olympia 1961 (1962) Enregistrement public à l’Olympia 1964 (1964)
Filmografia Scenarzysta i reżyser Franz (1972) Le Far West (1973)
Kompozytor Un roi sans divertissement (1963) Les Risques du métier (pol. Dlaczego kłamały?, 1967) Mon oncle Benjamin (pol. Mój wujaszek Benjamin, 1969) La Bande à Bonnot (1969) Franz (1971) Le Bar de la fourche (pol. Bar na skrzyżowaniu, 1972) Le Far West (1973) L'Emmerdeur (1973)
Aktor La grande peur de monsieur Clément (reż. Paul Diebens, 1956) Les risques du métier (pol. Dlaczego kłamały?, reż. André Cayatte, 1967) Mon oncle Benjamin (pol. Mój wujaszek Benjamin, reż. Edouard Molinaro, 1969) La Bande à Bonnot (reż. Philippe Fourastié, 1969) Les assassins de l’ordre (pol. Mordercy w imieniu prawa, reż. Marcel Carné, 1971) Mont-Dragon (reż. Jean Valère, 1971) Franz (1971) L’aventure, c’est l’aventure (pol. Przygoda jest przygodą, reż. Claude Lelouch, 1972) Le bar de la fourche (pol. Bar na skrzyżowaniu, reż. Alain Levent, 1972) Le Far West (1973) L’emmerdeur (reż. Edouard Molinaro, 1973)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Brelitude
Kategoria:Francuscy wokaliści Kategoria:Belgijscy aktorzy filmowi Kategoria:Belgijscy pisarze francuskojęzyczni Kategoria:Belgijscy poeci Kategoria:Belgijscy satyrycy Kategoria:Belgijscy wokaliści Kategoria:Belgijscy tekściarze Kategoria:Ludzie urodzeni w Schaerbeek Kategoria:Ludzie związani z Roquebrune-Cap-Martin Kategoria:Poeci XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1929 Kategoria:Zmarli w 1978