Transport zbiorowy – ogólne określenie form transportu pasażerskiego, w których przewóz odbywa się wspólnie dla wielu pasażerów, zwykle przy użyciu pojazdów lub usług takich jak autobus, autokar, tramwaj, trolejbus, metro albo kolej. W klasyfikacjach transportowych obok środków zbiorowych wyróżnia się także środki indywidualne, m.in. samochód osobowy i jednoślady silnikowe; Eurostat jako pasażerskie środki transportu wymienia m.in. samochód osobowy, jednoślady silnikowe, autobus, autokar, tramwaj i metro. W modelowaniu International Transport Forum transport publiczny obejmuje m.in. kolej, metro, autobus, lekki transport szynowy i BRT, a osobno ujmowane są m.in. aktywna mobilność, prywatne pojazdy zmotoryzowane oraz mobilność współdzielona, do której zaliczono taksówki, ridesharing i taxi-busy.

thumb|Węzeł przesiadkowy łączący kolej, tramwaj i autobus jako przykład integracji transportu zbiorowego.

Pojęcie transportu zbiorowego jest zbliżone do transportu publicznego, ale nie jest z nim tożsame. Transport zbiorowy może mieć charakter publiczny, gdy usługa jest dostępna powszechnie lub dla publicznie określonej kategorii pasażerów, albo niepubliczny, gdy służy określonej grupie użytkowników. W prawie polskim zdefiniowano węższe pojęcie publicznego transportu zbiorowego jako powszechnie dostępny regularny przewóz osób wykonywany w określonych odstępach czasu i po określonej linii komunikacyjnej, liniach komunikacyjnych lub sieci komunikacyjnej.

Zakres pojęcia thumb|Porównanie przepustowości różnych środków transportu pasażerskiego.

Transport zbiorowy obejmuje przede wszystkim przewozy, w których pasażerowie korzystają z tego samego pojazdu lub tej samej usługi przewozowej, a przejazd jest organizowany według wspólnej trasy, relacji, rozkładu jazdy, częstotliwości albo celu podróży. Do typowych przykładów należą przewozy autobusowe, tramwajowe, trolejbusowe, kolejowe, metrem, koleją miejską i regionalną, a także przewozy autokarowe i wahadłowe. W ujęciu ITF publiczny transport miejski i regionalny jest częścią szerszego systemu mobilności, w którym obok niego funkcjonują m.in. transport aktywny, współdzielenie samochodów i motocykli oraz prywatne pojazdy zmotoryzowane.

W polskiej terminologii prawnej nie występuje jedna ogólna definicja „transportu zbiorowego” jako pojęcia nadrzędnego dla wszystkich form wspólnego przewozu osób. Ustawa o publicznym transporcie zbiorowym definiuje natomiast „publiczny transport zbiorowy”, a ustawa o transporcie drogowym definiuje m.in. „przewóz regularny” oraz „przewóz regularny specjalny”.

Transport zbiorowy a transport osobisty thumb|Porównanie efektywności energetycznej różnych środków transportu, w tym transportu pieszego, rowerowego, autobusowego i samochodowego.

Transport zbiorowy odróżnia się od transportu osobistego lub indywidualnego przede wszystkim sposobem organizacji podróży. W transporcie osobistym użytkownik zwykle sam decyduje o trasie, czasie i celu podróży oraz korzysta z pojazdu indywidualnie lub w ramach własnego gospodarstwa domowego. Do tej grupy zalicza się m.in. samochód osobowy, motocykl, rower, hulajnogę i podróż pieszą. W klasyfikacji Eurostatu samochód osobowy i jednoślady silnikowe występują obok autobusu, autokaru, tramwaju i metra jako odrębne środki transportu pasażerskiego.

Granica między transportem osobistym, współdzielonym i zbiorowym nie zawsze jest jednoznaczna. ITF odróżnia aktywną mobilność, obejmującą m.in. chodzenie, jazdę rowerem, współdzielenie hulajnóg i rowerów, od transportu publicznego oraz od mobilności współdzielonej, obejmującej taksówki, ridesharing i taxi-busy. Oznacza to, że część usług dostępnych publicznie, takich jak taksówka albo przejazd zamawiany przez aplikację, może być traktowana jako publicznie regulowana usługa przewozu osób, ale niekoniecznie jako transport zbiorowy w ścisłym sensie.

Transport zbiorowy publiczny i niepubliczny thumb|Autobus wahadłowy dla pracowników jako przykład transportu zbiorowego dostępnego dla określonej grupy użytkowników.

Publiczny transport zbiorowy jest dostępny dla ogółu pasażerów albo dla publicznie określonej kategorii pasażerów i jest wykonywany regularnie po linii, liniach albo sieci komunikacyjnej. W prawie polskim warunkami definicyjnymi są powszechna dostępność, regularność, wykonywanie przewozu w określonych odstępach czasu oraz powiązanie z określoną linią komunikacyjną, liniami komunikacyjnymi albo siecią komunikacyjną.

Niepubliczny transport zbiorowy obejmuje przewozy wspólne, których dostępność ograniczono do określonej grupy osób. W polskiej ustawie o transporcie drogowym takim przykładem jest „przewóz regularny specjalny”, zdefiniowany jako niepubliczny przewóz regularny określonej grupy osób, z wyłączeniem innych osób. Do tej kategorii mogą należeć m.in. przewozy pracownicze, szkolne, hotelowe, zakładowe, zamknięte przewozy wahadłowe albo przewozy uczestników określonego wydarzenia, jeżeli nie są dostępne dla ogółu pasażerów.

Własność operatora a publiczny charakter usługi thumb|Autobus operatora Arriva Bus Transport w Warszawie jako przykład wykonywania przewozów w systemie publicznego transportu przez podmiot niebędący organizatorem transportu.

Publiczny charakter transportu zbiorowego nie oznacza, że usługę musi wykonywać podmiot publiczny. W prawie Unii Europejskiej podmiot świadczący usługi publiczne w zakresie transportu pasażerskiego może być przedsiębiorstwem publicznym, przedsiębiorstwem prywatnym, zgrupowaniem przedsiębiorstw albo instytucją publiczną. Rozporządzenie 1370/2007 opiera się także na zasadzie neutralności pod względem prawa własności.

W polskiej ustawie o publicznym transporcie zbiorowym operatorem może być samorządowy zakład budżetowy albo przedsiębiorca uprawniony do prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie przewozu osób, który zawarł z organizatorem umowę o świadczenie usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego. Organizatorem jest właściwa jednostka samorządu terytorialnego albo minister właściwy do spraw transportu, zapewniający funkcjonowanie publicznego transportu zbiorowego na danym obszarze.

Formy graniczne

Nie każda publicznie dostępna usługa przewozu osób jest transportem zbiorowym. W prawie francuskim odróżnia się transports publics collectifs, czyli publiczny transport zbiorowy, od transports publics particuliers, czyli szczególnych publicznych usług transportu osób. Te ostatnie obejmują odpłatne przewozy drogowe osób wykonywane m.in. przez taksówki, samochody z kierowcą i zmotoryzowane pojazdy dwu- lub trójkołowe, które nie należą ani do publicznego transportu zbiorowego, ani do prywatnego transportu drogowego osób.

We Francji regularne publiczne usługi drogowego transportu osób są definiowane jako usługi zbiorowe oferowane „na miejsce”, których trasy, punkty zatrzymania, częstotliwości, godziny i taryfy są ustalone oraz opublikowane wcześniej. Ten sam przepis obejmuje również publiczne drogowe usługi transportu na żądanie, określane jako usługi zbiorowe oferowane „na miejsce”, częściowo zależne od popytu użytkowników, z ogólnymi zasadami taryfowymi ustalonymi z góry i wykonywane pojazdami o minimalnej pojemności czterech miejsc łącznie z miejscem kierowcy.

Przykładem formy granicznej jest także wspólne korzystanie z samochodu. We francuskim Code des transports carpooling jest zdefiniowany jako wspólne użycie pojazdu lądowego z napędem przez kierowcę i jednego lub kilku pasażerów, wykonywane nieodpłatnie z wyjątkiem podziału kosztów, w ramach podróży odbywanej przez kierowcę na własny rachunek.

Regulacje prawne thumb|Sieć TEN-T jako przykład ponadnarodowego wymiaru polityki transportowej w Europie.

Unia Europejska thumb|Flaga Unii Europejskiej, której prawo reguluje m.in. kolejowe i drogowe usługi publicznego transportu pasażerskiego.

W prawie Unii Europejskiej podstawowe znaczenie dla kolejowych i drogowych usług publicznego transportu pasażerskiego ma rozporządzenie 1370/2007. Akt ten reguluje m.in. zobowiązania z tytułu świadczenia usług publicznych, umowy o świadczenie usług publicznych, rekompensaty, prawa wyłączne oraz wybór podmiotów świadczących usługi publiczne w zakresie transportu pasażerskiego.

Rozporządzenie 1370/2007 definiuje „publiczny transport pasażerski” jako usługi transportu pasażerskiego świadczone w ogólnym interesie gospodarczym publicznie i niedyskryminacyjnie w sposób ciągły. „Zobowiązanie z tytułu świadczenia usług publicznych” oznacza wymóg ustalony przez właściwy organ w celu zapewnienia usług użyteczności publicznej w zakresie pasażerskiego transportu publicznego, których podmiot nie podjąłby ze względu na własny interes gospodarczy albo nie podjąłby w takim samym zakresie lub na takich samych warunkach bez rekompensaty.

Umowy o świadczenie usług publicznych muszą jednoznacznie określać zobowiązania z tytułu świadczenia usług publicznych i obszar geograficzny, którego dotyczą, a także parametry obliczania ewentualnej rekompensaty oraz rodzaj i zakres praw wyłącznych. Rozporządzenie przewiduje także, że zasady podziału przychodów ze sprzedaży biletów powinny określać, czy przychody zatrzymuje operator, czy są przekazywane właściwym organom albo dzielone między strony.

Polska thumb|Mapa systemów transportu publicznego o stałych trasach w Polsce.

W Polsce publiczny transport zbiorowy reguluje ustawa z dnia 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym. Ustawa definiuje publiczny transport zbiorowy jako powszechnie dostępny regularny przewóz osób wykonywany w określonych odstępach czasu i po określonej linii komunikacyjnej, liniach komunikacyjnych lub sieci komunikacyjnej.

Ustawa określa także pojęcia organizatora, operatora i rekompensaty. Organizatorem jest właściwa jednostka samorządu terytorialnego albo minister właściwy do spraw transportu, a operatorem może być samorządowy zakład budżetowy albo przedsiębiorca, który zawarł z organizatorem umowę o świadczenie usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego. Rekompensata oznacza środki pieniężne lub inne korzyści majątkowe przyznane operatorowi w związku ze świadczeniem usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego.

Umowa o świadczenie usług w zakresie publicznego transportu zbiorowego może dotyczyć linii komunikacyjnej, linii komunikacyjnych albo sieci komunikacyjnej. Ustawa wskazuje też elementy umowy, w tym czas jej trwania, wymagania dotyczące norm jakości i podnoszenia jakości usług, wymagania wobec środków transportu, warunki zmiany opłat, zasady podwykonawstwa, sposób rozpatrywania skarg i reklamacji oraz zasady rozliczeń.

W transporcie drogowym odrębnym pojęciem jest przewóz regularny specjalny, określony w ustawie o transporcie drogowym jako niepubliczny przewóz regularny określonej grupy osób, z wyłączeniem innych osób. Ta konstrukcja pozwala odróżnić regularne przewozy publiczne od regularnych przewozów zbiorowych przeznaczonych tylko dla wybranej grupy pasażerów.

Niemcy thumb|Mapa systemów transportu publicznego o stałych trasach w Niemczech.

W Niemczech przewóz osób w komunikacji drogowej jest regulowany przez Personenbeförderungsgesetz. Ustawa definiuje Linienverkehr jako regularne połączenie między określonymi punktami początkowymi i końcowymi, na którym pasażerowie mogą wsiadać i wysiadać na określonych przystankach; nie wymaga ono istnienia rozkładu z określonymi godzinami odjazdu i przyjazdu ani przystanków pośrednich.

Niemieckie prawo przewiduje również szczególne formy przewozu liniowego. § 43 PBefG obejmuje przewozy wykonywane z wyłączeniem innych pasażerów, służące regularnemu przewozowi pracowników między mieszkaniem i miejscem pracy, uczniów między mieszkaniem i szkołą, osób jadących na targi oraz widzów teatralnych. Przewóz okazjonalny jest natomiast w § 46 PBefG odróżniony od przewozu liniowego i obejmuje m.in. taksówki, wycieczki, podróże wakacyjne oraz przewozy wynajętymi autokarami i samochodami.

Francja thumb|Mapa systemów transportu publicznego o stałych trasach we Francji.