Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny – referat Kazimierza Malaka przygotowany na sympozjum naukowe „Naukowo-techniczna i gospodarcza współpraca polsko-radziecka oraz zadania absolwentów uczelni radzieckich w przyspieszeniu rozwoju socjalistycznej Polski”, które odbyło się w Opolu w dniach 24–26 września 1987 r. Publikacja została wydana przez Wojewódzki Ośrodek Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej w OpoluK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, Opole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej w Opolu, 1987, karta tytułowa..
Broszura przedstawiała ideologiczną interpretację pokoju, współpracy międzynarodowej, pokojowego współistnienia oraz procesu rewolucyjnego w ujęciu marksistowsko-leninowskim. Autor odwoływał się przede wszystkim do poglądów Włodzimierza Lenina, polityki zagranicznej państwa radzieckiego, rewolucji październikowej oraz współczesnej, w chwili powstania tekstu, polityki Związku Socjalistycznych Republik RadzieckichK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 1–2..
Geneza i kontekst publikacji Broszura ukazała się w 1987 r. jako jeden z referatów przygotowanych na sympozjum poświęcone naukowo-technicznej i gospodarczej współpracy polsko-radzieckiej oraz zadaniom absolwentów uczelni radzieckich w rozwoju socjalistycznej Polski. Kontekst ten wskazuje, że publikacja miała charakter ideologiczno-programowy i wpisywała się w oficjalny język polityczny końcowego okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Malak rozpoczynał tekst od nawiązania do Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej. Wskazywał, że siedemdziesiąta rocznica rewolucji stanowiła okazję do spojrzenia na nią z perspektywy historycznej oraz do odniesienia jej znaczenia do wydarzeń współczesnych. Rewolucja październikowa została w referacie przedstawiona jako początek procesu dziejowego, którego skutki miały wykraczać poza Rosję i obejmować szerszy wymiar międzynarodowy.
Pokój jako element programu socjalistycznego Jedną z głównych tez referatu było powiązanie walki o pokój z programem socjalistycznej przebudowy świata. Autor wskazywał, że pokój nie był w tym ujęciu kategorią neutralną politycznie, lecz częścią ideologicznej wizji rozwoju społecznego. Walka o pokój miała wynikać z podstawowych założeń socjalizmu oraz z dążenia do likwidacji społecznych i międzynarodowych źródeł konfliktów.
Według Malaka polityka pokojowa była związana z działalnością ruchu robotniczego i procesem rewolucyjnym. Autor twierdził, że szanse pokoju wzrastają wraz z postępem przebudowy społecznej i eliminowaniem przyczyn wojen. W tym sensie pokój przedstawiano jako element długofalowego procesu historycznego, a nie wyłącznie jako brak działań wojennych.
Leninowska koncepcja pokojowego współistnienia Znaczną część referatu poświęcono leninowskiej koncepcji pokojowego współistnienia państw o różnych ustrojach społeczno-politycznych. Malak wskazywał, że w okresie przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu obok siebie miały istnieć państwa reprezentujące odmienne systemy społeczne. W tym kontekście współistnienie traktowano jako konieczność wynikającą z określonego etapu rozwoju stosunków międzynarodowychK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 2–3..
W referacie podkreślano, że państwa socjalistyczne powinny dążyć do demokratyzacji stosunków międzynarodowych oraz uznania pokojowego współistnienia za podstawową normę relacji między państwami o odmiennych ustrojach. Pokojowe współistnienie miało obejmować poszanowanie suwerenności, rozwijanie stosunków dyplomatycznych, gospodarczych i kulturalnych oraz ograniczanie ryzyka konfliktu zbrojnego.
Dekret o pokoju i polityka zagraniczna państwa radzieckiego Malak przywoływał Dekret o pokoju z 1917 r. jako pierwszy dokument władzy radzieckiej dotyczący polityki zagranicznej. Dokument ten przedstawiano jako podstawę nowego sposobu rozumienia stosunków międzynarodowych. W referacie podkreślano znaczenie rokowań pokojowych, odrzucenia aneksji i kontrybucji oraz prawa narodów do samookreślenia.
Autor interpretował działania władzy radzieckiej jako próbę stworzenia nowych zasad relacji międzynarodowych. Wskazywał, że państwo radzieckie miało eliminować wojnę jako środek rozwiązywania sporów między narodami i zastępować ją rokowaniami oraz współistnieniem państw o różnych ustrojach społecznych.
Pokój brzeski i stosunki z państwami kapitalistycznymi W referacie omówiono również pokój brzeski oraz późniejsze próby nawiązywania stosunków gospodarczych i handlowych z państwami kapitalistycznymi. Malak przedstawiał te działania jako przejaw realizmu politycznego Lenina oraz jako element taktyki państwa radzieckiego w warunkach trudnej sytuacji międzynarodowejK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 4–6..
Według autora Lenin miał traktować pokój brzeski jako konieczne ustępstwo, które pozwalało państwu radzieckiemu przetrwać w niesprzyjających warunkach. W tym ujęciu polityka pokoju była przedstawiana jako narzędzie ochrony nowego państwa oraz jako sposób zyskania czasu potrzebnego do utrwalenia władzy radzieckiej.
Polska w referacie Malaka W odniesieniu do Polski Malak przedstawiał działania Lenina jako zmierzające do uniknięcia wojny i doprowadzenia do pokojowego uregulowania stosunków z państwem polskim. W tekście wskazywano na rozmowy pokojowe, potrzebę ustanowienia relacji gospodarczych oraz dążenie do współpracy z PolskąK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 5–7..
Autor interpretował konflikt polsko-radziecki w duchu oficjalnej narracji marksistowsko-leninowskiej. Przedstawiał działania strony radzieckiej jako pokojowe, natomiast politykę władz polskich okresu międzywojennego jako związaną z interesami burżuazji i państw kapitalistycznych. Taki sposób ujęcia był charakterystyczny dla języka polityczno-propagandowego publikacji.
Pokojowe współistnienie po II wojnie światowej W dalszej części referatu Malak omawiał rozwój koncepcji pokojowego współistnienia po II wojnie światowej. Autor podkreślał znaczenie zmiany układu sił międzynarodowych, zwłaszcza wzrostu znaczenia ZSRR i państw socjalistycznych. Według referatu rozwój broni jądrowej oraz równowaga militarna między ZSRR i USA wymuszały poszukiwanie nowych form współpracy i ograniczania napięć międzynarodowychK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 9–13..
Malak wskazywał, że pokojowe współistnienie nie powinno być rozumiane jako doraźna taktyka, lecz jako długofalowa zasada relacji między państwami o różnych ustrojach. W referacie podkreślano znaczenie suwerenności, równości, nieingerencji w sprawy wewnętrzne oraz rozwoju kontaktów politycznych, gospodarczych i kulturalnych.
XXVII Zjazd KPZR i polityka rozbrojeniowa W referacie ważne miejsce zajmowała polityka zagraniczna ZSRR po XXVII Zjeździe KPZR. Malak przedstawiał ją jako kontynuację leninowskiej koncepcji pokoju i współpracy. Wskazywał na postulaty rozbrojenia, ograniczenia wyścigu zbrojeń, przeciwdziałania militaryzacji przestrzeni kosmicznej oraz rozwijania dialogu między ZSRR i USAK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 13–17..
Autor odwoływał się także do polityki Michaiła Gorbaczowa, rozmów radziecko-amerykańskich oraz hasła wspólnego bezpieczeństwa europejskiego. W tym kontekście politykę ZSRR przedstawiano jako ukierunkowaną na odprężenie, dialog i ograniczanie zagrożenia wojennego.
KBWE i Akt końcowy z Helsinek Malak omawiał również znaczenie procesu Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz Aktu końcowego z Helsinek z 1975 r. Dokument ten przedstawiano jako potwierdzenie zasad pokojowego współistnienia, nienaruszalności granic, poszanowania suwerenności państw oraz rozwoju współpracy w dziedzinie gospodarki, nauki, techniki, kultury i kontaktów międzyludzkichK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 15–16..
W referacie KBWE została ukazana jako ważny etap odprężenia międzynarodowego. Autor podkreślał znaczenie współpracy państw europejskich oraz potrzebę rozwijania środków budowy zaufania, ograniczania napięć i przeciwdziałania wyścigowi zbrojeń.
Pokojowe współistnienie a proces rewolucyjny W końcowych partiach tekstu Malak rozwijał relację między pokojowym współistnieniem a procesem rewolucyjnym. Według przedstawionej interpretacji pokojowe współistnienie nie oznaczało rezygnacji z idei rewolucyjnej, lecz miało tworzyć warunki sprzyjające dalszym przemianom społecznym i politycznymK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 18–20..
Autor wskazywał, że proces rewolucyjny nie musi następować jednocześnie we wszystkich krajach ani przyjmować jednej formy. W referacie podkreślano, że różne społeczeństwa mogą przechodzić przez odmienne etapy przemian, zależnie od warunków społecznych, politycznych i gospodarczych.
Malak zaznaczał, że pokojowe współistnienie państw o odmiennych ustrojach nie usuwa różnic ideologicznych między socjalizmem a kapitalizmem. Różnice te miały jednak być rozstrzygane nie poprzez wojnę, lecz poprzez rywalizację polityczną, gospodarczą, społeczną i kulturalnąK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 20–22..
Zakończenie i główne tezy referatu W zakończeniu referatu Malak podkreślał, że pokojowe współistnienie państw o różnych systemach społeczno-politycznych miało polegać na uznaniu ich niezależności, suwerenności oraz prawa do rywalizacji bez użycia siły. Autor wskazywał, że rywalizacja między odmiennymi systemami powinna odbywać się poprzez kontakty polityczne, gospodarcze, naukowe i kulturalne, a nie poprzez wojnę lub groźbę jej użyciaK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 24..
Malak zaznaczał również, że łagodzenie napięcia międzynarodowego nie oznacza rezygnacji z walki ideologicznej. Według referatu państwa imperialistyczne miały nadal posługiwać się ideologiczną dywersją, natomiast państwa socjalistyczne powinny dowodzić słuszności własnego systemu nie siłą, lecz rozwojem gospodarczym, naukowym, kulturalnym oraz podnoszeniem poziomu życia ludzi pracy.
W końcowym ujęciu broszury polityka pokojowego współistnienia miała zapewniać korzystne warunki dla rozwoju ludzkości, ograniczać możliwość konfliktu między państwami socjalistycznymi i kapitalistycznymi oraz łączyć działania na rzecz pokoju z ideologicznym celem zwycięstwa socjalizmu nad kapitalizmem.
Przypisy w broszurze Broszura zawierała rozbudowany aparat przypisów, obejmujący łącznie 38 pozycji. Autor odwoływał się przede wszystkim do dzieł Włodzimierza Lenina, dokumentów KPZR, materiałów XXVII Zjazdu KPZR oraz publikacji dotyczących pokojowego współistnienia, stosunków międzynarodowych, procesu rewolucyjnego i polityki państw socjalistycznychK. Malak, Leninowska koncepcja pokoju i współpracy – proces rewolucyjny, s. 24–26..
Wśród przywoływanych pozycji znajdowały się m.in. Dzieła Lenina, dokumenty wczesnej polityki ZSRR, referaty i uchwały KPZR, a także publikacje poświęcone marksizmowi-leninizmowi, pokojowemu współistnieniu oraz roli wspólnoty państw socjalistycznych w świecie.
Znaczenie ideologiczne Referat Malaka miał charakter ideologiczny i wpisywał się w oficjalną narrację marksistowsko-leninowską końcowego okresu PRL. Pokój, współpraca międzynarodowa, rozbrojenie i pokojowe współistnienie były w nim przedstawiane jako elementy jednej koncepcji politycznej, wywodzonej z leninizmu i odnoszonej do współczesnej polityki ZSRR.
W tym ujęciu współpraca międzynarodowa nie była prezentowana jako neutralna wymiana między państwami, lecz jako część szerszego procesu historycznego i ideologicznego. Referat łączył tradycję rewolucji październikowej, leninowską teorię pokoju, politykę pokojowego współistnienia oraz program rozbrojeniowy ZSRR drugiej połowy lat 80.
Zobacz też Leninizm