Apatelodidae – rodzina motyli z infrarzędu różnoskrzydłych i nadrodziny Bombycoidea. Obejmuje około 260 opisanych gatunków. Zamieszkują obie Ameryki, zdecydowana większość ich część neotropikalną. Postacie dorosłe aktywne są nocą. Osiągają 2–8 cm rozpiętości skrzydeł. Przepoczwarczenie zazwyczaj ma miejsce w glebie, rzadziej w oprzędzie.
Morfologia Owad dorosły thumb|left|Rozpięty okaz Apatelodes palma Motyle średnich rozmiarów, osiągające od około 20 do około 80 mm rozpiętości skrzydeł. W ubarwieniu zwykle dominują szarości, słomkowa żółć lub rdzawy brąz, a na wierzchach skrzydeł znajduje się wzór z ciemniejszych linii i kropek.
Głowa ma nieowłosione oczy złożone oraz pozbawiona jest wyraźnych przyoczek i chetosem. Czułki przynajmniej u samca mają biczyki podwójnie grzebykowane aż po wierzchołek. Wypustki członów skierowane są brzuszno-bocznie. Aparat gębowy jest niefunkcjonalny. Krótka ssawka zachowała się tylko u bazalnego rodzaju Drepatelodes, u pozostałych rodzajów brak jej zupełnie.
Użyłkowanie skrzydła przedniego cechuje się m.in. obecnością wspólnego trzonka dla wszystkich gałęzi sektora radialnego oraz drugą gałęzią żyłki medialnej leżącą bliżej jej gałęzi pierwszej niż trzeciej. Skrzydło tylne ma drugą gałąź żyłki medialnej wychodzącą bliżej pierwszej niż trzeciej oraz dobrze rozwiniętą trzecią żyłkę analną. Odnóża przedniej pary nie mają ostróg na goleniach, środkowej pary mają po jednej ostrodze goleniowej, a tylnej pary po dwie takie ostrogi. Brak na goleniach kolców, występują zaś epifizy.
Odwłok ma co najwyżej krótki wyrostek przedni drugiego sternum oraz krótkie apodemy tegoż sternum.
Stadia niedorosłe thumb|left|Gąsienica Prothysana felderi Jaja są zorientowane pionowo, ale silnie spłaszczone, dyskowate, o ostrej, okrągłej krawędzi. Na chorionie brak wyraźnej rzeźby. Wyjątkiem jest tylko bazalny rodzaj Drepatelodes, u którego jaja zachowały kopulasty kształt spotykany u rodzin pokrewnych oraz mają łuskowatą rzeźbę na chorionie.
Wyrośnięte gąsienice mają liczne, długie szczecinki wtórne. Często na grzbietowej stronie ich ciała występują kępki szczecinek wyspecjalizowanych. Niekiedy obecne są liczne szczecinki szpatułkowate. Wyjątkiem w tym zakresie jest bazalny rodzaj Drepatelodes, u którego wszystkie szczecinki są krótkie i rozproszone. Przednie odnóża mają wolne, niezrośnięte biodra. Haczyki na posuwkach rozmieszczone są w dwóch pośrodkowych szeregach. Ósmy segment odwłoka nie ma skolusa pośrodku grzbietu.
Poczwarka ma głaszczki wargowe ukryte lub lekko odsłonięte, ssawkę krótką, a głaszczki szczękowe i przednie uda całkiem zasłonięte. Charakterystyczna jest obecność na segmentach odwłokowych od drugiego do siódmego przedniego szeregu wrębień lub dołków. Kremaster zazwyczaj nie występuje, a jeśli już, jak u rodzaju nominatywnego, to jest on krótki.
Biologia i ekologia thumb|Olceclostera angelica Postacie dorosłe aktywne są nocą. W spoczynku trzymają skrzydła odsunięte od odwłoka, z tylną parą w większości zakrytą przednimi albo trzymają je nad odwłokiem tak, że przednie stykają się wewnętrznymi krawędziami, a tylne są całkiem niewidoczne.
Wśród roślin pokarmowych gąsienic wymienia się m.in.: bignoniowate, brzozowate, oliwkowate, ostrokrzewowate, różowate i wawrzynowate. Spotykana jest u Apatelodidae polifagia. Zazwyczaj przepoczwarczenie odbywa się w komorze wykopanej w glebie, ale znane są też rodzaje tworzące w tym celu kokony z przędzy.
Rozprzestrzenienie Rodzina amerykańska, głównie neotropikalna. W nearktycznej Ameryce Północnej występuje tylko pięć gatunków z dwóch rodzajów, a zasięg rodziny dochodzi na północ do południowo-wschodniej Kanady.
Taksonomia i ewolucja Kladogram Bombycoidea wg Hamiltona i innych (2019, uproszczono)
Kladogram Apatelodidae wg Orlandina i innych (2024) thumb|Przedstawiciel rodzaju Zanola thumb|Falcatelodes anava thumb|Lempirodes impedita thumb|Drepatelodes ostenta thumb|Carnotena truncata Takson ten wyróżniony został po raz pierwszy w 1894 roku przez Bertholda Neumoegena i Harrisona Graya Dyara na łamach „Transactions of the American Entomological Society” jako podrodzina Apatelodinae w obrębie rodziny garbatkowatych.
Systemy z XX wieku W 1923 roku H.E. Karl Jordan na podstawie cech użyłkowania przeniósł rodzaj Apatelodes i kilka innych do prządkowatych. W 1929 roku Max W.K. Draudt utworzył wśród prządkowatych podrodzinę Zanolinae, zaliczając do niej m.in. Apatelodes. W 1955 roku William T.M. Forbes przywrócił dla podrodziny zawierającej rodzaj Apatelodes nazwę Apatelodinae i, na podstawie cech budowy gąsienic i postaci dorosłych, umieścił ją w rodzinie Eupterotidae. W 1973 roku John G. Franclemont wyniósł omawiany takson do rangi odrębnej rodziny, włączając w jego zakres podrodzinę Epiinae jako drugą obok Apatelodinae. W 1994 roku Joël Minet na podstawie wyników obszernej analizy morfologicznej larw i postaci dorosłych przeniósł Apatelodinae do prządkowatych, Epiinae włączył jako plemię Epiini w skład Bombycinae, a dla części uprzednio klasyfikowanych w Apatelodinae rodzajów wyróżnił nową podrodzinę prządkowatych Phiditiinae. Vitor Osmar Becker w atlasie neotropikalnych motyli wprowadził rodzinę Apatelodidae z podrodzinami Apatelodinae, Phiditiinae i Epiinae, ale już w 1998 roku Claude Lemaire i Minet przywrócili układ Mineta z 1994 roku.
XXI wiek Współczesne definicje taksonów rang okołorodzinowych w nadrodzinie Bombycoidea ukształtowały się za sprawą wyników XXI-wiecznych molekularnych analiz filogenetycznych. W wynikach Jerome’a C. Regiera i innych z 2008 roku Apatelodinae znalazły się w nierozwikłanej trytomii z Eupterotidae i kladem tworzonym przez Lemoniidae i Brahmaeidae, podczas gdy Phiditiinae i Epiini znalazły się w innych kladach. Wyniki Andreasa Zwicka z 2008 roku również wskazywały na zasadność wyniesienia Apatelodinae do rangi osobnej rodziny. W 2011 roku Zwick i współpracownicy dokonali takiego kroku, jak również wynieśli Phiditiinae do rangi rodziny i Epiini do rangi podrodziny – w wynikach ich analiz Apatelodidae zajęły pozycję siostrzaną dla kladu tworzonego przez Eupterotidae i Brahmaeidae, Phiditiidae pozycję siostrzaną dla Carthaeidae, a Epiinae pozycję siostrzaną dla Bombycinae.
Szerszą analizę filogenomiczną, obejmującą 7 rodzajów Apatelodidae i 90 innych rodzajów Bombycoidea, przeprowadzili Chris A. Hamilton i inni w 2019 roku. Potwierdziła ona monofiletyzm Apatelodidae oraz ich siostrzaną pozycję względem kladu tworzonego przez Eupterotidae i Brahmaeidae. Pozycję bazalną wśród Apatelodidae zajął Drepatelodes, a w kladzie tworzonym przez pozostałych przedstawicieli rodziny bazalny okazał się rodzaj Prothysana. W 2024 roku Elton Orlandin, Mônica Piovesan i Eduardo Carneiro opublikowali wyniki molekularno-morfologicznej analizy filogenetycznej skoncentrowanej na samych Apatelodidae. Na jej podstawie przenieśli jeden rodzaj do Apatelodidae, jeden usunęli z synonimów oraz wyróżnili 16 nowych, co było konsekwencją polifiletyzmu większości rodzajów wyróżnianych dotychczas.
Podział Do rodziny tej należy około 260 opisanych gatunków sklasyfikowanych w 32 rodzajach: Apatelodes Packard, 1864 Arotros Schaus, 1892 Asocia Herbin, 2021 Aymarodes Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2025 Campesina Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Caribas Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Carnotena Walker, 1865 Cecile Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Crastolliana Herbin, 2024 Drepatelodes Draudt, 1929 Ephoria Herrich-Schäffer, 1855 Falcatelodes Draudt, 1929 Hygrochroa Hübner, 1823 Kaweskar Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Lempirodes Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2025 Misak Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Mocambo Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Nhanderu Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Olceclostera Butler, 1878 Pantelodes Herbin, 2017 Peabiru Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Prothysana Walker, 1855 Raoni Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Tamphana Schaus, 1892 Tapuia Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Thelosia Schaus, 1896 Thyrioclostera Draudt, 1929 Tibira Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Tupac Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Tuyvae Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2024 Zanola Walker, 1855 Zapatodes Orlandin, Piovesan et Carneiro, 2025
W 2004 roku Francisco Piñas Rubio wprowadził w obrębie tej rodziny rodzaje Epiopsis i Tamphanoides. Nazwy te stanowią jednak w świetle zasad ICZN nomina nuda, a włączane do nich gatunki zaklasyfikowane zostały do innych rodzajów.
Znaczenie gospodarcze W diecie Apatelodidae znajduje się szerokie spektrum roślin, żaden jednak gatunek tych motyli nie jest notowany jako szkodnik o znaczeniu gospodarczym.
Przypisy
Kategoria:Apatelodidae