Chorągiew pancerna koronna Jana Sapiehy – oddział koronnej jazdy pancernej autoramentu narodowego wojska I Rzeczypospolitej połowy XVII (okresu powstania Chmielnickiego, wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667 i II wojny północnej).

Charakterystyka Chorągiew pancerna (kozacka) była jednostką organizacyjną i taktyczną liczącą około 100–150 koni. Należała do wojsk autoramentu narodowego. Zaciągano ją według systemu pocztów towarzyskich. Składała się z zazwyczaj dwukonnych pocztów: rotmistrza, porucznika, chorążego i pocztów towarzyszy. Podział stawek żołdu w oddziale był następujący: 5 stawek brał rotmistrz, 2 stawki porucznik, 2 kolejne stawki chorąży, a pozostałe stawki żołdu przyznane w kompucie dzielono pomiędzy poczty towarzyskie.

W XVII wieku wojska Rzeczypospolitej prowadziły działania wojenne na kilku frontach. Walczyły z wojskami szwedzkimi, powstańcami Chmielnickiego, Carstwem Moskiewskim, Tatarami Chanatu Krymskiego i Imperium Osmańskim.

W latach 40. XVII wieku armia koronna była stosunkowo nieliczna. Etat wojska kwarcianego w latach 1647−1648 obejmował 4036 koni i porcji. Komput zawierał między innymi 22 chorągwie kozackie (pancerne). Wszystkie one rozmieszczone były na Ukrainie i brały udział w walkach z powstańcami Chmielnickiego. Chorągiew kozacka rotmistrza JKM, pisarza polnego koronnego Jana Sapiehy liczyła w trzecim kwartale 1647 roku 50 koni.

21 kwietnia 1648, będąca w składzie dywizji kasztelanica krakowskiego Stefana Potockiego, chorągiew wyruszył z Czerkas w kierunku uroczyska Żółte Wody. Liczyła wtedy 50 koni. W maju walczyła nad Żółtymi Wodami. W wyniku zdrady kozaków zaporoskich, a także braku pomocy ze strony wojsk hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego stojących pod Korsuniem, chorągiew została rozbita.

Rozbita pod Korsuniem (?); odtworzona 1 kwietnia 1650.

Na początku 1651 rozpoczęto przygotowania do kolejnej walnej rozprawy z siłami powstańczym. W związku z planowanymi działaniami wojennymi armię koronną rozbudowano niemal trzykrotnie. Obok 65 dotychczas istniejących jednostek utworzono 95 nowych, zwiększając tym samym jej stan liczebny z 11 758 do 32 784 koni i porcji. Straty poniesione przez korpus hetmana Marcina Kalinowskiego podczas wiosennych walk na Ukrainie, a następnie w bitwie pod Beresteczkiem, doprowadziły jednak do znacznego zmniejszenia liczebności wojska. Pomimo utworzenia kolejnych 10 jednostek regularna armia koronna liczyła pod koniec 1651 roku 28 585 koni i porcji. W trzecim kwartale 1652 do komputu koronnego została powołana druga chorągiew pancerna Jana Sapiehy pod Samuelem Łojowskim, której etat ustalono na 201 koni. W czwartym kwartale 1652 do komputu koronnego została powołana też trzecia chorągiew pancerna Jana Sapiehy pod Stefanem Jaroszyńskim, której etat ustalono na 200 koni.

W pierwszej połowie 1655 Rzeczpospolita przygotowywała się do odparcia szwedzkiej agresji. Sejmiki wojewódzkie, a także sejm nadzwyczajny uchwaliły podatki i nakazały zwiększenie liczebności sił zbrojnych. W drugim kwartale roku, w składzie komputu znajdowało się 86 chorągwi kozackich (pancernych) – w sumie 8039 koni. Jedną z nich była chorągiew pisarza polnego koronnego, starosty słonimskiego Jana Sapiehy, pod dowództwem Muchowieckiego licząca 125 koni. W czwartym kwartale 1655 oraz pierwszym i drugim kwartale 1656 była chorągwią „odsądzoną”.

Kolejną była druga chorągiew pisarza polnego koronnego, starosty słonimskiego Jana Sapiehy, pod dowództwem Samuela Łojowskiego licząca 125 koni. W czwartym kwartale 1655 oraz pierwszym i drugim kwartale 1656 była chorągwią „odsądzoną”.

W tym samym czasie (1655) istniała też 59 konna chorągiew starosty mołczańskiego Jana Sapiehy. Z dniem 1 kwietnia 1659 przejął ją pisarz polny koronny Jan Sapieha.

Zrujnowana prowadzeniem walk na kilku frontach w latach 50. XVII wieku Rzeczypospolita podjęła jeszcze jeden wysiłek i wystawiła siły zbrojne liczące około 60 000 koni i porcji. Przygotowania czynione w 1660 do kampanii przeciw Rosji cechowało tworzenie wielu nowych jednostek. W kompucie wojsk koronnych z 1660 występowała 93 konna chorągiew pancerna pisarza polnego Jana Sapiehy pod dowództwem Górskiego. Chorągiew przejął chorąży nadworny Samuel Prażmowski.

Istniała też druga chorągiew pancerna pisarza polnego Jana Sapiehy. W 1660 posiadała 82 konie. Z dniem 1 sierpnia 1664 przejął ją starosta owrucki Mikołaj Sapieha, a dowodził Paweł Proguldycki, później Aleksander Wojna.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Chorągwie pancerne koronne Kategoria:Chorągwie kozackie koronne Kategoria:Chorągwie autoramentu narodowego Kategoria:Jazda koronna w dobie powstania Chmielnickiego Kategoria:Jazda koronna w dobie wojny polsko-rosyjskiej (1654–1667) Kategoria:Jazda koronna w dobie potopu szwedzkiego Kategoria:Sapiehowie herbu Lis Kategoria:Oddziały I Rzeczypospolitej biorące udział w bitwie nad Żółtymi Wodami