Chrafstra (, l.mn. , , l.mn. ) – określenie używane w zaratusztrianizmie. Występuje już w Gathach, najstarszej części Awesty, ale tam jego znaczenie jest przedmiotem sporów i nie musi odpowiadać późniejszemu rozumieniu. W tekstach młodoawestyjskich i późniejszej chrafstra oznacza zwierzę uznane za złe – szkodliwe dla ludzi i zwierząt domowych lub odpychające. Chrafstra były uważane za kreację Arymana, przeznaczoną do atakowania dobrego stworzenia Ahury Mazdy. Nie istniała jedna powszechnie przyjęta klasyfikacja chrafstra. Różne źródła zaliczały do tej grupy różne gatunki. Najczęściej powtarzały się robaki, węże, skorpiony, żaby, insekty czy żółwie. Czasami nazywano tak także koty i gryzonie. Oprócz rzeczywiście istniejących gatunków do chrafstra zaliczano też mityczne stwory, takie jak smoki czy bazyliszki. Zabijanie chrafstra było uważane za pobożny uczynek i było obowiązkiem wiernych. Istniały specjalne święta, w trakcie których grupowo polowano na złe zwierzęta. Pozbywanie się chrafstra było też sposobem na zadośćuczynienie za złe czyny. Wilki i koty drapieżne, takie jak lwy czy tygrysy, również były uważane za złe, ale zaliczano je zazwyczaj do innej grupy, nazywanej (l.poj. ).
Etymologia Etymologia terminu jest niepewna. dopuszczał możliwość pochodzenia od elementów / i , co miałoby dawać znaczenie zbliżone do „pożeraczy ciał”. Jednocześnie jednak zaznaczał hipotetyczny charakter tej propozycji. uważał, że chrafstra pochodzi od , co miało oznaczać osobę o „zagubionej inteligencji”. wywodził termin od pokrewnych rdzeni czasownikowych , , , z którymi łączone są znaczenia „gryźć”, „żądlić” i „ciąć”. wskazywał, że słowo mogło wywodzić się od odnoszącego się do „istot, które latają/pełzają”. Istnieje też hipoteza, że „chrafstra” wywodzi się z irańskiego odpowiednika wedyjskiego , który wiąże się ze znaczeniami „lamentować”, „błagać”, „tęsknić”.
Awesta Gathy Określenie występuje już w najstarszej części Awesty – Gathach. Konkretnie w , w której pojawia się trzykrotnie. W każdym z przypadków bywa różnie tłumaczone i rozumiane. Większość przekładów podaje ten termin w negatywnych kontekstach (niezależnie od tego, czy odnosi go do bogów, ludzi czy zwierząt), ale zdarzają się także pozytywne. Ahmadi podkreślał, że określenie to musiało być silnie kojarzone z bogami, których Gathy zakazywały czcić. Dlatego nie musiało ono koniecznie mieć negatywnego znaczenia od początku. Jednak zdaniem Yamamoto w Gathach było już rozumiane tylko pejoratywnie i oznaczało wszelkie istoty, które postrzegano jako niebezpieczne i szkodliwe – bogów, ludzi, jak i zwierzęta. W myśl tej teorii dopiero z czasem jego znaczenie zostało zawężone do zwierząt.
Jasna 28.5 Pierwsze pojawienie się w Gathach ma miejsce w Jasnie 28.5Jasna 28.5 w edycji Geldner’a: .. w przekładzie z 1887 roku (tam jest to 28.6) podawał dwa możliwe tłumaczenia terminu: „pożerający ciała nikczemnicy” () oraz „ten, którego rozum jest zmącony” (). W pracy z 1894 roku Mills dla przekładu z awestyjskiego podawał „plugawych heretyków” (), a w przekładzie ze średnioperskiego powtarzał wersję o osobie o zmąconym umyśle. W ślady Millsa poszli („dzicy/brutalni” – ), Taraporewala („ci, którzy zbłądzili” – ), („drapieżni ludzie” – ), Humbach i Faiss („szkodliwi” – , ) oraz („złoczyńcy” – ). Ta grupa badaczy uważała, że „chrafstra” w tym fragmencie odnosi się do ludzi, którzy odrzucają Zaratusztrę, ale być może mogą zostać przekonani do jego naukWszyscy poza Humbachem i Faissem..
Inne podejście prezentowali , i , którzy uważali, że „chrafstra” w tym fragmencie oznacza „złowrogie bestie” (). Nie chodzi tutaj jednak tylko o ludzi niezgadzających się z Zaratusztrą, ale także o bogów, których odrzucenie postulował – czyli dewów. Wobec tego koniec strofy nie jest tłumaczony jako refleksja nad możliwością nawrócenia błądzących/złych ludzi. W pracy Humbacha i Ichaporii z 1994 roku powtarza się ta interpretacja. Powtórzył ją także Skjærvø w tłumaczeniu fragmentów pism zaratusztriańskich w 2011 roku.
Odmienne widział tę sprawę , u którego „chrafstra” oznacza „zajadły” () i odnosi się do języka modlitwy przez którą wierni podporządkowują się bóstwu. Insler uważał, że słowo to pierwotnie oznaczało żarliwość i zażartość. W kontekście religijnym odnoszono je do bogów (konkretnie dewów). Po ich odrzuceniu przez wspólnoty zaratusztriańskie słownictwo związane z dewami zaczęło się źle kojarzyć, dlatego chrafstra w Młodszej Aweście zostało przeniesione na złe zwierzęta. Podobnego zdania byli i , których tłumaczenie to „straszny język” (), jakim wypowiada się mantrę. Zgadzali się także z tym, że „chrafstra” może być słowem związanym z dewami, ale ich zdaniem nie kłóci się to z użyciem go w kontekście akcji wymierzonej przeciwko tym bogom i ich wyznawcom.
Ahmadi zgadzał się z Kellensem, Pirartem i Inslerem, że „chrafstra” we fragmencie odnosi się do mowy/języka, ale jego zdaniem pierwotnie słowo to mogło nie mieć negatywnych konotacji. Dlatego uważał, że nie można go tłumaczyć jako „straszny” czy „zajadły”. Jego zdaniem te tłumaczenia są efektem przekładania sensu słowa z okresu Młodszej Awesty w przeszłość. Podzielał zdanie, że słowo „chrafstra” mogło być związane z kultem bogów odrzucanych przez Zaratusztrę (dewów), stąd później doszło do nadania mu złowrogich konotacji.
Jasna 34.5 Drugie wystąpienie formy od ma miejsce w Jasnie 34.5Jasna 34.5 w edycji Geldner’a: . Mills w przekładzie z 1887 roku tłumaczył jako „śmiertelników zanieczyszczonych przez chrafstra” (). W kolejnym tłumaczeniu, z 1894 roku, przekładał jako „zdemonizowanych śmiertelników” (). W obydwu przypadkach chodziło mu więc o ludzi, czcicieli odrzuconych przez Zaratusztrę bogów. Do takiego samego wniosku doszedł Taraporewala, piszący o „niegodziwych ludziach” (). Inaczej na tę kwestię zapatrywał się Darmesteter, który uważał, że słowo to w tym fragmencie odnosi się nie do ludzi, lecz do złych bogów („dzikich/brutalnych” według jego tłumaczenia – ). Zgadzali się z nim Kellens i Pirart („plugawi bogowie” – ) oraz Insler („zajadli bogowie” – ). Tego samego zdania był Ahmadi, którego zdaniem w Gathach słowo to jest ściśle związane z dewami.
Część badaczy odnosiła we fragmencie zarówno do bogów, jak i ludzi. Zwolennikami tego podejścia byli Humbach, Elfenbein i Skjærvø („wszystkie złe bestie, daewiczne, jak i ludzkie” – ) oraz Duchesne-Guillemin („wszystkich drapieżników: fałszywych bogów i ludzi” – ). W późniejszych tłumaczeniach Humbach zmienił zdanie i tłumaczył „chrafstra” jako „dzikie zwierzęta” () lub „szkodliwe zwierzęta” (), wymieniając je osobno obok ludzi i dewów.
Jasna 34.9 Ostatni raz słowo „chrafstra” pojawia się w Jasnie 34.9Jasna 34.9 w edycji Geldner’a: . Mills w przekładzie z 1887 roku pozostawił awestyjskie słowo bez tłumaczenia. W kolejnym tłumaczeniu, z 1894 roku, przełożył jako „plugawe demony” (), czyli odrzuconych bogów. Z odniesieniem tego określenia do dewów zgadzali się Kellens i Pirart („plugawi/nieczyści [bogowie]” – ) oraz Ahmadi.
Większość badaczy jednak nie przesądzała sprawy i ograniczyła się do tłumaczeń, które można rozumieć na kilka sposobów. Humbach, Elfenbein i Skjærvø pisali o „zajadłych bestiach” (). Według nich mogło chodzić o niebezpieczne dla ludzi zwierzęta. Humbach powtórzył tę wersję w tłumaczeniu z Faissem i Ichaporią. Identycznie tłumaczył Insler, a bardzo podobną wersję podawał Duchesne-Guillemin („drapieżne zwierzęta” – ). Taraporewala tłumaczył termin jako „występni/niegodziwi” (), a Darmesteter pisał o „dzikich bestiach” ().
Widewdad W tzw. Młodszej Aweście termin chrafstra ma już wyraźnie ustalone znaczenie i odnosi się do części zwierząt uważanych za szkodliwe lub odpychające. Obejmuje przede wszystkim płazy, gady, robaki, skorpiony, pająki i insekty. Część Młodszej Awesty znana jako „Prawo przeciwko dewom” () wymienia następujące zwierzęta jako chrafstra: wąż pełzający na brzuchu, wąż o psim kształcie/jaszczurka, żółw lądowy, żaby żyjące na lądzie, żaby żyjące w wodzie, mrówki niosące ziarno, małe mrówki żyjące na drzewie, robaki gnojowe, muchy.
Widewdad poucza, że zwierzęta te są kreacją Arymana i sieją chaos tam, gdzie przebywają. Wskazuje także na ich związki z innymi złymi mocami – Nasu, dewa rozkładu, jest kilkukrotnie określana jako „podobna do najbardziej nieczystego chrafstra” (). Widewdad poucza też wiernych o konieczności zabijania złych stworzeń oraz niszczenia ich siedlisk. Tekst radzi także, jak bronić się przed chrafstra. Podaje na przykład, że rodzaj psa zwany chroni przed tymi istotami (13.19). Instruuje również, jak prawidłowo pozbywać się obciętych włosów i paznokci – tak, aby martwa materia nie wzmacniała chrafstra i dewów (17.3).
Widewdad opisuje także przypadki, w których pozbywanie się chrafstra może być pokutą za przewiny. Rozdział 14 (ustępy 5 i 6) wymienia na przykład, ile i jakich złych zwierząt trzeba zabić, aby zadośćuczynić za pozbawienie życia wydry (chronionej przez przepisy religijne, bo uważanej za dobre zwierzę). Rozdział 18 (ustęp 73) podaje z kolei, ile i jakich chrafstra należy zabić, aby zadośćuczynić za współżycie w trakcie menstruacji. Widewdad opisuje też, że zabijanie owadów może być częścią rytuału oczyszczającego po przebytej miesiączceW normatywnym zaratusztrianizmie wydzieliny ludzkiego ciała były uważane za nieczyste i po kontakcie z nimi wierni musieli przejść proces oczyszczenia..
Literatura średnioperska Bundahiszn W średnioperskim dziele znanym jako chrafstra są również opisane jako część ataku Arymana na dobre stworzenie Ahury Mazdy. Miały zostać stworzone poprzez wymieszanie trucizny, złych duchów, wody, ziemi i roślin. Później miało dojść do ich wyniszczenia w wyniku potopu, ale zostały w końcu odtworzone z ognia, wody, wiatru i ziemi. Bundahiszn podkreśla związki chrafstra z dewami, podając, że są one ich potomstwem. Opisuje też, że niektóre gatunki chrafstra potrafią posługiwać się szkodliwą magią, aby atakować ludzi i dobre zwierzęta.
Bundahiszn opisuje, że złe zwierzęta są zniekształceniem stworzenia Mazdy, a nie oryginalnym tworem Arymana. Z racji tego, że część ich bytu pochodzi od Mazdy, można używać składników z ciał chrafstra do przyrządzania leków. Z tego faktu wynika też, że człowiek może korzystać z jedwabiu wytwarzanego przez jedwabniki czy miodu produkowanego przez pszczoły. Bundahiszn podaje, że chrafstra zostaną zniszczone przy okazji pojawienia się w materialnym świecie drugiego z trzech saoszjantów, Uszedarmaha.
Bundahiszn dzieli chrafstra na wodne, lądowe i powietrzne. Terminem tym określa: węże, skorpiony, jaszczurki, robaki gnojowe, jedwabniki, mrówki, muchy, kraby, szarańcze, komary, meszki, pchły.
Pahlawi Riwajat W średnioperskim dziele znanym jako Pahlawi Riwajat jako chrafstra wymieniane są: skrzydlaty wąż, żaba, mrówka, wąż, skorpion, okrągły robak, krab, jaszczurka, żółw, mucha rodząca robaki, świerszcz.
Pahlawijski Riwajat szczegółowo opisuje, jakiemu ciężarowi przewin można zadośćuczynić, zabijając określone chrafstraW czasach sasanidzkich i później istniały systemy klasyfikowania, nazywania i ważenia przewin. Szajest ne Szajest podaje na przykład (od najlżejszego do najcięższego) następujące kateogorie przewin: Farman, Szroszho-karanam, Agerept, Aivirist, Aredusz, Khor, Bazai, Jat i Tanapuhl. Systemów takich było jednak kilka i nieznacznie się od siebie różniły.. Na przykład zabicie latającego węża, dwunastu zwykłych węży, żaby wodnej lub stu skorpionów zadośćuczynia jednemu przewinieniu tanapuhl. Z kolei zabicie mrówki równoważy jedno bazai, a zabicie dwóch robaków gnojowych jest bliskie zrównoważenia jednego aredusz. Riwajat opisywał także zabijanie chrafstra jako część niektórych rytuałów.