Wrocławska cegła – potoczne określenie cegły rozbiórkowej, pozyskiwanej po II wojnie światowej z polskich miast (głównie Wrocławia) i wykorzystywanej do odbudowy Warszawy, a także do innych prac budowlanych w Polsce.
Rys historyczny Przez większość trwania II wojny światowej Wrocław był miastem zafrontowym. Działania wojenne do 1945 roku nie były prowadzone w pobliżu miasta. W sierpniu 1944 roku władze III Rzeszy ogłosiły Wrocław twierdzą (niem. Festung Breslau) i zarządziły mobilizację wszystkich dostępnych sił i środków do jego obrony. Pierwsze poważniejsze naloty na miasto miały miejsce w październiku 1944 roku; w ich wyniku zginęło 69 osób. Od 13 lutego do 6 maja 1945 Wrocław był oblegany przez wojska 1 Frontu Ukraińskiego; 6 maja skapitulował.
W wyniku działań wojennych miasto, według Wrocławskiej Dyrekcji Odbudowy, zostało zniszczone ogółem w 68% lub, według innych oszacowań, w ponad 65%, przy czym wskaźnik ten dotyczy urządzeń nadziemnych (budynki, ulice, drogi, koleje, nadbrzeża wód i zieleń), podziemnych (uzbrojenie terenu) oraz straty w wyniku zniszczenia wyposażenia i demontażu urządzeń przemysłowych i różnego rodzaju dewastacji. Spośród ok. 30 tys. zarejestrowanych budowli, 21 600 uległo w różnym stopniu zniszczeniu. Miasto pokryte było 18 mln m³ gruzu; liczne też były budynki nadające się do wyburzenia. Z 658 km ulic 300 km było pokrytych gruzami. Według Przemysława Dudka, z 27 000 obiektów mieszkalnych (kamienic) 68% nie nadawało się do zamieszkania, co oznaczało zniszczenie 52 460 ze 186 000 mieszkań. Szczegółowe dane mówią o 90% zniszczeń w części południowej i zachodniej Wrocławia, ok. 50% w Starym Mieście i 10–30% zniszczeń dzielnic północnych i wschodnich.
Podobna sytuacja miała miejsce w niektórych innych miastach Ziem Odzyskanych. W Szczecinie, w efekcie działań wojennych, zostały zniszczone wszystkie przeprawy na Odrze, cała infrastruktura portowa i stoczniowa, zakłady przemysłowe, istotne dla funkcjonowania miasta obiekty komunalne (gazownie, elektrownie) oraz sieć drogowa i kolejowa. Zniszczenia wojenne szczecińskiej zabudowy oszacowano na 45%, a niektóre obszary miejskie uległy zniszczeniu w 75% (m.in. Stare Miasto, spora część Nowego Miasta, wszystkie osiedla na północ od Placu Żołnierza i al. Jedności Narodowej)Plan zagospodarowania przestrzennego miasta Szczecina (II wersja) czerwiec – sierpień 1948 rok..
W innych miastach zniszczenia były równie wielkie: Kostrzyn nad Odrą zniszczony został w 95%, Głogów w około 90%, Kołobrzeg w 90%. Po zakończeniu wojny, w wyniku ustaleń poczdamskich (lipiec–sierpień 1945 roku), zachodnia granica Polski miała przebiegać wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. Status i przynależność Ziem Odzyskanych unormowano umowami dwustronnymi: układem zgorzeleckim z NRD zawartym w roku 1950, układem PRL-RFN z roku 1970 i ostatecznie 14 listopada 1990 z RFN, gdy Rzeczpospolita Polska i Republika Federalna Niemiec podpisały polsko-niemiecki traktat graniczny uznający granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej.
Pomimo iż granica zachodnia nie była jeszcze ustalona, już od początku maja 1945 roku na tereny zachodnie były organizowane pierwsze tzw. repatriacje ludności zamieszkującej centralną i wschodnią Polskę. Do 1948 roku na ziemiach zachodnich osiedlono około 4 milionów Polaków, a wysiedlono od 4,5 do 5 milionów Niemców.
Z miast centralnej Polski najbardziej zniszczona była Warszawa. Wojna przyniosła zniszczenie 84% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy. Jeśli przyjąć szacunek dla całego miasta, z Pragą włącznie, to wynosił on 65%. Przybliżona ilość gruzów pokrywających Warszawę w 1945 oszacowana została na 20 milionów metrów sześciennych lub, jak podają inne źródła, 22 miliony i dodatkowe 5 milionów m³ pochodzących z powojennych wyburzeń.
Geneza akcji pozyskiwania cegły thumb|Wywóz ze zrujnowanego po wojnie Wrocławia wagonów pełnych cegieł z bocznic przy Dworcu Świebodzkim; w głębi pozostałość budynku Dworca Marchijskiego
Akcja pod hasłem „Cały naród buduje swoją Stolicę” została zapoczątkowana w maju 1945 roku. Jej efektem było utworzenie przez Krajową Radę Narodową (Dz.U. 1945 nr 21 poz. 124): Naczelnej Rady Odbudowy m. st. Warszawy, Komitetu Odbudowy Stolicy i Biura Odbudowy Stolicy. Pierwsza placówka BOS poza Warszawą powstała w maju 1945 roku w Katowicach; po niej powstawały kolejne w innych miastachOdbudowa Warszawy po drugiej wojnie światowej na plakatach propagandowych..
26 października 1945 roku wydano dekret o rozbiórce i naprawie budynków zniszczonych i uszkodzonych wskutek wojnyDz.U. 1945 nr 50, poz. 281.. Dekret dotyczył wszystkich „budynków położonych na obszarze miast i osiedli o charakterze miejskim”, znajdujących się na terenie powojennej Polski. Celem ustawy było uregulowanie kwestii wyburzeń obiektów zniszczonych w czasie wojny, a także własności materiałów budowlanych pochodzących z rozbiórek. Dekret zezwalał instytucjom odbudowy na zbieranie materiałów ze zniszczonych, pozostających bez opieki budynków i przeznaczanie ich na cele odbudowy. Znaczyło to, że w przypadku gdy znalezienie właściciela domu było niemożliwe albo nie wykonał on rozbiórki we wskazanym terminie, prace te mogły się odbyć na zlecenie urzędu miasta lub innej instytucji państwowej. Taki zapis uchwały przyniósł znamienne skutki głównie na terenach Ziem Odzyskanych.
W ciągu kolejnych dwóch lat (1945–1947) w Warszawie rozwinął się rynek materiałów rozbiórkowych. Powstały setki prywatnych firm trudniących się odgruzowaniem i pozyskiwaniem budulca: cegły i złomu. W 1947 roku uchwalono pierwszy trzyletni Plan Odbudowy Gospodarczej (1947–1949)Ustawa z dnia 2 lipca 1947 roku o Planie Odbudowy Gospodarczej .. Jednym z punktów planu trzyletniego było odbudowanie przemysłu, w tym budynków przemysłowych, oraz wzniesienie nowych urzędów i pierwszych osiedli robotniczych w Warszawie. By plan można było w pełni zrealizować, należało rozwiązać podstawowy problem braku odpowiedniego budulca. W tym okresie produkcja w Polsce cegieł wynosiła 600 mln rocznie, co stanowiło prawie 1/4 rocznej przedwojennej produkcji; Warszawa w 1947 roku, na zrealizowanie planu trzyletniego zgłaszała zapotrzebowanie na cegłę ponad poziom przedwojennej produkcji.
Akcja rozbiórkowa Organizacja całej akcji odzyskiwania cegły została powierzona Ministrowi Budownictwa Miast i Osiedli działającemu w porozumieniu z Ministrem Gospodarki Komunalnej. Koordynacją rozbiórek kierował Pełnomocnik Akcji Robót Rozbiórkowych z siedzibą w Warszawie, podległy Ministrowi Budownictwa Miast i Osiedli, który organizował i prowadził akcję przy pomocy odpowiednich wydziałów w prezydiach rad narodowych. Prezydia rad narodowych kierowały z kolei pracą zaangażowanych w akcję przedsiębiorstw budowlanych i budowlano-remontowych sektora uspołecznionego. Doraźnie organizowane były również tzw. brygady rozbiórkowe oraz specjalne komisje i komitety odzysku cegły, które kwalifikowały budynki do rozbiórki. Całemu temu procesowi towarzyszyła machina biurokratyczna i dokumentowanie wszystkich czynności. Pełnomocnik Akcji Robót Rozbiórkowych opracowywał co roku szczegółowy plan odzysku cegły, który podlegał zatwierdzeniu przez Ministra Budownictwa Miast i Osiedli. Z kolei rozdział cegły następował według rozdzielnika, który ustalał Przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego na wniosek Ministra Budownictwa Miast i Osiedli uzgodniony z Ministrem Budownictwa Przemysłowego.
Kalendarium thumb|left|220px|Rampa we Wrocławiu z wagonami wypełnionymi cegłami przygotowanymi do wywiezienia Pod koniec 1947 roku Ministerstwo Odbudowy, w porozumieniu z Ministerstwem Pracy i Opieki Społecznej, rozpoczęło organizację Zimowej Akcji Rozbiórkowej. Akcja początkowo miała na celu utrzymanie stanu zatrudnienia w przedsiębiorstwach budowlanych w okresie zimowym oraz porządkowanie budynków zniszczonych i uszkodzonych wskutek wojny. Między styczniem a marcem 1948 roku rozpoczęła się akcja pilotażowa w czterech miastach: Warszawie, Gdańsku, Szczecinie i Katowicach. Do akcji zaangażowano głównie bezrobotnych pozostających bez pracy w okresie zimowym. Akcja, poza Warszawą, przyniosła pożądany skutek: w Szczecinie, mimo niewielkiej liczby robotników, udało się zebrać 5 milionów cegieł i odzyskać 140 ton stali. Przy okazji akcji uwypukliły się problemy natury prawnej (konsekwencje wydanego dekretu z dnia 26 października 1945 roku): w Warszawie dawni właściciele i mieszkańcy wielu zrujnowanych budynków szybko je zasiedlali, co uniemożliwiło prace rozbiórkowe. Dodatkowym czynnikiem obniżającym skuteczność akcji w stolicy był wcześniejszy, trzyletni okres prywatnej odbudowy.
17 czerwca 1948 roku został powołany Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy (SFOS), podlegający Komitetowi Wykonawczemu Naczelnej Rady Odbudowy m. st. Warszawy, a ogólny nadzór nad jego działalnością sprawował Minister Administracji Publicznej w porozumieniu z ministrami Ziem Odzyskanych i Odbudowy. Początkowo była to działalność propagandowa i informacyjna, relacjonująca postępy w odbudowie stolicy i przedstawiająca plany nowych inwestycji oraz inicjowania i organizowania akcji zbiórkowych pieniędzy, jak i darów rzeczowych.
Sukces Zimowej Akcji Rozbiórkowej zachęcił ministerstwo do powtórzenia akcji w kolejnym okresie zimowym i rozszerzenia jej na pozostałe poniemieckie miasta leżące na Pomorzu i Śląsku. W grudniu 1948 roku powołano instytucję Komisarza Zimowej Akcji Rozbiórkowej, którym został architekt Antoni Olszewski. Druga akcja miała trwać do wiosny 1949 roku, jednak była kontynuowana przez kolejną dekadę. W kolejnym planie, tym razem sześcioletnim (właśc. Plan Rozwoju Gospodarczego i Budowy Podstaw Socjalizmu, 1950–1955), skoncentrowanym na nowym budownictwie, prace rozbiórkowe i pozyskiwanie cegły stały się jedną z oficjalnie przyjętych metod „produkcji” materiałów budowlanych. Pierwsze projekty zakładały odzyskanie 225 mln, a według innych źródeł 250 milionów lub 100 milionów na potrzeby odbudowy, z końcem 1949 roku Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego zwiększyła ten zakres do 500 milionów sztuk.
W 1950 roku, przy okazji kontroli biura Antoniego Olszewskiego, znaleziono raporty z dotychczas przeprowadzanych akcji rozbiórkowych i pozyskiwania cegieł. Według tych dokumentów, do 30 listopada 1949 roku Zimowa Akcja Rozbiórkowa uzyskała cegły w liczbie: 41 milionów w Białymstoku; 34 milionów w Bydgoszczy; 63 milionów w Gdańsku; 3 milionów w Katowicach; 530 tysięcy w Lublinie; 16 milionów w Olsztynie; 61 milionów w Poznaniu. W tym samym czasie we Wrocławiu wydobyto z ruin ponad 132 miliony cegieł, a w Szczecinie 152 miliony. Biorąc pod uwagę, że w tym samym czasie w Warszawie z rozbiórek wydobyto tylko 8 milionów cegieł, to odzysk budulca ze Szczecina i Wrocławia był przeprowadzany na skalę przemysłową.
3 stycznia 1951 roku weszła w życie uchwała nr 2 Prezydium Rządu w sprawie kontynuowania akcji robót rozbiórkowych. Dokument ten de facto sankcjonował masowe wyburzenia i dawał zielone światło przedsiębiorstwom rozbiórkowym do masowego i bezwzględnego pozyskiwania cegieł z całych, często nienaruszonych obiektów na terenie Ziem Odzyskanych (Śląsk, Pomorze, Warmia i Mazury). W uchwale nr 3 tego samego organu ustalono roczny plan, w którym określano sztywne normy dostaw odzyskanej cegły, które poszczególne województwa i miasta musiały obowiązkowo dostarczyć do stolicy na realizację flagowych budów socrealizmu. Według uchwały akcja miała być prowadzona przez Pełnomocnika Akcji Robót Rozbiórkowych, którego zobowiązano do dostarczenia w okresie od 1 stycznia 1951 do 31 grudnia 1951 roku 500 milionów sztuk cegły.