Iwaniska – miasto w Polsce położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie opatowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iwaniska.
Iwaniska uzyskały lokację miejską w 1403 roku, zdegradowane w 1869 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 34–35., w 2022 odzyskały prawa miejskie.
Położenie Iwaniska znajdują się 13 km na południowy zachód od Opatowa. Miasto położone jest nad rzeką Koprzywianką, na południowo-wschodnim krańcu Gór Świętokrzyskich. Na południe i południowy zachód od miejscowości rozciąga się Pasmo Iwaniskie tych gór.
Przez Iwaniska przebiega droga wojewódzka nr 757 z Opatowa do Stopnicy, a swój początek ma tu droga wojewódzka nr 758 do Koprzywnicy.
Około 2 km na południowy wschód od Iwanisk znajduje się miejscowość Ujazd z ruinami zamku Krzyżtopór.
Integralne części miasta Iwaniska SIMC Nazwa Rodzaj0793680 Płaszczyzna osada0793696 Podlesie przysiółek0793704 Zabłocie przysiółek
Historia thumb|left|Kościół św. Katarzyny Pierwsza osada powstała tu na przełomie XIII i XIV w. W 1403 r. rodzina Zborowskich na gruntach wsi Onispówka założyła miasto. W tym samym roku okoliczna szlachta wystawiła tu kościół. Początkowo był on kościołem filialnym parafii w Ujeździe. Dopiero po zniszczeniu tamtejszego kościoła, kościół iwaniski stał się parafialnym. Początkowo miasto nosiło nazwę Unieszów lub Uneszów. Od połowy XV w. używana już była współczesna nazwa Iwaniska. W czasie reformacji miasto było ośrodkiem kalwinizmu. W 1552 r. odbył się tu kalwiński synod, z udziałem m.in. Jana Łaskiego. Kolejni właściciele wyjednali dla Iwanisk przywileje na odbywanie targów, a także 13 jarmarków rocznie. Miasto było ważnym ośrodkiem rzemieślniczym. Rozwijały się tu między innymi tak rzadkie specjalności jak złotnictwo, ludwisarstwo i mosiężnictwo. W 1578 r. w mieście było 44 rzemieślników, 19 gorzelników oraz 15 komorników.
W 1629 roku właścicielem miasta położonego w powiecie sandomierskim województwa sandomierskiego był Krzysztof OssolińskiWłasność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w:Przegląd Nauk Historycznych 2012, r. XI, Nr 2, s. 49..
W czasie potopu szwedzkiego Iwaniska zostały splądrowane, a następnie doszczętnie spalone przez oddział kozaków Jerzego Rakoczego. Jak pisał później Aleksander Janowski w swych „Wycieczkach po kraju (II)” ...przybywający tu Karol Gustaw nie mógł przyjąć uroczyście, jak zamierzał, swego drapieżnego sprzymierzeńca Jerzego Rakoczego ks. Siedmiogrodu. Spotkanie więc odbyło się 11 kwietnia 1657 r. w pobliskiej wsi Modliborzyce. Po tej klęsce miastu nie udało się już odzyskać dawnego znaczenia. W latach 1662–1663 Iwaniska miały zaledwie 50 domów i 416 mieszkańców. W 1674 r. liczba mieszkańców była jeszcze mniejsza i wynosiła 311 osób.
Iwaniska od Ossolińskich, przechodząc przez różne ręce stały się własnością rodziny Sołtyków. Według spisu z 1827 r. w mieście było 167 domów i 1088 mieszkańców. W 1869 r., po powstaniu styczniowym, Iwaniska utraciły prawa miejskie.
Aleksander Janowski tak opisywał w 1900 r. tę „ubogą mieścinę” w swych „Wycieczkach po kraju”: ...osada pow[iatu]. Opatowskiego, gub[erni]. Radomskiej, 2402 mieszkańców, w czem 46 % katolików i 53,9 % żydów. Osada leży u źródeł rzeczki Klimontówki, posiada stary kościół stawiany w 1403 r. (...).
W 1914 r. doprowadzono do wsi linię wąskotorową z Bogorii. Stanowiła ona część Jędrzejowskiej Kolei Dojazdowej. W 1959 r. została ona zlikwidowana jako nierentowna.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Iwaniska. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnobrzeskim.
Urodzeni w Iwaniskach Andrzej Poniedzielski (1954) – poeta, autor tekstów piosenek, humorysta i twórca scenariuszy. Sławomir Berdychowski (1968-2016) żołnierz, pułkownik Wojsk Specjalnych Mateusz Masternak (1987) – bokser, mistrz Europy federacji EBU, żołnierz zawodowy.
Zabytki thumb|Brama główna cmentarza wojennego w Iwaniskach na którym spoczywa ponad 4 000 żołnierzy armii radzieckiej poległych w walkach na przyczółku baranowsko-sandomierskim w latach 1944–1945. Neogotycki kościół parafialny pw. św. Katarzyny z początku XX wieku (wzniesiony na miejscu kościoła modrzewiowego ufundowanego przez Władysława Morsztyna w 1718 r., który spłonął w 1898 r.). Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A-13 z 27.11.2007). Cmentarz wojenny w Iwaniskach z okresu I i II wojny światowej (nr rej.: A.511 z 14.06.1988). Stary cmentarz przykościelny z XV w., a także nowszy cmentarz z początku XIX wieku z kaplicą grobową rodziny Łempickich z 1833 r.
Sport W Iwaniskach, od 15.08.1996 roku, działa klub piłki nożnej, GKS Iwaniska, występujący w sezonie 2023/24 w klasie A, będącej siódmą, pod względem ważności klasą, męskich ligowych rozgrywek piłkarskich w Polsce.
Wójtowie Iwanisk Władysław Majka (1990-2000) Stanisław Jarosz (2000-2002) Kazimierz Żółtek (2002-2006) Marek Staniek (2006-2022)
Burmistrzowie Iwanisk Marek Staniek (2022-nadal)
Zobacz też Cmentarz żydowski w Iwaniskach Iwaniska (stacja kolejowa) Parafia św. Katarzyny w Iwaniskach Przyczółek baranowsko-sandomierski
Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). GUS. Rejestr TERYT.
Bibliografia Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880. Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967. Jarosław Swajdo, Przewodnik Świętokrzyskie, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2008.
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona Gminy Iwaniska Historia Żydów w Iwaniskach na portalu Wirtualny Sztetl
Kategoria:Ośrodki kalwinizmu w I Rzeczypospolitej Kategoria:Prywatne miasta Ossolińskich herbu Topór Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Prywatne miasta Zborowskich herbu Jastrzębiec Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Miasta w województwie świętokrzyskim Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XXI wieku