Cienie – nowela Bolesława Prusa z 1885 roku.
Utrzymany w refleksyjnym tonie utwór przedstawia postać anonimowego warszawskiego latarnika, którego los staje się punktem wyjścia do rozważań nad przemijaniem, pamięcią oraz rolą ludzi pozostających niezauważonymi mimo ich cichej służby innym. Badacze interpretują „Cienie” jako utwór o charakterze parabolicznym, należący do najbardziej filozoficznych małych form pisarza.
Historia Został opublikowany po raz pierwszy w publikacji Dla pogorzelców. Pismo zbiorowe. (wydane w Warszawie pod koniec lipca 1885). Był przedrukowany w pismach zebranych autora w latach późniejszych.
Przetłumaczony m.in. na j. czeski, hebrajski, rosyjski, serbochorwacki i węgierski.
Fabuła Narrator opisuje warszawskiego latarnika, który każdego wieczoru przemierza ulice miasta, zapalając latarnie i rozpraszając nadciągającą ciemność. Zaintrygowany anonimowym człowiekiem, którego mieszkańcy widują jedynie podczas wykonywania pracy, próbuje dowiedzieć się czegoś o jego życiu, lecz nawet stróż domu, w którym mieszka latarnik, niemal go nie zna.
Pół roku później narrator dowiaduje się, że latarnik zmarł. Udaje się na cmentarz, ale z powodu ubóstwa i anonimowości zmarłego nie jest w stanie odnaleźć nawet jego grobu. Los latarnika staje się podstawą refleksji o nieznanych i niedocenianych ludziach, którzy niczym on rozświetlają „mroki życia”, pomagając innym, lecz sami pozostają niezauważeni i po śmierci odchodzą w zapomnienie.
Analiza Zygmunt Szweykowski zaliczał utwór do grupy krótkich utworów Prusa z ok. 1884 roku, obok Pleśni świata i Żywego telegrafu, które określał jako „migawkami ujmującymi w lapidarnym skrócie rozległe zjawiska filozoficzno-moralne lub dające syntezę krzywizn życiowych kilkoma pociągnięciami pióra”. Agnieszka Kluba zauważa natomiast, że utwory te można rozpatrywać nie tylko jako nowele, lecz również jako odmianę poematu prozą.
Kazimierz Gajda interpretuje „Cienie” jako parabolę (przypowieść). Zwraca uwagę, że realistyczna fabuła jest jedynie punktem wyjścia do przekazania uniwersalnych treści filozoficznych i moralnych, a jednostkowa historia anonimowego latarnika ma znaczenie symboliczne.
Grażyna Legutko interpretuje Cienie jako pierwszą część niezamierzonego przez autora „tryptyku ontologicznego”, obejmującego również nowele „Sen” oraz „Nic nie ginie!”. Zdaniem badaczki trzy utwory łączy wspólna problematyka metafizyczna, obejmująca zagadnienia życia i śmierci, istnienia zaświatów, relacji między wiedzą a niewiedzą, światłem i ciemnością oraz motyw wędrówki człowieka. Wszystkie przedstawiają realistyczny świat, w którym ujawnia się ukryty wymiar metafizyczny.
Zdaniem Legutko nowela ma trójdzielną kompozycję, składającą się z trzech kolejnych obrazów: zapadającego zmroku, postaci latarnika oraz końcowej uniwersalizującej refleksji. Badaczka interpretuje tę strukturę jako świadomie podporządkowaną symbolice liczby trzy. Według Legutko zasadą kompozycyjną „Cieni” jest też współistnienie dwóch rzeczywistości – widzialnej i niewidzialnej. To właśnie ukryta sfera metafizyczna stanowi właściwy przedmiot refleksji utworu, budując atmosferę tajemnicy, zadumy i niepewności. Według Legutko utwór przedstawia dwa porządki istnienia: świat ziemski, związany z ciemnością, niewiedzą i przemijaniem, oraz świat transcendentny, utożsamiany ze światłem i pełnią bytu. W tym ujęciu śmierć nie oznacza kresu istnienia, lecz przejście do innego wymiaru rzeczywistości.
Badaczka interpretuje latarnika jako postać znajdującą się pomiędzy bytem i niebytem. Jego anonimowość, ciągła wędrówka oraz niemal całkowity brak cech indywidualnych sprawiają, że staje się figurą człowieka przekraczającego granicę pomiędzy światem doczesnym a pozaziemskim. Według Gajdy postać latarnika została celowo pozbawiona cech indywidualnych. Czytelnik nie poznaje jego wyglądu, biografii ani miejsca pochówku, dzięki czemu bohater przestaje być konkretną osobą i nabiera znaczenia uniwersalnego.
Legutko odczytuje niesiony przez latarnika płomyk jako symbol światła duchowego. W jej interpretacji bohater staje się figurą ludzi, którzy „rozniecają światło” dla innych, pozostając sami anonimowi. Ich śmierć nie oznacza całkowitego zniknięcia, gdyż pozostawiają po sobie dobro uczynione innym.
Gajda wskazuje, że motyw cienia należy do najważniejszych symboli utworu. Odwołuje się on do bogatej tradycji kulturowej i religijnej, w której cień oznacza przemijalność ludzkiego życia oraz nieuchwytność ludzkiego istnienia. Badacz zwraca uwagę, że powracająca formuła „znika jak cień” pełni funkcję motywu przewodniego organizującego kompozycję całego utworu.
Zdaniem Gajdy zakończenie noweli nadaje losowi pojedynczego latarnika wymiar uniwersalny. Anonimowy bohater staje się reprezentantem wszystkich ludzi, którzy rozświetlają życie innych, pozostając sami niezauważeni.
Według Macieja Glogera centralnym motywem filozoficznym „Cieni” jest alegoria życia jako cienia, stanowiąca przejaw idealistycznej metafizyki obecnej w późnej twórczości Prusa.
Przypisy
Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Utwory literackie z 1885