mały|Wagony samochodowe pociągu Amtrak Auto Train przy rampach załadunkowych w Lorton
Autokuszetka – usługa transportu kolejowego polegająca na przewozie samochodu osobowego, motocykla lub innego pojazdu drogowego razem z podróżnym w tym samym pociągu pasażerskim; pojazd jest ładowany do specjalnego wagonu samochodowego, a podróżny zajmuje miejsce w wagonie osobowym, kuszetkowym lub sypialnym. W języku angielskim usługa jest określana m.in. jako motorail, auto train lub car sleeper train, w języku niemieckim jako Autoreisezug, w czeskim jako autovlak, a we francuskim jako train auto-couchettes.
Autokuszetka jest szczególnym rodzajem . W odróżnieniu od krótkich pociągów wahadłowych przewożących samochody przez tunel, przełęcz lub inny odcinek bez dogodnej drogi, klasyczna autokuszetka ma charakter dalekobieżny, często nocny, a pasażerowie nie pozostają w przewożonym pojeździe podczas jazdy.
Charakterystyka mały|Samochód załadowany do dolnego poziomu wagonu autokuszetkowego ÖBB
Usługa łączy elementy transportu publicznego i indywidualnego: podróżny pokonuje długi odcinek koleją, a po dotarciu do stacji końcowej korzysta z własnego pojazdu. Historycznie była wykorzystywana przede wszystkim w ruchu turystycznym, zwłaszcza na trasach łączących duże aglomeracje z regionami wypoczynkowymi.
W klasycznym modelu bilet obejmuje przewóz pasażera oraz osobną rezerwację miejsca dla pojazdu. Przewożony samochód lub motocykl jest ładowany na wagon samochodowy, po czym podróżni przechodzą do części pasażerskiej składu. Współcześni operatorzy stosują szczegółowe ograniczenia dotyczące wymiarów, masy i typu pojazdu, a także procedury odprawy, załadunku i zabezpieczenia auta.
Organizacja przewozu mały|Rampy załadunkowe Auto Train na stacji Lorton
Do obsługi autokuszetek potrzebny jest terminal umożliwiający dojazd samochodów, oczekiwanie przed załadunkiem, manewrowanie, najazd na wagon oraz wyładunek po przyjeździe. W polskich analizach jako niezbędne elementy wskazywano m.in. drogę dojazdową, plac manewrowy, rampę czołową i specjalistyczne wagony.
Załadunek samochodów musi się odbywać ze sporym wyprzedzeniem przed odjazdem pociągu. ÖBB Nightjet podaje, że pojazdy są ładowane z reguły od jednej do dwóch godzin przed odjazdem; kierowca przedstawia bilet, pojazd jest krótko sprawdzany, następnie kierowca sam wprowadza samochód lub motocykl na wagon transportowy, a obsługa zabezpiecza pojazd. Po ustawieniu auta na wagonie należy m.in. zamknąć okna, zaciągnąć hamulec postojowy, pozostawić pojazd na biegu, zamknąć go i wyłączyć alarm; pasażerowie i zwierzęta nie mogą pozostawać w samochodzie podczas jazdy.
W Finlandii operator VR opisuje analogiczną usługę jako przejazd nocnym pociągiem z samochodem załadowanym do wagonu samochodowego; kierowcy co do zasady sami wprowadzają i wyprowadzają pojazdy, a dopuszczalne wymiary zależą od rodzaju wagonu. VR podaje m.in. maksymalną szerokość 2,20 m, zależną od pociągu maksymalną wysokość pojazdu oraz ograniczenia masy dla różnych typów wagonów samochodowych.
Tabor mały|Wagon do przewozu samochodów w pociągu dalekobieżnym
Do przewozu pojazdów stosowano i stosuje się różne typy wagonów samochodowych: wagony-platformy, wagony dwupoziomowe otwarte, wagony częściowo osłonięte oraz wagony zamknięte. W Polsce wykorzystywano m.in. dwupoziomowe wagony-platformy serii Lekss, przypisane do stacji Warszawa Główna Osobowa i Gdynia Główna.
Wagon autokuszetki musi być dostosowany do bezpiecznego przewozu pojazdów oraz do załadunku i wyładunku na stacjach końcowych. W dawnych rozwiązaniach stosowano zarówno wagony ładowane od czoła, jak i pojazdy wyposażone w rozwiązania ułatwiające wjazd samochodów z peronu lub rampy.
Historia mały|Logo marki używanej przez British Rail
Przewóz samochodów razem z podróżnymi rozwijał się wraz ze wzrostem liczby podróży samochodowych i turystycznych po II wojnie światowej. Za jedną z pierwszych klasycznych usług typu car sleeper express uznaje się brytyjski pociąg Car-Sleeper Limited, uruchomiony w 1955 roku między Londynem a Perth w Szkocji. W 1966 roku brytyjskie pociągi tego typu otrzymały markę , związaną m.in. z uruchomieniem terminalu Kensington Olympia w Londynie.
W Niemczech wcześniejsze przewozy samochodów „za podróżnym” uruchomiono w 1930 roku jako przewóz bagażowy na konwencjonalnych platformach kolejowych. Po wojnie Deutsche Bundesbahn powróciła do tej koncepcji w 1956 roku, wprowadzając specjalne dwupoziomowe wagony DPw4ümg-56; pierwsze połączenie Auto im Reisezug uruchomiono między Hamburgiem a Chiasso, a pociąg mógł przewozić osiem samochodów w jedną stronę. W 1973 roku przewozy niemieckimi autokuszetkami osiągnęły poziom 185 550 pojazdów, po czym oferta zaczęła tracić znaczenie i stała się bardziej niszowa.
W Belgii pociąg samochodowo-sypialny Ostenda–Monachium ruszył 30 czerwca 1956 roku i był wykorzystywany m.in. przez brytyjskich kierowców przybywających promem z Dover. W kolejnych dekadach podobne usługi funkcjonowały w wielu państwach europejskich, jednak od lat 80. i 90. XX wieku ich znaczenie ograniczały rozwój autostrad, wzrost komfortu podróży samochodem, konkurencja lotnicza, koszty utrzymania specjalistycznego taboru i sezonowość popytu.
Autokuszetki w Polsce W Polsce autokuszetki były używane przez Polskie Koleje Państwowe, a po restrukturyzacji kolei przez spółkę PKP Intercity. W latach 80. XX wieku na Dworcu Głównym w Warszawie utworzono możliwość załadunku i wyładunku samochodów podróżnych do wagonów autokuszetek. Usługa polegała na przewozie tym samym pociągiem podróżnych w wagonach sypialnych lub kuszetkach oraz ich samochodów w wagonach samochodowych.
W rozkładzie jazdy PKP obowiązującym od 31 maja 1987 do 28 maja 1988 roku przewozy samochodów były dostępne m.in. w relacjach Warszawa Główna – Zakopane, Warszawa Główna – Trzebiatów, Kraków Główny – Gdynia Główna, Katowice Bogucice – Trzebiatów oraz Katowice Bogucice – Gdynia Główna. Do uruchomienia oferty przeznaczono 20 dwupoziomowych, otwartych wagonów-platform serii Lekss. Problemem przy tego typu wagonach były m.in. uszkodzenia i zabrudzenia samochodów przewożonych na wagonach otwartych, akty wandalizmu oraz oblodzenie aut odbieranych zimą.
Możliwość przewozu pojazdów z Warszawy Głównej zlikwidowano w pierwszej połowie lat 90. XX wieku, natomiast na innych trasach usługa działała do 2004 roku. Najdłużej wagony samochodowe dołączano do nocnego pociągu Tetmajer na trasie Gdynia – Zakopane – Gdynia; w 2004 roku PKP Intercity zrezygnowało z usługi i sprzedało posiadane autokuszetki. W odpowiedzi na interpelację poselską z 2008 roku wskazywano, że decyzja o zawieszeniu oferty wynikała z niskiej rentowności i braku pokrycia kosztów przychodami z przewozów.
Współcześnie W XXI wieku klasyczne autokuszetki funkcjonują w ograniczonym zakresie, najczęściej jako połączenia nocne lub sezonowe. oferuje przewóz samochodów i motocykli na wybranych trasach, wskazując jako kierunki m.in. Austrię i Chorwację. W Czechach České dráhy prowadzą nocne przewozy aut i motocykli z terminalu Praha-Michle autovlak do Košic, Popradu-Tatr i Humennégo. W opisie relacji Praha-Michle – Humenné České dráhy podają, że pasażer śpi w wagonie, a samochód jedzie w tym samym pociągu w specjalnym wagonie.
W Finlandii VR oferuje przewóz samochodu lub motocykla w nocnych pociągach; operator podaje, że usługa pozwala załadować pojazd na pociąg i spać w przedziale sypialnym. Międzynarodowy Optima Express kursuje między Villach w Austrii a Edirne w Turcji jako pociąg samochodowy z wagonami pasażerskimi, kuszetkowymi, sypialnymi, restauracyjnymi i zamkniętymi wagonami do przewozu aut. W Stanach Zjednoczonych Amtrak prowadzi połączenie Auto Train między Lorton w Wirginii a Sanford na Florydzie, przewożące pasażerów oraz ich pojazdy bezpośrednio między rejonem Waszyngtonu i Florydą.
Przykłady mały|Wybrane dalekobieżne połączenia autokuszetkowe w Niemczech i Austrii
Europa W Europie wiele połączeń autokuszetkowych ma charakter międzynarodowy. Wśród takich relacji występują połączenia między Austrią i Niemcami, Austrią i Włochami, Niemcami i Włochami, Czechami i Słowacją oraz Serbią i Czarnogórą. Funkcjonują również połączenia krajowe, m.in. w Niemczech, Austrii, Słowacji, Słowenii i Finlandii. Prawie wszystkie usługi autokuszetkowe są oferowane w powiązaniu z pociągami nocnymi wyposażonymi w wagony sypialne lub kuszetkowe.
Austria W Austrii przewóz samochodów i motocykli w wybranych pociągach nocnych oferuje . Bilety na przewóz samochodów i motocykli można kupować m.in. online, w kasach ÖBB, przez obsługę klienta ÖBB oraz w biurach podróży sprzedających bilety kolejowe. ÖBB Nightjet obsługuje przewóz pojazdów do wybranych terminali, a w ofercie operatora wskazywane są m.in. kierunki austriackie i chorwackie. Sezonowy charakter ma również Optima Express, kursujący między Villach w Austrii a Edirne w Turcji.
Niemcy mały| AutoReiseZug na stacji Hamburg-Altona
W Niemczech dawna spółka prowadziła usługi autokuszetkowe przez ponad 70 lat, lecz zakończyła działalność w październiku 2016 roku. Po wycofaniu się Deutsche Bahn część rynku przejęli inni operatorzy, w tym ÖBB, i train4you. BTE AutoReiseZug obsługuje połączenie Hamburg-Altona – Lörrach, a w sezonie 2026 zapowiedziano kursowanie między majem a październikiem. Train4you oferuje pod marką Urlaubs-Express sezonowe pociągi samochodowe, m.in. z Hamburga i Düsseldorfu w kierunku alpejskich i południowoeuropejskich miejscowości.
Włochy We Włoszech Trenitalia prowadziła krajowe przewozy samochodów i motocykli pod nazwą Auto e moto al seguito; usługi te zakończono 12 grudnia 2011 roku. Po wycofaniu usługi przez państwową Trenitalię prywatna spółka uruchomiła nocne pociągi z przewozem samochodów z Turynu do południowych Włoch, lecz po upadłości tego operatora usługi zostały wycofane. W 2019 roku w ruchu sezonowym występowały międzynarodowe pociągi samochodowe kursujące latem, m.in. z Niemiec do Werony oraz z Austrii do Livorno.
Holandia mały|AutoSlaapTrein jadący w kierunku Koperu
W Holandii funkcjonowały połączenia autokuszetkowe pod nazwą AutoSlaapTrein, kursujące w miesiącach letnich z ’s-Hertogenbosch do Koperu w Słowenii, Alessandrii i Livorno we Włoszech oraz Fréjus i Awinionu w południowej Francji. Właściciel AutoSlaapTrein, , w kwietniu 2015 roku zakończył działalność, wskazując na brak możliwości rentownej eksploatacji przy rosnących kosztach dostępu do infrastruktury i wynajmu lokomotyw. Po tej decyzji biuro podróży Treinreiswinkel kontynuowało połączenie między Düsseldorfem a Weroną, a pociągi prowadziła grupa Müller-Touristik pod marką Euro-Express.
Turcja mały|Optima Express na trasie między Villach a Edirne
Jedyny pociąg autokuszetkowy związany z Turcją kursuje między Villach w Austrii i Edirne w Turcji, przejeżdżając przez Austrię, Słowenię, Chorwację, Serbię i Bułgarię. Optima Express jest pociągiem samochodowym umożliwiającym przejazd pasażerów oraz przewóz ich samochodów do Turcji. Trasa liczy około 1400 km, a czas przejazdu wynosi około 30–32 godzin.
Czechy i Słowacja mały|Autovlak na stacji Praha hlavní nádraží
W Czechach i na Słowacji funkcjonuje połączenie nocne umożliwiające przewóz samochodów i motocykli z terminalu Praha-Michle autovlak do Koszyc, Popradu-Tatr i Humennégo. W opisie oferty České dráhy wskazują, że samochody i motocykle mogą być przewożone nocą, a godziny odprawy i załadunku są podawane na bilecie. Na Słowacji dostępny jest także krajowy przewóz samochodów w pociągach nocnych, m.in. w relacjach wewnątrzkrajowych obsługiwanych przez Železničná spoločnosť Slovensko.
Finlandia mały|Samochód załadowany do fińskiego pociągu samochodowego